เตรียมเอกสาร

ฉลากที่แสดงเครื่องหมายการค้า ต้องมีคำว่า ตรา หรือเครื่องหมายการค้า กำกับชื่อตราด้วย ตามข้อ 13 ของประกาศเดียวกัน จะใช้คำหรือสัญลักษณ์ภาษาอังกฤษแทนก็ได้ จุดนี้มักถูกมองข้าม เพราะฉลากเครื่องสำอางไม่มีข้อนี้

ตัวเลขวันหมดอายุที่พิมพ์ ต้องไม่เร็วกว่าวันที่สินค้าวางจำหน่าย และถ้าพิมพ์วันที่ไว้คนละที่กับคำกำกับ ต้องบอกบนฉลากว่าให้ดูวันที่ตรงไหน

อาหารที่ต้องแจ้งมี 10 กลุ่ม ดังนี้

1. ธัญพืชที่มีกลูเตน เช่น ข้าวสาลี ข้าวไรย์ ข้าวบาร์เลย์ ข้าวโอ๊ต และผลิตภัณฑ์จากธัญพืชเหล่านี้ โดยมีข้อยกเว้นบางรายการ เช่น มอลโทเดกซ์ตรินจากข้าวสาลี
2. สัตว์น้ำที่มีเปลือกแข็ง เช่น ปู กุ้ง กั้ง และผลิตภัณฑ์
3. ไข่ และผลิตภัณฑ์จากไข่
4. ปลา และผลิตภัณฑ์จากปลา โดยมีข้อยกเว้น เช่น เจลาตินจากปลาที่ใช้เป็นสารช่วยพาวิตามิน
5. ถั่วลิสง และผลิตภัณฑ์จากถั่วลิสง
6. ถั่วเหลือง และผลิตภัณฑ์จากถั่วเหลือง โดยมีข้อยกเว้น เช่น น้ำมันถั่วเหลืองที่ผ่านกระบวนการทำให้บริสุทธิ์
7. นม และผลิตภัณฑ์จากนม ยกเว้นแลคติทอล
8. ผลเปลือกแข็งของไม้ต้น 9 ชนิด ได้แก่ อัลมอนด์ เมล็ดมะม่วงหิมพานต์ ฮาเซลนัต พิแคน พิสทาชิโอ วอลนัต นัตบราซิล แมคคาเดเมีย และไพน์นัต
9. หอย หมึก และผลิตภัณฑ์จากหอยและหมึก
10. งา และผลิตภัณฑ์จากงา

ข้อนี้ไม่บังคับ ถ้าชื่ออาหารบอกสารก่อภูมิแพ้ไว้ชัดเจนแล้ว เช่น ถั่วลิสงอบกรอบ หรือน้ำนมโคสด หรือมีการประเมินความเสี่ยงตามแนวทางของโคเด็กซ์ (Codex) และโปรตีนที่หลงเหลืออยู่ในเกณฑ์ที่โคเด็กซ์กำหนด

ประกาศฉบับที่ 474 เพิ่มงาเป็นกลุ่มใหม่ และย้ายซัลไฟต์กับแลคโตสออกจากรายการนี้ ไปเป็นข้อความที่ต้องแสดงเพิ่มเติม คือ มีซัลไฟต์ เมื่อมีซัลไฟต์ตกค้างตั้งแต่ 10 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม (คิดเป็นซัลเฟอร์ไดออกไซด์) และ มีน้ำตาลแลคโตส ฉลากที่ทำตามประกาศเดิมจำหน่ายต่อได้ไม่เกินสองปีนับแต่ 31 ตุลาคม 2569

ตัวอย่างเหล่านี้ไม่ใช่รายการทั้งหมด บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 450 ยังมีส่วนประกอบอื่นที่กำหนดคำเตือนไว้ ก่อนพิมพ์ฉลากจริง ควรไล่ส่วนประกอบทุกตัวเทียบบัญชีอีกครั้ง

ข้อความคำเตือนต้องใช้ถ้อยคำตามประกาศ ไม่ควรเรียบเรียงใหม่เอง เพราะคำที่ต่างไปอาจถูกนับว่าไม่ได้แสดง

อาหารต้องแสดงฉลากโภชนาการได้หลายกรณี กรณีที่พบบ่อยคือ เป็นอาหารในกลุ่มที่ประกาศกำหนดให้ต้องแสดง เช่น อาหารขบเคี้ยว เครื่องดื่มในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท หรือมีการกล่าวอ้างทางโภชนาการบนฉลาก สินค้าชิ้นเดียวอาจเข้าหลายกรณีพร้อมกัน ประกาศฉบับที่ 445 ยังกำหนดกรณีอื่นไว้ด้วย ควรตรวจกับตัวประกาศ

การคิดร้อยละบนฉลากใช้ค่าอ้างอิงที่เรียกว่า ปริมาณสารอาหารที่แนะนำให้บริโภคประจำวันสำหรับคนไทย (Thai Recommended Daily Intakes, Thai RDIs) ตามบัญชีหมายเลข 3 ท้ายประกาศฉบับที่ 445 ค่านี้ใช้คำนวณร้อยละบนฉลาก ไม่ใช่เพดานสูงสุดที่ใส่ได้

ขั้นตอนทำฉลากโภชนาการโดยสรุปมีดังนี้

1. ตรวจก่อนว่าสินค้าต้องแสดงฉลากโภชนาการหรือไม่ จากกลุ่มอาหารและข้อความที่จะใช้บนฉลาก
2. กำหนดหนึ่งหน่วยบริโภคและจำนวนหน่วยบริโภคต่อบรรจุภัณฑ์
3. หาค่าสารอาหารที่มีหลักฐานรองรับ เช่น ผลวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการ
4. จัดรูปแบบกรอบตามบัญชีหมายเลข 1 ท้ายประกาศฉบับที่ 445
5. ตรวจว่าตัวเลขในกรอบกับข้อความกล่าวอ้างบนฉลากสอดคล้องกัน

ผู้ที่ต้องการตัวอย่างฉลากโภชนาการ อย. เผยแพร่เอกสารตัวอย่างรูปแบบกรอบข้อมูลโภชนาการตามประกาศฉบับที่ 445 ไว้บนเว็บไซต์ ใช้เป็นแม่แบบเทียบได้

รูปแบบตามประกาศฉบับที่ 445 ไม่มีกรอบแบบย่อ ตามประเด็นถาม-ตอบของ อย. อาหารที่ได้เลขสารบบก่อนวันที่ 2 กรกฎาคม 2567 ยังใช้กรอบรูปแบบเดิมได้ในช่วงผ่อนผัน และจำหน่ายได้ไม่เกินวันที่ 1 กรกฎาคม 2570

อาหารที่ต้องแสดงทั้งฉลากโภชนาการและฉลากจีดีเอ มี 13 กลุ่ม สรุปได้ดังนี้

• อาหารขบเคี้ยว เช่น มันฝรั่งทอด ข้าวเกรียบ ถั่วอบหรือทอด สาหร่ายปรุงรส
• ช็อกโกแลต และขนมหวานรสช็อกโกแลต
• ผลิตภัณฑ์ขนมอบ เช่น แครกเกอร์ บิสกิต คุกกี้ เค้ก พาย
• อาหารกึ่งสำเร็จรูป เช่น บะหมี่ ก๋วยเตี๋ยว โจ๊ก ที่มีซองเครื่องปรุง
• อาหารมื้อหลักจานเดียวที่ต้องแช่เย็นหรือแช่แข็งตลอดการจำหน่าย
• เครื่องดื่มในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท
• ชาปรุงสำเร็จ และกาแฟปรุงสำเร็จ ทั้งชนิดเหลวและแห้ง
• นมปรุงแต่ง นมเปรี้ยว และผลิตภัณฑ์ของนม
• น้ำนมถั่วเหลือง
• ไอศกรีมพร้อมบริโภค

รูปแบบฉลากจีดีเอปัจจุบันใช้บัญชีแนบท้ายประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 466) พ.ศ. 2568 มีสาระสำคัญดังนี้

• เป็นรูปทรงกระบอกแนวตั้ง 4 แท่ง เรียงพลังงาน น้ำตาล ไขมัน และโซเดียม
• พื้นในทรงกระบอกเป็นสีขาว และแสดงไว้ที่ส่วนหน้าของฉลาก
• ค่าที่แสดงเป็นค่าต่อหนึ่งหน่วยบรรจุภัณฑ์
• ร้อยละคิดเทียบกับพลังงาน 2,000 กิโลแคลอรี น้ำตาล 65 กรัม ไขมัน 65 กรัม และโซเดียม 2,000 มิลลิกรัม
• ถ้าหนึ่งบรรจุภัณฑ์กินได้มากกว่าหนึ่งครั้ง ต้องมีข้อความว่า ควรแบ่งกิน…ครั้ง

อาหารขบเคี้ยว ช็อกโกแลต และขนมอบ ต้องมีข้อความ บริโภคแต่น้อยและออกกำลังกายเพื่อสุขภาพ ด้วยตัวอักษรหนาทึบ เห็นได้ชัด

มีข้อยกเว้นบางกรณี เช่น เครื่องดื่มบางกลุ่มที่บรรจุขวดแก้วชนิดคืนขวด หรือภาชนะเล็กที่ฉลากด้านหน้าน้อยกว่า 65 ตารางเซนติเมตร ซึ่งมีวิธีแสดงแยกต่างหาก ควรตรวจเงื่อนไขให้ตรงกับสินค้าก่อนตัดสินใจไม่แสดง

อาหารบางกรณีใช้เกณฑ์ต่ออาหาร 100 กรัม หรือต่อพลังงาน 100 กิโลแคลอรี ตามตารางที่ 2 แทน และในหลายรายการ คำว่า ไม่มี หรือ ต่ำ ใช้ไม่ได้ ถ้าอาหารนั้นเป็นเช่นนั้นโดยธรรมชาติอยู่แล้ว เมื่อกล่าวอ้าง ต้องแสดงปริมาณไขมันทั้งหมด ไขมันอิ่มตัว และโซเดียม กำกับไว้ด้วยตัวอักษรขนาดไม่เล็กกว่าครึ่งหนึ่งของข้อความกล่าวอ้าง

ส่วนการกล่าวอ้างว่าส่วนประกอบมีหน้าที่ต่อร่างกาย เรียกว่าการกล่าวอ้างทางสุขภาพ อยู่ในประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 447 พ.ศ. 2566 ซึ่งมีบัญชีข้อความที่ใช้ได้ และข้อความนอกบัญชีต้องยื่นผลการประเมินเป็นรายกรณี

• ชื่ออาหารต้องมีคำว่า ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เป็นส่วนหนึ่งของชื่อ หรือกำกับชื่อ
• ปริมาณที่บรรจุ แบบเม็ดหรือแคปซูลแสดงจำนวน แบบของเหลวแสดงปริมาตรสุทธิ แบบของแข็งแสดงน้ำหนักสุทธิ
• ชื่อและปริมาณของส่วนประกอบสำคัญ และส่วนประกอบที่กล่าวอ้างคุณประโยชน์ เรียงจากมากไปน้อย

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารทุกชนิดต้องมีข้อความคำเตือนชุดนี้ ตามถ้อยคำในประกาศ

• คำว่า คำเตือน ตัวอักษรขนาดไม่เล็กกว่า 1.5 มิลลิเมตร ในกรอบสี่เหลี่ยม สีตัวอักษรตัดกับพื้นกรอบ และสีกรอบตัดกับพื้นฉลาก
• เด็กและสตรีมีครรภ์ ไม่ควรรับประทาน
• ควรกินอาหารหลากหลาย ครบ 5 หมู่ ในสัดส่วนที่เหมาะสมเป็นประจำ
• ไม่มีผลในการป้องกัน หรือรักษาโรค ด้วยตัวอักษรหนาทึบในกรอบสี่เหลี่ยม

ส่วนประกอบบางตัวมีคำเตือนเฉพาะเพิ่มอีก เช่น ใบแป๊ะก๊วย หรือแอสพาร์เทม ต้องดูทั้งบัญชีของประกาศชุดผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร และบัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 450 ข้อความที่ซ้ำกันคำต่อคำแสดงครั้งเดียวได้

ฉลากต้องสอดคล้องกับข้อกำหนดคุณภาพของผลิตภัณฑ์ด้วย คู่มือการขออนุญาตผลิตภัณฑ์เสริมอาหารของ อย. ฉบับปี 2569 กำหนดรายการขั้นต่ำ เช่น ตะกั่วไม่เกิน 1 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม สารหนูทั้งหมดไม่เกิน 2 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และตรวจไม่พบซัลโมเนลลาต่ออาหาร 25 กรัม (อย., 2569) ปริมาณสารสำคัญที่พิมพ์บนฉลากจึงควรมีผลวิเคราะห์รองรับ

ข้อความหรือภาพที่สื่อว่ารักษาโรค ขัดกับคำเตือนบังคับบนฉลากเดียวกันโดยตรง และเป็นจุดที่มักถูกสั่งแก้

เอกสารข้อมูลความปลอดภัย เดิมเรียกว่าเอกสารข้อมูลความปลอดภัยของวัสดุ (Material Safety Data Sheet, MSDS) โครงสร้างที่ใช้กันทั่วไปมี 16 หัวข้อตามระบบการจำแนกและการติดฉลากสารเคมีที่เป็นระบบเดียวกันทั่วโลก (Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals, GHS) ซึ่งเป็นมาตรฐานสากล ไม่ใช่ประกาศของ อย.

ในทางปฏิบัติ มักพบปัญหาเหล่านี้ในชุดเอกสารวัตถุดิบ

• เอกสารแต่ละใบบอกลักษณะ วิธีสกัด หรือเกรดไม่ตรงกัน เช่น ใบหนึ่งเขียนเกรดเครื่องสำอาง อีกใบเขียนเกรดอาหาร
• ชื่อสารกับเลขทะเบียนสารเคมี (Chemical Abstracts Service, CAS) ไม่ตรงกัน
• ปีพุทธศักราชกับคริสต์ศักราชปนกัน จนดูเหมือนหมดอายุก่อนวันผลิต
• ผลรวมร้อยละของส่วนประกอบเกิน 100
• ปริมาณสารสำคัญในใบรับรองผลวิเคราะห์ ไม่ได้ระบุว่าคิดจากน้ำหนักแห้งหรือน้ำหนักเปียก

เอกสารผิดหลายครั้งเกิดจากพิมพ์ผิด ใช้ฉบับเก่า หรืออ้างเกณฑ์ของประเทศอื่น ไม่ได้แปลว่าผู้ขายตั้งใจให้ข้อมูลเท็จ ควรถามกลับเพื่อขอฉบับแก้

ฉลากเครื่องสำอางใช้คนละประกาศ คือประกาศคณะกรรมการเครื่องสำอาง เรื่อง ฉลากของเครื่องสำอาง พ.ศ. 2562 ซึ่งกำหนดรายการไว้ 11 ข้อ

1. ชื่อเครื่องสำอางและชื่อทางการค้า ขนาดใหญ่กว่าข้อความอื่น
2. ประเภทหรือชนิดของเครื่องสำอาง
3. ชื่อสารทุกชนิดที่เป็นส่วนผสม เรียงจากมากไปน้อย สารที่เข้มข้นน้อยกว่าร้อยละ 1 และสี ไม่ต้องเรียงลำดับ แต่ต้องอยู่ถัดจากสารที่เข้มข้นมากกว่าร้อยละ 1
4. วิธีใช้
5. ชื่อและที่ตั้งของผู้ผลิต หรือของผู้นำเข้า พร้อมชื่อผู้ผลิตและประเทศที่ผลิต กรณีนำเข้า
6. ปริมาณสุทธิ
7. เลขที่หรืออักษรแสดงครั้งที่ผลิต
8. เดือน ปี ที่ผลิต
9. เดือน ปี ที่หมดอายุ สำหรับเครื่องสำอางที่มีอายุการใช้น้อยกว่า 30 เดือน หรือที่อยู่ในบัญชีแนบท้ายประกาศ
10. คำเตือน ถ้าสูตรมีสารที่ประกาศกำหนดคำเตือนไว้
11. เลขที่ใบรับจดแจ้ง

ฉลากเครื่องสำอางที่ขายในประเทศต้องใช้ข้อความภาษาไทย ยกเว้นชื่อสารส่วนผสมที่ใช้ภาษาอังกฤษได้ ภาชนะขนาดเล็กที่มีพื้นที่ฉลากน้อยกว่า 20 ตารางเซนติเมตร ต้องแสดงอย่างน้อยชื่อ ครั้งที่ผลิต เดือนปีที่ผลิต เดือนปีที่หมดอายุ (กรณีที่ต้องแสดง) และเลขที่ใบรับจดแจ้ง ส่วนรายการอื่นแสดงในเอกสารกำกับได้ (คณะกรรมการเครื่องสำอาง, 2562)