ผู้ส่งออก

ส่งออกอาหารแปรรูป: ใบอนุญาต มาตรฐาน และใบรับรองที่ประเทศปลายทางมักขอ

อ่าน 10 นาที · อัปเดต 3 พ.ย. 2569

อาหารแปรรูปไทยในบรรจุภัณฑ์ไม่มีตราสินค้า เช่น น้ำพริก ผลไม้อบแห้ง และข้าวเกรียบ วางข้างกล่องส่งออก

ส่งออกอาหารแปรรูป เริ่มจากความพร้อมในประเทศ

ส่งออกอาหารแปรรูปให้ราบรื่น ต้องเริ่มจากสถานะการกำกับดูแลในประเทศไทยก่อน เพราะเอกสารเกือบทุกฉบับที่ผู้ซื้อต่างประเทศขอ ล้วนอ้างอิงจากใบอนุญาต เลขสารบบอาหาร และผลการตรวจสถานที่ผลิตที่หน่วยงานไทยออกให้ ถ้าฐานในประเทศไม่ครบ หนังสือรับรองเพื่อการส่งออกก็ขอไม่ได้

บทความนี้เรียงสิ่งที่โรงงานหรือบริษัทที่จะส่งออกควรเตรียม ตั้งแต่ใบอนุญาตผลิต มาตรฐานการผลิต ผลวิเคราะห์ ระบบเอกสาร หนังสือรับรอง ฉลาก ไปจนถึงการส่งตัวอย่างให้ผู้ซื้อพิจารณา ทุกข้ออ้างประกาศและคู่มือของ อย. ส่วนข้อกำหนดของประเทศปลายทางแต่ละประเทศต่างกันมาก ต้องตรวจกับผู้ซื้อหรือหน่วยงานของประเทศนั้นเพิ่มเสมอ

ใบอนุญาตผลิตและเลขสารบบอาหาร

พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 กำหนดให้ผู้ที่จะตั้งโรงงานผลิตอาหารเพื่อจำหน่ายต้องได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน ใบอนุญาตผลิตใช้ได้ถึงวันที่ 31 ธันวาคมของปีที่สามนับจากปีที่ออก และห้ามผลิตหรือเก็บอาหารนอกสถานที่ที่ระบุในใบอนุญาต การย้ายสถานที่ต้องได้รับอนุญาตก่อน

สถานที่ผลิตแบ่งตามขนาด สถานที่ที่ใช้เครื่องจักรรวมตั้งแต่ 50 แรงม้าหรือคนงานตั้งแต่ 50 คนได้ใบอนุญาตผลิตอาหาร (อ.2) ส่วนที่เล็กกว่านั้นได้ใบสำคัญสถานที่ผลิตที่ไม่เข้าข่ายโรงงาน (สบ.1/1) ตามคู่มือการขออนุญาตของ อย. ทั้งสองแบบใช้เป็นหลักฐานการอนุญาตสถานที่เมื่อขอหนังสือรับรองเพื่อการส่งออกได้

เลขสารบบอาหารสำคัญต่อการส่งออก เพราะ Certificate of Free Sale และ Certificate of Ingredient ของ อย. ต้องมีเลขสารบบของผลิตภัณฑ์นั้น ถ้าสินค้าจะขายทั้งในไทยและต่างประเทศ การขอเลขสารบบให้เรียบร้อยก่อนจึงทำให้ขอเอกสารส่งออกได้ครบทุกแบบ

ผู้ประกอบการบรรจุขวดอาหารลงกล่องกระดาษในห้องแพ็กสินค้า

มาตรฐานการผลิต: GMP 420 คือฐาน

อาหารที่ผลิตเพื่อจำหน่ายต้องปฏิบัติตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 หรือ GMP 420 ข้อกำหนดพื้นฐาน 5 หมวด ได้แก่ สถานที่ตั้งและอาคาร เครื่องมือเครื่องจักร การควบคุมกระบวนการผลิต การสุขาภิบาล และสุขลักษณะส่วนบุคคล ส่วนอาหาร 3 กลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง ได้แก่ น้ำบริโภคและน้ำแข็ง นมพาสเจอไรซ์ และอาหารในภาชนะปิดสนิทชนิดกรดต่ำและปรับกรด ต้องทำข้อกำหนดเฉพาะเพิ่ม

ผู้ซื้อต่างประเทศจำนวนมากต้องการหลักฐานว่าโรงงานได้มาตรฐานระบบการผลิต ผู้ผลิตขอหนังสือรับรองจากหน่วยรับรองที่ขึ้นบัญชีกับ อย. ได้ หนังสือรับรองมีอายุ 3 ปี ตรวจติดตามปีละครั้ง และถ้าคะแนนรวมตั้งแต่ร้อยละ 85 จะระบุระดับดีเยี่ยม อ่านรายละเอียดเกณฑ์ผ่านได้ที่ GMP 420 คืออะไร

ผลวิเคราะห์ ระบบตามสอบย้อนกลับ และการเรียกคืน

การส่งออกอาหารแปรรูปมักถูกขอเอกสารคุณภาพเพิ่มจากหนังสือรับรองของรัฐ สิ่งที่ GMP 420 กำหนดไว้แล้วจึงเป็นฐานที่ใช้ตอบลูกค้าได้ทันที

ส่งตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้าย รวมทั้งน้ำและน้ำแข็งที่ใช้เป็นส่วนผสม ที่ห้องปฏิบัติการของรัฐหรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
มีข้อมูลบ่งชี้เพื่อการตามสอบย้อนกลับ และบันทึกชนิด ปริมาณการผลิต และข้อมูลการจัดจำหน่าย
มีการจัดการผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้มาตรฐานอย่างเหมาะสม
เก็บบันทึกและรายงานอย่างน้อย 1 ปีหลังพ้นวันหมดอายุบนฉลาก
ตรวจประเมินตนเองอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง

ลูกค้าบางรายต้องการผลวิเคราะห์รายล็อตตามข้อกำหนดของประเทศปลายทาง ซึ่งมากกว่าเกณฑ์ขั้นต่ำของไทย ควรตกลงรายการตรวจและห้องปฏิบัติการที่ยอมรับกันไว้ในสัญญาตั้งแต่ต้น ถ้าต้องการหาห้องปฏิบัติการ ดูที่ บริการทดสอบ

อาหารแปรรูปส่งออก: ใบรับรองที่ประเทศปลายทางมักขอ

เอกสาร	ผู้ออก	ใช้แสดงอะไร
Certificate of Manufacturer	อย.	สถานที่ผลิตได้รับอนุญาตและอยู่ภายใต้การกำกับ
Certificate of Free Sale	อย.	ผลิตภัณฑ์ได้รับอนุญาตและจำหน่ายในไทย (ต้องมีเลขสารบบ)
Certificate of Ingredient	อย.	รายละเอียดส่วนประกอบ (ต้องมีเลขสารบบและสูตรครบร้อยละ 100)
หนังสือรับรองมาตรฐานระบบการผลิต	หน่วยรับรองที่ขึ้นบัญชีกับ อย.	โรงงานได้มาตรฐาน GMP ตามกฎหมาย
การขึ้นทะเบียนผู้ผลิตกับประเทศปลายทาง	ตามระบบของประเทศปลายทาง เช่น ศุลกากรจีน	ผู้ผลิตได้รับอนุญาตให้ส่งเข้าประเทศนั้น

หนังสือรับรองของ อย. ยื่นผ่านระบบ e-Submission และออกเป็นเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ ผู้ขอต้องมีใบอนุญาตสถานที่ที่ยังไม่หมดอายุและไม่ถูกพักใช้ รายละเอียดเอกสารที่ต้องใช้แต่ละแบบอยู่ในบทความ Health Certificate ส่งออกอาหาร

สำหรับการส่งออกไปจีน ศุลกากรจีนออก Decree 280 ซึ่งมีผลตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2569 กำหนดการขึ้นทะเบียนผู้ผลิตอาหารต่างประเทศ 3 แบบ อาหารบางประเภทขึ้นทะเบียนผ่านหน่วยงานควบคุมของไทย บางประเภทขึ้นทะเบียนเองผ่านระบบ CIFER

ฉลากอาหารแปรรูปส่งออก

ข้อ 7 ของประกาศฉบับที่ 450 ซึ่งแก้ไขโดยประกาศฉบับที่ 474 พ.ศ. 2569 (ใช้บังคับ 31 ตุลาคม 2569) ให้ฉลากอาหารที่ผลิตเพื่อส่งออกแสดงภาษาใดก็ได้ แต่อย่างน้อยต้องระบุเลขสารบบอาหาร เลขสถานที่ผลิตอาหาร หรือชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิต อย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ต้องระบุประเทศผู้ผลิตแล้ว ส่วนรายละเอียดอื่นให้เป็นไปตามประเทศปลายทาง ขณะที่อาหารที่ขายในไทยต้องมีฉลากภาษาไทยครบตามประกาศ

ถ้าสินค้ามีเลขสารบบแล้วและต้องการเพิ่มชื่อหรือฉลากสำหรับส่งออก ยื่นหนังสือชี้แจงผ่านระบบ e-Submission ภายใต้ใบอนุญาตผลิตอาหาร โดยกรอกชื่ออาหารภาษาต่างประเทศและประเทศที่ส่งออก อาหารควบคุมเฉพาะต้องแนบแบบฉลากส่งออก และคำแปลที่รับรองถ้าฉลากเป็นภาษาอื่นที่ไม่ใช่อังกฤษ

ข้อควรระวังคือฉลากส่งออกต้องตรงกับกฎหมายของประเทศปลายทาง เช่น ภาษา ข้อมูลโภชนาการ สารก่อภูมิแพ้ และคำกล่าวอ้าง ซึ่งอาจต่างจากของไทยมาก ฉลากที่ถูกตามกฎหมายไทยไม่ได้แปลว่าถูกตามกฎหมายของประเทศอื่น

ส่งตัวอย่างให้ผู้ซื้อพิจารณา

ก่อนได้คำสั่งซื้อจริง ผู้ซื้อมักขอตัวอย่างไปทดลอง พระราชบัญญัติอาหาร มาตรา 16 ยกเว้นไม่ต้องขอใบอนุญาตตามมาตรา 14 และ 15 สำหรับการผลิต นำเข้า หรือส่งออกอาหารเพื่อใช้เป็นตัวอย่างสำหรับขึ้นทะเบียนตำรับอาหารหรือให้ผู้ซื้อพิจารณา แต่ยังต้องปฏิบัติตามกฎกระทรวงที่เกี่ยวข้อง

ในทางปฏิบัติ ตัวอย่างที่ส่งออกยังต้องผ่านพิธีการศุลกากรและข้อกำหนดนำเข้าตัวอย่างของประเทศปลายทาง ควรถามผู้ซื้อว่าต้องใช้เอกสารประกอบตัวอย่างอะไร เช่น ใบแสดงรายการสินค้า หรือใบรับรองผลวิเคราะห์

บริษัทส่งออกอาหารแปรรูป: จ้างผลิตหรือผลิตเอง

บริษัทส่งออกที่ไม่มีโรงงานเอง มักจ้างโรงงานไทยผลิตแล้วส่งออกในนามบริษัท สิ่งที่ต้องตรวจคือหนังสือรับรองของ อย. ผูกกับใบอนุญาตสถานที่ผลิตและเลขสารบบของผลิตภัณฑ์ บริษัทส่งออกจึงต้องประสานกับโรงงานผู้ถือใบอนุญาตทุกครั้งที่ต้องขอหนังสือรับรอง และถ้าต้องระบุชื่อผู้จัดจำหน่ายในหนังสือรับรอง คู่มือของ อย. ระบุให้มีหนังสือยินยอมจากผู้จัดจำหน่ายประกอบ

สัญญาจ้างผลิตเพื่อส่งออกควรระบุให้ชัดว่าใครเป็นผู้ขอหนังสือรับรอง ใครรับผิดชอบผลวิเคราะห์ของแต่ละล็อต ใครเก็บบันทึกการตามสอบย้อนกลับ และถ้ามีการเรียกคืนสินค้าจากต่างประเทศจะประสานกันอย่างไร อ่านเพิ่มเรื่องการเลือกโรงงานได้ที่ จ้างโรงงาน OEM อาหารเสริม ซึ่งหลักการตรวจโรงงานใช้กับอาหารแปรรูปได้เช่นกัน

จุดที่ทำให้การส่งออกสะดุดบ่อย

ใบอนุญาตสถานที่ใกล้หมดอายุหรือหมดอายุแล้ว ทำให้ขอหนังสือรับรองไม่ได้จนกว่าจะต่ออายุเรียบร้อย
ชื่อสินค้าภาษาอังกฤษในหนังสือรับรองไม่ตรงกับชื่อบนฉลากส่งออกหรือใบแจ้งหนี้ ผู้ซื้อหรือศุลกากรปลายทางจึงขอเอกสารแก้ไข
เปลี่ยนสูตรหรือผู้ผลิตวัตถุดิบหลักโดยไม่ตรวจว่าสินค้ายังตรงกับที่ได้รับอนุญาต ทำให้เอกสารเดิมใช้อ้างไม่ได้
ใช้คำกล่าวอ้างบนฉลากที่ประเทศปลายทางไม่ยอมรับ แม้ข้อความนั้นจะใช้ได้ในไทย
ไม่มีผลวิเคราะห์ของปีล่าสุดเมื่อผู้ซื้อขอ ทั้งที่ GMP 420 กำหนดให้ตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายอย่างน้อยปีละครั้งอยู่แล้ว

จุดเหล่านี้ไม่ได้เกิดจากข้อกำหนดที่ซับซ้อน แต่เกิดจากเอกสารหลายชุดไม่ถูกปรับให้ตรงกันเมื่อมีการเปลี่ยนแปลง การมีคนรับผิดชอบดูแลเอกสารส่งออกทั้งชุด และทบทวนทุกครั้งที่เปลี่ยนสูตร ชื่อ หรือสถานที่ผลิต ช่วยลดปัญหาได้มาก

การส่งออกอาหารแปรรูป: แผนเตรียมความพร้อม

ตรวจใบอนุญาตผลิตหรือใบสำคัญสถานที่ผลิต และกำหนดวันต่ออายุ
ขอเลขสารบบอาหารของสินค้าที่จะส่งออก ถ้าลูกค้าต้องการ Free Sale หรือ Ingredient
ประเมินโรงงานตาม GMP 420 และพิจารณาขอหนังสือรับรองจากหน่วยรับรอง
วางระบบผลวิเคราะห์ประจำปี การตามสอบย้อนกลับ และการเรียกคืน
ขอรายการเอกสารและข้อกำหนดฉลากของประเทศปลายทางจากผู้ซื้อ
ยื่นขอหนังสือรับรองจาก อย. และเพิ่มฉลากส่งออกถ้าจำเป็น
ตรวจว่าประเทศปลายทางต้องขึ้นทะเบียนผู้ผลิตหรือไม่

ถ้าต้องการให้ทีมประเมินความพร้อมของโรงงานก่อน ส่งข้อมูลได้ที่หน้า ประเมินสถานที่ผลิต หรือดู บริการตั้งสถานที่ผลิตและ GMP และ บริการจัดเตรียมเอกสาร

แผนเตรียมความพร้อมส่งออกอาหารแปรรูป 7 ขั้น

1
ตรวจใบอนุญาตผลิตหรือใบสำคัญสถานที่ผลิตกำหนดวันต่ออายุ
2
ขอเลขสารบบอาหารของสินค้าที่จะส่งออกถ้าลูกค้าต้องการ Free Sale หรือ Ingredient
3
ประเมินโรงงานตาม GMP 420พิจารณาขอหนังสือรับรองจากหน่วยรับรอง
4
วางระบบผลวิเคราะห์ประจำปีการตามสอบย้อนกลับ และการเรียกคืน
5
ขอรายการเอกสารและข้อกำหนดฉลากของประเทศปลายทางจากผู้ซื้อ
6
ยื่นขอหนังสือรับรองจาก อย.และเพิ่มฉลากส่งออกถ้าจำเป็น
7
ตรวจว่าประเทศปลายทางต้องขึ้นทะเบียนผู้ผลิตหรือไม่

คำถามที่พบบ่อย

ส่งออกอาหารแปรรูปต้องมีเลขสารบบอาหารไหม

ไม่จำเป็นทุกกรณี แต่ Certificate of Free Sale และ Certificate of Ingredient ของ อย. ต้องมีเลขสารบบ สินค้าส่งออกอย่างเดียวที่ไม่มีเลขสารบบขอหนังสือรับรองได้บางแบบ

โรงงานเล็กส่งออกได้ไหม

ได้ สถานที่ผลิตขนาดเล็กใช้ใบสำคัญสถานที่ผลิตที่ไม่เข้าข่ายโรงงาน (สบ.1/1) เป็นหลักฐานการอนุญาตสถานที่ได้ แต่ต้องปฏิบัติตาม GMP 420 ตามเกณฑ์ของประกาศ

ฉลากอาหารส่งออกต้องเป็นภาษาไทยไหม

ไม่ต้อง ฉลากอาหารส่งออกแสดงภาษาใดก็ได้ แต่ต้องมีเลขสารบบอาหาร เลขสถานที่ผลิต หรือชื่อและที่ตั้งสถานที่ผลิต อย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนที่เหลือเป็นไปตามประเทศปลายทาง

ส่งตัวอย่างอาหารให้ลูกค้าต่างประเทศต้องขออนุญาตไหม

พระราชบัญญัติอาหาร มาตรา 16 ยกเว้นใบอนุญาตตามมาตรา 14 และ 15 สำหรับตัวอย่างที่ให้ผู้ซื้อพิจารณา แต่ต้องทำตามกฎกระทรวงและข้อกำหนดของประเทศปลายทาง

จ้างโรงงานผลิตแล้วส่งออกในนามบริษัทได้ไหม

ได้ แต่หนังสือรับรองผูกกับใบอนุญาตและเลขสารบบของโรงงาน ต้องประสานกับโรงงานทุกครั้ง และใช้หนังสือยินยอมจากผู้จัดจำหน่ายถ้าระบุชื่อในหนังสือรับรอง

แหล่งอ้างอิง

พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 เรื่อง วิธีการผลิต เครื่องมือเครื่องใช้ในการผลิต และการเก็บรักษาอาหาร · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ประกาศ อย. เรื่อง การออกหนังสือรับรองมาตรฐานระบบการผลิตตามหลักเกณฑ์ของกฎหมาย พ.ศ. 2564 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
คู่มือสำหรับประชาชน: การออกหนังสือรับรองสถานที่ผลิตและผลิตภัณฑ์อาหารเพื่อการส่งออก · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
คู่มือการขออนุญาตผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ฉบับปรับปรุง 2569) — การแบ่งสถานที่ผลิตตามขนาด · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 474) พ.ศ. 2569 เรื่อง การแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ (ฉบับที่ 2) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ประกาศ อย. เรื่อง คำชี้แจงประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ (9 ส.ค. 2567) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
คู่มือระบบ e-Submission: การยื่นหนังสือชี้แจงการขอเพิ่มฉลากอาหารที่ผลิตเพื่อส่งออก · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
แนวทาง อย.: การขึ้นทะเบียนผู้ผลิตอาหารที่ส่งออกไปจีนตาม Decree 280 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง