ผู้บริโภค

เมลาโทนินคืออะไร ทำไมในไทยขายเป็นอาหารเสริมไม่ได้

อ่าน 9 นาที · อัปเดต 14 พ.ย. 2569

เมลาโทนินคืออะไร: ฮอร์โมนที่ร่างกายสร้างขึ้นเอง

เมลาโทนิน (Melatonin) เป็นคำที่คนไทยค้นหาบ่อยขึ้นเรื่อย ๆ โดยเฉพาะคนที่นอนหลับยาก ทำงานเป็นกะ หรือเดินทางข้ามเขตเวลาบ่อย หลายคนเห็นกัมมี่ช่วยนอนหลับในร้านค้าออนไลน์ เห็นรีวิวจากต่างประเทศ หรือมีเพื่อนฝากซื้อกลับมาจากเมืองนอก แล้วสงสัยว่าเมลาโทนินคืออะไร ปลอดภัยไหม และซื้อเป็นอาหารเสริมในไทยได้หรือไม่

ตอบสั้น ๆ ก่อน เมลาโทนินคือฮอร์โมนที่ร่างกายของเราสร้างขึ้นเอง ทำหน้าที่ช่วยกำหนดจังหวะการหลับและการตื่นในแต่ละวัน แต่ในประเทศไทย เมลาโทนินใช้เป็นส่วนประกอบของอาหารหรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ได้ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ชี้แจงว่าเมลาโทนินเป็นฮอร์โมน จึงไม่อนุญาตให้ใส่ในอาหาร ผลิตภัณฑ์เมลาโทนินในไทยมีเฉพาะที่ขึ้นทะเบียนเป็นยา และจ่ายตามใบสั่งแพทย์เท่านั้น

บทความนี้อธิบายแบบเข้าใจง่ายว่า เมลาโทนิน คือ อะไร ร่างกายสร้างอย่างไร ทำไมกัมมี่หรือแคปซูลที่ต่างประเทศขายเป็นอาหารเสริมจึงไม่ใช่อาหารที่ อย. อนุญาตในไทย คำว่า “เมลาโทนินธรรมชาติ” บนฉลากหมายถึงอะไร และจะเช็กผลิตภัณฑ์ช่วยนอนหลับก่อนซื้อได้อย่างไร ข้อมูลทั้งหมดเป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ และไม่ได้แนะนำขนาดใช้ของสารใด

ร่างกายสร้างเมลาโทนินอย่างไร และแสงเกี่ยวข้องอย่างไร

ในสมองของเรามีต่อมเล็ก ๆ ชื่อว่าต่อมไพเนียล (Pineal gland) ต่อมนี้เป็นแหล่งสร้างเมลาโทนินหลักของร่างกาย การหลั่งเมลาโทนินขึ้นอยู่กับแสงที่ตารับรู้ เมื่อเริ่มมืด ร่างกายจะหลั่งเมลาโทนินมากขึ้น เป็นสัญญาณบอกร่างกายว่าใกล้ถึงเวลาพักผ่อน เมื่อเช้าและมีแสงสว่าง ระดับเมลาโทนินจะลดลง ร่างกายจึงตื่นตัวพร้อมเริ่มวันใหม่

วงจรนี้เรียกว่านาฬิกาชีวภาพ หรือจังหวะการหลับและการตื่นในรอบประมาณหนึ่งวัน เมลาโทนินจึงทำหน้าที่คล้ายสัญญาณบอกเวลา มากกว่าจะเป็นสารที่ทำให้หลับทันที นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่คนเดินทางข้ามเขตเวลาจนเกิดอาการเจ็ตแล็ก หรือคนทำงานกะดึก มักรู้สึกว่าการนอนผิดจังหวะ เพราะนาฬิกาในร่างกายยังไม่ปรับตามเวลาจริง

สิ่งที่เราทำในชีวิตประจำวันมีผลต่อวงจรนี้ เช่น การได้รับแสงจ้าในช่วงค่ำ การใช้โทรศัพท์มือถือหรือแท็บเล็ตใกล้เวลานอน หรือการเข้านอนและตื่นไม่เป็นเวลา การเข้าใจว่าเมลาโทนินเป็นฮอร์โมนที่ร่างกายควบคุมเองอย่างละเอียด ช่วยให้เห็นว่าทำไมหน่วยงานด้านสาธารณสุขของไทยจึงไม่จัดให้เมลาโทนินเป็นส่วนประกอบของอาหารที่ใครก็ซื้อรับประทานเองได้

อาหารเสริมเมลาโทนิน: ทำไมในไทยใส่ในอาหารไม่ได้

คำว่า อาหารเสริมเมลาโทนิน เป็นคำที่คนไทยพิมพ์ค้นหากันมาก เพราะในบางประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา เมลาโทนินวางขายเป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหารทั่วไป มีทั้งแบบเม็ด แคปซูล กัมมี่ และแบบน้ำ ผู้บริโภคจึงเข้าใจว่าในไทยก็น่าจะเป็นแบบเดียวกัน แต่กฎของแต่ละประเทศไม่เหมือนกัน สินค้าที่ต่างประเทศจัดเป็นอาหารเสริม อาจไม่ใช่อาหารในไทยก็ได้

ในไทย ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอยู่ภายใต้ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 293) พ.ศ. 2548 เรื่อง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร และ อย. มีบัญชีคำแนะนำส่วนประกอบสำคัญที่ใช้ในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารได้ เมลาโทนินไม่ได้อยู่ในกลุ่มนั้น ผู้บริหารของ อย. ได้ชี้แจงผ่านสื่อหลายครั้งว่าเมลาโทนินเป็นฮอร์โมน ไม่อนุญาตให้ใช้เป็นส่วนประกอบในอาหาร และ อย. เคยตรวจพบเมลาโทนินในกัมมี่ช่วยนอนหลับที่ขายในท้องตลาด พร้อมออกคำเตือนให้ผู้บริโภคระวัง

ผลที่ตามมาคือ ผลิตภัณฑ์ที่ขายในรูปอาหารหรืออาหารเสริมแล้วมีเมลาโทนินเป็นส่วนผสม ไม่ใช่อาหารที่ อย. อนุญาต ไม่ว่าจะผลิตในประเทศหรือนำเข้ามา ไม่ว่าจะเป็นกัมมี่รสผลไม้ ชาชง เครื่องดื่ม หรือช็อกโกแลตช่วยนอนหลับ ถ้าส่วนประกอบมีเมลาโทนิน ก็ใช้ในอาหารไม่ได้ทั้งหมด ไม่ได้ขึ้นกับรูปแบบหรือปริมาณ

สำหรับผู้บริโภค ข้อนี้มีความหมายในทางปฏิบัติ คือถ้าเห็นสินค้าเรียกตัวเองว่า “อาหารเสริม” แต่ฉลากหรือคำโฆษณาบอกว่ามีเมลาโทนิน แปลว่าสินค้านั้นไม่ได้อยู่ในระบบอาหารที่ อย. กำกับดูแลอย่างถูกต้อง เราไม่มีทางรู้ได้แน่ชัดว่าในหนึ่งชิ้นมีเมลาโทนินเท่าไร ผลิตจากที่ไหน และผ่านการตรวจคุณภาพมาแบบใด

ยาเมลาโทนินในไทย: มีเฉพาะยาที่แพทย์สั่งจ่าย

ยาเมลาโทนินมีอยู่จริงในไทย แต่มีสถานะเป็นยา ไม่ใช่อาหาร ผลิตภัณฑ์เมลาโทนินที่จำหน่ายได้ในไทยมีเฉพาะที่ขึ้นทะเบียนตำรับยาตามพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 และจ่ายตามใบสั่งแพทย์ ความต่างนี้สำคัญ เพราะระบบยามีการประเมินข้อมูลด้านคุณภาพ ความปลอดภัย และข้อบ่งใช้ก่อนอนุญาต และมีแพทย์กับเภสัชกรเป็นผู้ดูแลว่าใครควรใช้ ใช้ขนาดเท่าไร และใช้นานแค่ไหน

เมื่อเมลาโทนินอยู่ในระบบยา การตัดสินใจเรื่องขนาดใช้และความเหมาะสมจึงเป็นเรื่องของแพทย์ ไม่ใช่สิ่งที่ผู้บริโภคควรเลือกเองจากฉลากสินค้าต่างประเทศ ตัวเลขอย่าง 3 มิลลิกรัม 5 มิลลิกรัม หรือ 10 มิลลิกรัม ที่เห็นบนขวดจากต่างประเทศ ไม่ได้บอกว่าขนาดไหนเหมาะกับใคร คนแต่ละคนมีอายุ โรคประจำตัว และยาที่ใช้อยู่ต่างกัน

ถ้ามีปัญหาการนอนที่รบกวนชีวิตประจำวัน ทางที่เหมาะสมคือพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ แพทย์อาจพิจารณาวิธีที่ไม่ใช้ยาก่อน หรือพิจารณายาที่เหมาะกับแต่ละคน ซึ่งอาจเป็นเมลาโทนินหรือไม่ก็ได้ บทความนี้ไม่ได้บอกว่าเมลาโทนินช่วยแก้ปัญหานอนไม่หลับได้ เพราะเรื่องนี้ต้องประเมินเป็นรายบุคคล

กัมมี่ช่วยนอนจากต่างประเทศและร้านออนไลน์: ดูอะไรก่อนกดสั่ง

ช่องทางที่ผู้บริโภคเจอผลิตภัณฑ์เมลาโทนินบ่อยที่สุดคือร้านค้าออนไลน์ แพลตฟอร์มซื้อขาย บริการรับหิ้วสินค้า และโพสต์รีวิวในโซเชียลมีเดีย สินค้ากลุ่มนี้มักเป็นกัมมี่สีสวย รสผลไม้ หน้าตาเหมือนขนม ฉลากเป็นภาษาอังกฤษ และติดคำว่า supplement หรือ sleep aid ทำให้ดูไม่ต่างจากวิตามินทั่วไป

สิ่งที่ควรรู้คือ ฉลากของประเทศต้นทางเขียนตามกฎของประเทศนั้น คำว่า supplement บนขวดจึงไม่ได้แปลว่าเป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่ได้รับอนุญาตในไทย สินค้าที่วางขายในไทยในฐานะอาหารต้องมีเลขสารบบอาหาร 13 หลักในกรอบเครื่องหมาย อย. และมีฉลากภาษาไทย ถ้าสินค้ามีเมลาโทนินในรายการส่วนประกอบ แม้จะมีตัวเลขบนฉลาก ก็ไม่ใช่อาหารที่ อย. อนุญาต เพราะอาหารที่ได้รับอนุญาตจริงจะไม่มีเมลาโทนินเป็นส่วนประกอบ

ร้านค้าบางแห่งเลี่ยงไม่เขียนคำว่าเมลาโทนินในชื่อสินค้า แต่ใส่ไว้ในรายการส่วนประกอบเล็ก ๆ ด้านหลังขวด หรือเขียนเป็นภาษาอังกฤษเพียงคำเดียว จึงควรขอดูภาพฉลากด้านหลังให้ชัดก่อนสั่งซื้อทุกครั้ง อีกเรื่องที่ควรระวังคือกัมมี่หน้าตาเหมือนขนม ถ้าเก็บไว้ในบ้านที่มีเด็กเล็ก เด็กอาจหยิบกินเองได้ง่าย

แผนภาพด้านล่างสรุปสัญญาณที่ควรระวัง และสิ่งที่ทำได้เมื่อเจอผลิตภัณฑ์ช่วยนอนหลับในร้านออนไลน์

เมลาโทนินธรรมชาติ หมายถึงอะไร

คำว่า เมลาโทนินธรรมชาติ มีที่มาจากข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ข้อหนึ่ง คือพืชและอาหารบางชนิด เช่น ผลไม้ ถั่ว และธัญพืชบางชนิด มีเมลาโทนินอยู่ตามธรรมชาติในปริมาณเล็กน้อย การรับประทานอาหารเหล่านี้ตามปกติเป็นเรื่องของอาหารทั่วไป ไม่ได้เกี่ยวกับการใส่เมลาโทนินลงไปในผลิตภัณฑ์

แต่เมื่อคำนี้ไปอยู่บนฉลากหรือในโฆษณาสินค้า ความหมายจะเปลี่ยนไป ผลิตภัณฑ์ที่เขียนว่า “มีเมลาโทนินธรรมชาติ” “เมลาโทนินจากพืช” หรือ “สกัดจากธรรมชาติ” ก็ยังเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีเมลาโทนินอยู่ดี แหล่งที่มาไม่ได้เปลี่ยนสถานะของสาร เมลาโทนินที่สกัดจากพืชหรือสังเคราะห์ในห้องปฏิบัติการ ก็คือสารตัวเดียวกัน และยังใช้เป็นส่วนประกอบของอาหารในไทยไม่ได้เหมือนกัน

ข้อสังเกตอีกข้อคือ คำว่า “ธรรมชาติ” มักถูกใช้ให้สินค้าดูอ่อนโยนและปลอดภัยกว่า ทั้งที่ความปลอดภัยขึ้นกับปริมาณ ผู้ใช้ และคุณภาพการผลิต ไม่ได้ขึ้นกับว่าสารมาจากพืชหรือไม่ ถ้าเจอฉลากที่ใช้คำนี้ ให้อ่านรายการส่วนประกอบจริง และตรวจเลขบนฉลากก่อนตัดสินใจ

เช็กผลิตภัณฑ์ช่วยนอนหลับก่อนซื้อ ทีละขั้น

ก่อนซื้อผลิตภัณฑ์ช่วยนอนหลับทุกชนิด ไม่ว่าจะซื้อจากร้านขายยา ร้านสะดวกซื้อ หรือร้านออนไลน์ ใช้เวลาไม่กี่นาทีเช็กตามขั้นตอนนี้ได้

1. อ่านรายการส่วนประกอบ หาคำว่าเมลาโทนิน หรือ Melatonin ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ ถ้าพบ แปลว่าสินค้านี้ไม่ใช่อาหารที่ อย. อนุญาต
2. หาเลขบนฉลาก ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารต้องมีเลขสารบบอาหาร 13 หลักในกรอบเครื่องหมาย อย. อ่านวิธีดูเลขได้ที่ เลข อย. 13 หลักของอาหารเสริม
3. ค้นเลขในระบบ พิมพ์เลขลงใน เครื่องมือเช็คเลข อย. บนเว็บไซต์นี้ ซึ่งดึงข้อมูลจากบริการสืบค้นสาธารณะของ อย.
4. เทียบผลค้นกับสินค้าในมือ ชื่อผลิตภัณฑ์ ชื่อผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า และประเภทสินค้าต้องตรงกับฉลาก ถ้าเลขเป็นของสินค้าอื่น หรือไม่พบเลย ไม่ควรซื้อ
5. อ่านคำโฆษณา ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอ้างว่ารักษาโรคไม่ได้ ถ้าเห็นข้อความทำนองว่ารักษาโรคนอนไม่หลับหรือใช้แทนยานอนหลับ ถือเป็นสัญญาณที่ควรระวัง

ถ้าไม่แน่ใจวิธีเช็กเลขแต่ละประเภท อ่านคำอธิบายแบบละเอียดได้ที่ เช็คเลข อย. คืออะไร และเช็คอย่างไร และถ้าพบสินค้าที่สงสัย เช่น ขายเป็นอาหารเสริมแต่มีเมลาโทนิน ให้ถ่ายรูปฉลากทุกด้านพร้อมหน้าร้านค้าออนไลน์ไว้ แล้วแจ้งสายด่วน อย. 1556

ถ้าอยากได้ตัวช่วยการนอน สารที่ใช้ในอาหารเสริมได้มีอะไรบ้าง

การตัดเมลาโทนินออกไม่ได้แปลว่าผลิตภัณฑ์เสริมอาหารกลุ่มผ่อนคลายจะไม่มีเหลือเลย ในไทยมีสารหลายตัวที่อยู่ในบัญชีคำแนะนำของ อย. และใช้ในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารได้ภายในปริมาณที่กำหนดต่อวัน ตัวอย่างที่พบบ่อย ได้แก่

• แอล-ธีอะนีน (L-Theanine) กรดอะมิโนที่พบในใบชา ใช้ได้ไม่เกิน 200 มิลลิกรัมต่อวัน
• กรดแกมมา-อะมิโนบิวทิริก (GABA) ใช้ได้ไม่เกิน 250 มิลลิกรัมต่อวัน ตามลักษณะวัตถุดิบที่ระบุไว้ในบัญชี
• คาโมมายล์ (Chamomile) ดอกบดเป็นผงใช้ได้ไม่เกิน 100 มิลลิกรัมต่อวัน และสารสกัดดอกเยอรมันคาโมมายล์ด้วยน้ำใช้ได้ไม่เกิน 108 มิลลิกรัมต่อวัน

ตัวเลขเหล่านี้คือเพดานที่ผู้ผลิตใช้ออกแบบสูตร ไม่ใช่ขนาดที่ผู้บริโภคควรรับประทาน ให้รับประทานตามวิธีที่ระบุบนฉลากของผลิตภัณฑ์ที่มีเลขสารบบอาหารถูกต้อง และควรจำไว้ว่าผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ใช้ป้องกันหรือรักษาโรคไม่ได้ อ่านรายละเอียดสารแต่ละตัว เงื่อนไข และสารที่ใช้ไม่ได้ได้ที่ สารช่วยนอนหลับในผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร: ตัวไหนใช้ได้ในไทย ตัวไหนใช้ไม่ได้

นอกจากผลิตภัณฑ์แล้ว พฤติกรรมการนอนก็มีส่วนสำคัญ เช่น เข้านอนและตื่นให้ใกล้เคียงเวลาเดิมทุกวัน ลดแสงจ้าและหน้าจอในช่วงก่อนนอน หลีกเลี่ยงเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนในช่วงบ่ายถึงค่ำ และให้ห้องนอนมืดและเงียบพอ ทั้งหมดนี้เป็นคำแนะนำทั่วไปที่ไม่ต้องซื้ออะไรเพิ่ม

เมื่อไรควรปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์

ผู้บริโภคบางกลุ่มควรคุยกับเภสัชกรหรือแพทย์ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ใดก็ตามที่เกี่ยวกับการนอน ไม่ว่าจะเป็นยาหรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ได้แก่

• ผู้ที่ตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร
• ผู้ที่ใช้ยาอื่นเป็นประจำ หรือมีโรคประจำตัว
• เด็กและวัยรุ่น ซึ่งไม่ควรได้รับผลิตภัณฑ์ช่วยนอนหลับโดยไม่ผ่านแพทย์
• ผู้สูงอายุ ซึ่งมักใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน
• ผู้ที่ขับรถหรือทำงานกับเครื่องจักรในช่วงเวลาที่ใช้ผลิตภัณฑ์

นอกจากนี้ ถ้านอนไม่หลับติดต่อกันหลายสัปดาห์ ตื่นกลางดึกบ่อยจนกระทบการทำงาน หรือมีอาการอื่นร่วม เช่น นอนกรนเสียงดังและสะดุ้งตื่น ง่วงมากผิดปกติในตอนกลางวัน หรืออารมณ์เปลี่ยนไปมาก ควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ การหาซื้อผลิตภัณฑ์มาลองเองอาจทำให้สาเหตุที่แท้จริงถูกมองข้ามไป

สรุปสั้น ๆ เมลาโทนินเป็นฮอร์โมนที่ร่างกายสร้างเองเพื่อกำหนดจังหวะการหลับและตื่น ในไทยใช้เป็นส่วนประกอบของอาหารหรืออาหารเสริมไม่ได้ มีเฉพาะยาที่ขึ้นทะเบียนและแพทย์สั่งจ่าย ก่อนซื้อผลิตภัณฑ์ช่วยนอนหลับ ให้อ่านส่วนประกอบ เช็กเลข อย. และเลือกสินค้าที่ใช้สารซึ่งอนุญาตในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารแทน

แหล่งอ้างอิง

1. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 293) พ.ศ. 2548 เรื่อง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
2. ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง คำแนะนำการใช้ส่วนประกอบสำคัญในผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ลงวันที่ 8 กรกฎาคม 2567) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
3. พระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
4. ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง หลักเกณฑ์การโฆษณาอาหาร พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง

บทความที่เกี่ยวข้อง

ผู้บริโภควิธีเช็คเลข อย. ด้วยตัวเอง ใน 1 นาที: อาหาร เครื่องสำอาง และผลิตภัณฑ์สมุนไพรเช็คเลข อย. เองได้ใน 1 นาที รู้ว่าเลขแต่ละประเภทหน้าตาเป็นแบบไหน ค้นที่ไหน ต้องดูอะไรให้ตรงกับฉลาก และถ้าไม่พบควรทำอย่างไรอ่าน 9 นาที · อัปเดต 26 ต.ค. 2569ผู้บริโภคเลข อย. 13 หลักของอาหารเสริม อ่านอย่างไร และเช็คอย่างไรว่าเป็นสินค้าที่ได้รับอนุญาตจริงเช็คเลข อย. 13 หลักของอาหารเสริมให้เป็น อ่านความหมายทั้ง 5 กลุ่ม ค้นที่ไหน ฉลากต้องมีอะไร คำเตือนบังคับ 4 ข้อความ และสัญญาณที่ควรระวังอ่าน 9 นาที · อัปเดต 26 ต.ค. 2569เจ้าของแบรนด์อาหารเสริมช่วยนอนหลับและเมลาโทนิน: สารตัวไหนใช้ได้ในไทย ตัวไหนใช้ไม่ได้อาหารเสริมช่วยนอนหลับในไทยใส่อะไรได้ แอลธีอะนีน GABA คาโมมายล์ แมกนีเซียม ใส่ได้เท่าไร ทำไมเมลาโทนินกับคาวาคาวาใช้ไม่ได้ และตรวจสูตรอย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 13 พ.ย. 2569