โรงงาน / OEM

จ้างโรงงานผลิตครีมสร้างแบรนด์: โรงงานต้องมีอะไร และเลขจดแจ้งเป็นของใคร

อ่าน 11 นาที · อัปเดต 27 ต.ค. 2569

จ้างโรงงานผลิตครีม: กฎหมายมองความสัมพันธ์นี้อย่างไร

การใช้โรงงานผลิตครีมสร้างแบรนด์ (OEM) เป็นทางที่เจ้าของแบรนด์จำนวนมากเลือก เพราะไม่ต้องลงทุนสร้างสถานที่ผลิตเอง แต่ในทางกฎหมาย การจ้างโรงงานไม่ได้ทำให้หน้าที่ทั้งหมดย้ายไปอยู่ที่โรงงาน พระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ. 2558 มาตรา 14 กำหนดให้ผู้ที่จะผลิตเพื่อขาย นำเข้าเพื่อขาย หรือ รับจ้างผลิต เครื่องสำอาง ต้องจดแจ้งก่อน และผลิตได้เมื่อได้ใบรับจดแจ้งแล้วเท่านั้น

ในเอกสารของ อย. ความสัมพันธ์นี้มีสองบทบาทชัดเจน คือ ผู้รับจ้างผลิต ซึ่งเป็นโรงงาน และ ผู้ว่าจ้างผลิต ซึ่งเป็นเจ้าของแบรนด์ ทั้งสองบทบาทปรากฏอยู่บนใบรับจดแจ้งรับจ้างผลิต และมีผลต่อคำถามสำคัญที่สุดสองข้อ คือ โรงงานต้องมีอะไร และเลขจดแจ้งเป็นของใคร

ก่อนเริ่มคุยกับโรงงาน ควรตรวจให้แน่ใจว่าสินค้าเป็นเครื่องสำอางจริง ถ้าครีมตั้งใจอ้างผลแบบลดไขมัน ปลูกผม หรือมีผลต่อการทำงานของร่างกาย จะจดแจ้งเป็นเครื่องสำอางไม่ได้ ตรวจเบื้องต้นได้ที่ เครื่องมือเช็กประเภทสินค้า

โรงงานรับผลิตครีมสร้างแบรนด์ต้องมีอะไรตามกฎหมาย

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขในการผลิตหรือนำเข้าเครื่องสำอาง พ.ศ. 2561 กำหนดให้ผู้ผลิตเพื่อขายและผู้รับจ้างผลิตต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดในภาคผนวก ก ซึ่งเป็นเกณฑ์ขั้นต่ำที่โรงงานทุกแห่งต้องมี สรุปเป็นหมวดได้ดังนี้

สถานที่

• อาคารมั่นคง พื้น ผนัง และเพดานทำความสะอาดง่าย
• มีห้องแยกกันอย่างน้อย 2 ห้อง คือห้องผลิตหรือบรรจุ และห้องเก็บวัตถุดิบหรือสินค้า
• แยกจากที่พักอาศัย และไม่เป็นทางเดินผ่าน
• มีป้ายถาวรว่า "สถานที่ผลิตเครื่องสำอาง"

บุคลากรและน้ำ

• พนักงานผลิตผ่านการอบรมหรือศึกษาด้วยตนเองโดยมีบันทึกเป็นหลักฐาน
• ตรวจสุขภาพอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
• น้ำที่ใช้ผลิตมีคุณภาพอย่างน้อยเท่ามาตรฐานน้ำบริโภคในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท

ระบบเอกสารและคุณภาพ

• มีสูตรแม่บท (Master formula) ที่ตรงกับที่จดแจ้ง
• มีบันทึกการผลิตทุกครั้ง และกำหนดเลขครั้งที่ผลิต (Batch number)
• ตรวจคุณภาพและเก็บตัวอย่างสินค้าสำเร็จรูป
• มีระบบจัดการข้อร้องเรียน รายงานอาการไม่พึงประสงค์ และเรียกคืนสินค้า

เจ้าของแบรนด์ที่ไปดูโรงงาน ใช้รายการนี้เป็นคำถามได้โดยตรง เช่น ขอดูบันทึกการผลิตตัวอย่าง วิธีกำหนดเลขครั้งที่ผลิต และขั้นตอนเรียกคืนสินค้า ถ้าผู้ยื่นจดแจ้งต้องการเอกสารยืนยันสถานที่ ประกาศเรื่องหนังสือรับรองสถานที่ผลิตหรือสถานที่นำเข้าเครื่องสำอางกำหนดให้ผู้จดแจ้งขอหนังสือรับรองสถานที่ผลิต (แบบ ส.ค.2 ก) ได้ โดยหนังสือรับรองมีอายุ 3 ปี

รับผลิตครีมสร้างแบรนด์แบบมีมาตรฐาน GMP: สิ่งที่ควรขอดูเพิ่ม

นอกจากเกณฑ์ขั้นต่ำข้างต้น อย. มีกระบวนงานออกหนังสือรับรองมาตรฐานการผลิตตามแนวทางวิธีการที่ดีในการผลิตเครื่องสำอางอาเซียน (ASEAN Cosmetic GMP) ให้สถานประกอบการที่ยื่นขอ โรงงานที่ประกาศว่ารับผลิตครีมสร้างแบรนด์ตามมาตรฐาน GMP จึงควรมีหนังสือรับรองนี้ให้ดู

• ตรวจรายชื่อ อย. เผยแพร่รายชื่อสถานประกอบการที่ได้รับรองมาตรฐาน GMP เครื่องสำอาง โดยระบุชื่อโรงงาน ที่อยู่ เลขที่หนังสือรับรอง วันที่ออก และวันที่ใช้ได้ถึง เทียบกับหนังสือที่โรงงานแสดงได้
• ดูวันหมดอายุ คู่มือการตรวจประเมินตามแนวทาง GMP เครื่องสำอางอาเซียนของ อย. (พฤษภาคม 2564) ระบุว่าหนังสือรับรองมีอายุ 3 ปี
• ดูขอบเขตการผลิต ว่าครอบคลุมรูปแบบผลิตภัณฑ์ที่จะจ้าง เช่น ครีม โลชั่น หรือเจล

คู่มือเดียวกันแบ่งข้อบกพร่องเป็นระดับวิกฤต สำคัญ และเล็กน้อย และระบุว่าการปล่อยผลิตภัณฑ์ที่ไม่ผ่านข้อกำหนดออกจำหน่ายเป็นข้อบกพร่องวิกฤต ต้องตรวจผลและบันทึกก่อนปล่อยสินค้าทุกครั้ง สำหรับผู้ว่าจ้าง นี่คือเหตุผลที่ควรขอดูใบปล่อยผลิตภัณฑ์หรือผลตรวจคุณภาพของแต่ละล็อต ไม่ใช่ดูแค่ใบรับรองบนผนัง อ่านพื้นฐานเพิ่มได้ที่ GMP คืออะไร

เลขจดแจ้งเป็นของใคร เมื่อจ้างโรงงานผลิต

พระราชบัญญัติเครื่องสำอางนิยาม "ผู้จดแจ้ง" ว่าเป็นผู้ได้รับใบรับจดแจ้งการผลิตเพื่อขาย การนำเข้าเพื่อขาย หรือการรับจ้างผลิต และประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การจดแจ้ง ฯ พ.ศ. 2561 ข้อ 3 กำหนดให้ผู้ผลิต ผู้รับจ้างผลิต หรือผู้นำเข้า เป็นผู้ยื่นคำขอจดแจ้งตามแบบ จ.ค.1 ก่อนผลิตหรือนำเข้า

เมื่อจ้างโรงงาน ผลที่ได้คือ ใบรับจดแจ้งรับจ้างผลิตเครื่องสำอาง แบบ จ.ร.1 ซึ่งแบบท้ายประกาศมีช่องข้อมูลดังนี้

• ชื่อผู้รับจ้างผลิต ที่ตั้งสถานที่ผลิต และที่ตั้งสถานที่เก็บ
• ชื่อผู้ว่าจ้างผลิต และที่ตั้งสถานที่ประกอบธุรกิจ
• ชื่อการค้า ชื่อเครื่องสำอาง ประเภท ลักษณะทางกายภาพ และภาชนะบรรจุ

สรุปคือ โรงงานเป็นผู้จดแจ้งตามใบรับจดแจ้ง ส่วนเจ้าของแบรนด์ปรากฏชื่อในฐานะผู้ว่าจ้าง บัญชีเอกสารท้ายประกาศกำหนดให้ผู้รับจ้างผลิตแนบสัญญาว่าจ้าง และแผนผังกระบวนงานของ อย. มีขั้นตอนรับแจ้งรายละเอียดผู้ว่าจ้างผลิตเครื่องสำอางสำหรับผู้ว่าจ้างรายใหม่ เจ้าของแบรนด์จึงควรเตรียมข้อมูลนิติบุคคลและที่ตั้งของตนให้ถูกต้องตั้งแต่ต้น

ฉลากต้องบอกผู้ผลิตจริง

ประกาศฉลากของเครื่องสำอาง พ.ศ. 2562 กำหนดให้เครื่องสำอางที่ผลิตในประเทศแสดงชื่อและที่ตั้งของผู้ผลิต และพระราชบัญญัติมาตรา 29 (1) ถือว่าเครื่องสำอางที่ใช้ฉลากแจ้งชื่อผู้ผลิต ผู้นำเข้า หรือแหล่งผลิตที่ไม่ใช่ความจริง เป็นเครื่องสำอางปลอม การออกแบบฉลากที่ซ่อนชื่อโรงงานผู้ผลิตจริงจึงเป็นความเสี่ยงทางกฎหมาย ไม่ใช่แค่เรื่องการตลาด

ถ้าจะย้ายโรงงาน: ข้อจำกัดของการแก้ไขรายการ

คำถามที่เจ้าของแบรนด์มักถามหลังผลิตไปสักระยะคือ ถ้าจะย้ายไปจ้างโรงงานอื่น เลขจดแจ้งเดิมย้ายตามไปได้หรือไม่ แบบคำขอแก้ไขรายการในใบรับจดแจ้ง จ.ค.4 ท้ายประกาศเรื่องการจดแจ้ง มีสองเรื่องที่แก้ได้

1. แก้ลักษณะทางกายภาพของภาชนะบรรจุ
2. แก้ชื่อหรือที่ตั้งของสถานที่ผลิต สถานที่รับจ้างผลิต สถานที่นำเข้า หรือสถานที่เก็บของผู้จดแจ้งหรือผู้ว่าจ้างผลิต โดยที่ยังคงเป็นบุคคลหรือนิติบุคคลเดิม และต้องไม่ใช่การเพิ่มสถานที่ผลิต

เงื่อนไขนี้ทำให้ จ.ค.4 ไม่ใช่ช่องทางเปลี่ยนตัวผู้จดแจ้งจากโรงงานเดิมไปเป็นโรงงานใหม่ แผนผังกระบวนงานของ อย. มีขั้นตอนรับแจ้งการยกเลิกใบรับจดแจ้งหรือปิดกิจการแยกไว้ต่างหาก ก่อนย้ายการผลิตจึงควรสอบถามผู้รับจดแจ้งให้ชัดว่าต้องดำเนินการอย่างไร และวางแผนช่วงเปลี่ยนผ่านไม่ให้มีสินค้าที่ผลิตโดยไม่มีใบรับจดแจ้งที่ถูกต้อง

สิ่งที่ควรอยู่ในมือเจ้าของแบรนด์

ประกาศเรื่องการจัดเก็บข้อมูลเกี่ยวกับเครื่องสำอางไว้เพื่อการตรวจสอบ พ.ศ. 2560 กำหนดข้อมูลที่ผู้ผลิตเพื่อขาย ผู้นำเข้า และผู้รับจ้างผลิตต้องจัดทำ เช่น สำเนาใบรับจดแจ้ง หลักฐานความเป็นเจ้าของหรือสัญญาว่าจ้าง สูตรส่วนประกอบเป็นชื่อ INCI พร้อมปริมาณเป็นร้อยละโดยน้ำหนัก ฉลาก ขั้นตอนการผลิตและระบบกำหนดครั้งที่ผลิต และข้อกำหนดวัตถุดิบ ข้อมูลเหล่านี้ต้องเก็บไว้ ณ สถานที่ผลิต เจ้าของแบรนด์ควรตกลงในสัญญาว่าจะได้รับสำเนาส่วนใดไว้ด้วย

รับสร้างแบรนด์ครีม: สัญญาจ้างผลิตควรมีอะไร

โรงงานหลายแห่งเสนอบริการรับสร้างแบรนด์ครีมครบวงจร ตั้งแต่สูตรจนบรรจุภัณฑ์ ยิ่งงานครอบคลุมมาก สัญญายิ่งต้องชัด คู่มือการตรวจประเมินตามแนวทาง GMP เครื่องสำอางอาเซียนของ อย. หัวข้อผู้ผลิตและผู้วิเคราะห์ที่เป็นคู่สัญญา ระบุว่าสัญญาว่าจ้างต้องมีประเด็นต่อไปนี้

• ทำเป็นลายลักษณ์อักษร และมีตัวแทนที่ได้รับมอบอำนาจจากทั้งผู้ว่าจ้างและผู้รับจ้าง
• ขอบข่ายงาน เช่น การพัฒนาสูตร การประเมินและยอมรับตัวอย่างต้นแบบ การทดสอบความปลอดภัยและประสิทธิภาพ (ถ้ามี) การพัฒนาบรรจุภัณฑ์ และการจัดหาวัตถุดิบและวัสดุบรรจุ
• รายการเครื่องสำอางที่จ้างผลิต และข้อกำหนดของเครื่องสำอางสำเร็จรูป
• ขนาดบรรจุ ข้อกำหนดภาชนะบรรจุ และฉลากบังคับตามกฎหมาย
• ฉลากและคำแนะนำในการจัดส่ง และสภาวะการจัดเก็บ

คู่มือยังกำหนดหลักว่า ผู้ว่าจ้างและผู้รับจ้างต้องร่วมกันรับผิดชอบต่อคุณภาพของเครื่องสำอาง ผู้ว่าจ้างมีสิทธิ์ตรวจสอบสถานที่ผลิตตามระยะเวลาในสัญญา และ ผู้รับจ้างต้องไม่เปลี่ยนสูตรหรือกระบวนการผลิตโดยไม่ได้รับอนุญาตจากผู้ว่าจ้าง

ประเด็นเรื่องการจดแจ้งที่ควรเขียนเพิ่ม

• ใครเป็นผู้ยื่นจดแจ้งและต่ออายุ และแจ้งเจ้าของแบรนด์ล่วงหน้าเมื่อใกล้สิ้นอายุ
• การตรวจร่างฉลากก่อนพิมพ์ ให้ตรงกับใบรับจดแจ้ง
• การส่งมอบสำเนาใบรับจดแจ้งและข้อมูลผลิตภัณฑ์ที่เจ้าของแบรนด์ต้องใช้
• สิ่งที่จะเกิดกับใบรับจดแจ้งเมื่อเลิกสัญญาหรือย้ายโรงงาน
• การแบ่งหน้าที่เมื่อมีข้อร้องเรียนหรือต้องเรียกคืนสินค้า

ผู้ว่าจ้างยังต้องรับผิดชอบอะไรบ้าง

แม้โรงงานเป็นผู้จดแจ้ง เจ้าของแบรนด์ก็ยังมีความเสี่ยงทางกฎหมายในหลายจุด โดยเฉพาะเรื่องที่แบรนด์เป็นผู้ตัดสินใจเอง

• ชื่อและข้อความบนฉลาก ประกาศเรื่องการจดแจ้งข้อ 3 ห้ามใช้ชื่อการค้าหรือชื่อเครื่องสำอางในทำนองโอ้อวดหรือทำให้เข้าใจผิด ถ้าจดแจ้งด้วยชื่อที่ไม่เป็นไปตามเกณฑ์ ใบรับจดแจ้งถือว่าไม่ชอบด้วยกฎหมายและถูกเพิกถอนได้
• การโฆษณา พระราชบัญญัติมาตรา 41 ห้ามข้อความเท็จหรือเกินจริง ข้อความที่ทำให้เข้าใจผิดในสาระสำคัญ และข้อความแสดงสรรพคุณรักษาโรคหรือที่ไม่ใช่จุดมุ่งหมายของเครื่องสำอาง
• การขาย มาตรา 32 ห้ามขายเครื่องสำอางที่ไม่ได้จดแจ้ง ไม่มีฉลาก ฉลากไม่ถูกต้อง หรือหมดอายุ ซึ่งใช้กับผู้ขายทุกราย รวมถึงแบรนด์ที่ขายเอง
• การเรียกคืน ประกาศเรื่องการเรียกเก็บคืน การทำลาย และการส่งมอบเครื่องสำอาง พ.ศ. 2563 กำหนดว่าค่าใช้จ่ายในการเรียกเก็บคืนและทำลายเป็นของผู้ผลิต ผู้นำเข้า ผู้จดแจ้ง ผู้ขาย หรือผู้ครอบครองเพื่อขาย

ข้อความโฆษณาจึงควรมาจากข้อมูลที่โรงงานและแบรนด์มีหลักฐานร่วมกัน อ่านวิธีดูโฆษณาที่มีปัญหาได้ที่ โฆษณาเกินจริง ดูอย่างไร

เช็กลิสต์ก่อนเซ็นสัญญากับโรงงานผลิตครีม

• สินค้าเป็นเครื่องสำอางตามนิยาม และไม่อ้างผลแบบยา
• โรงงานมีสถานที่ตามภาคผนวก ก ของประกาศหลักเกณฑ์การผลิต พร้อมป้าย "สถานที่ผลิตเครื่องสำอาง"
• ถ้าโรงงานอ้างมาตรฐาน GMP ตรวจชื่อในรายชื่อสถานประกอบการที่ได้รับรองของ อย. และวันที่ใช้ได้ถึง
• สูตรผ่านการตรวจกับบัญชีสารห้ามใช้และสารที่มีเงื่อนไข
• ตกลงชัดว่าโรงงานเป็นผู้จดแจ้งตามแบบ จ.ร.1 และข้อมูลผู้ว่าจ้างถูกต้อง
• สัญญามีขอบข่ายงาน ข้อกำหนดสินค้า ฉลาก การไม่เปลี่ยนสูตรโดยไม่ได้รับอนุญาต สิทธิ์ตรวจโรงงาน และการเรียกคืน
• ตกลงเรื่องการต่ออายุใบรับจดแจ้ง และสิ่งที่เกิดเมื่อเลิกสัญญา

ตรวจสูตรเบื้องต้นได้ที่ เครื่องมือเช็กสูตร และอ่านภาพรวมฝั่งเจ้าของแบรนด์ได้ที่ สร้างแบรนด์ครีมของตัวเอง: เช็กลิสต์กฎหมาย ถ้าต้องการทีมที่ดูแลตั้งแต่พัฒนาสูตรจนผลิต ดูได้ที่ บริการพัฒนาสูตรและผลิต OEM

แหล่งอ้างอิง

1. พระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การจดแจ้ง การออกใบรับจดแจ้ง การต่ออายุ การแก้ไขรายการ และการออกใบแทนใบรับจดแจ้งเครื่องสำอาง พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
3. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขในการผลิตหรือนำเข้าเครื่องสำอาง พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
4. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การยื่นขอการรับรองและการออกหนังสือรับรองสถานที่ผลิตหรือสถานที่นำเข้าเครื่องสำอาง พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
5. การขอหนังสือรับรองมาตรฐานการผลิตตามแนวทางวิธีการที่ดีในการผลิตเครื่องสำอาง (ASEAN COSMETIC GMP) กรณีตรวจประเมินโดยสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
6. รายชื่อสถานประกอบการที่ได้รับรองมาตรฐาน GMP เครื่องสำอาง · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
7. คู่มือการตรวจประเมินสถานที่ผลิตตามแนวทางวิธีการที่ดีในการผลิตเครื่องสำอางอาเซียน (พฤษภาคม 2564) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
8. ประกาศคณะกรรมการเครื่องสำอาง เรื่อง ฉลากของเครื่องสำอาง พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
9. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขให้ผู้ผลิตเพื่อขาย ผู้นำเข้าเพื่อขาย หรือผู้รับจ้างผลิต จัดเก็บข้อมูลเกี่ยวกับเครื่องสำอางไว้เพื่อการตรวจสอบ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
10. กระบวนงานที่ให้บริการด้านเครื่องสำอางในส่วนกลางและส่วนภูมิภาค · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
11. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การเรียกเก็บคืน การทำลาย และการส่งมอบเครื่องสำอาง พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์เอกสารขอ อย. เครื่องสำอาง ต้องเตรียมอะไรบ้าง (เช็กลิสต์)เช็กลิสต์เอกสารจดแจ้งเครื่องสำอางสำหรับเจ้าของแบรนด์ แยกเป็นเอกสารผู้ยื่นและสถานที่ ข้อมูลผลิตภัณฑ์ เอกสารเฉพาะกรณี และแฟ้มที่ต้องเก็บหลังได้เลขอ่าน 10 นาที · อัปเดต 9 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์สร้างแบรนด์ครีมของตัวเอง: เช็กลิสต์กฎหมายตั้งแต่สูตรจนวางขายสร้างแบรนด์ครีมของตัวเองให้ถูกกฎหมาย 7 ขั้น: ตรวจว่าเป็นเครื่องสำอาง ตั้งชื่อ ตรวจสูตร เลือกผลิตเองหรือจ้างโรงงาน จดแจ้ง ทำฉลาก และดูแลหลังวางขายอ่าน 11 นาที · อัปเดต 27 ต.ค. 2569โรงงาน / OEMGMP คืออะไร ทำไมโรงงานอาหารและเครื่องสำอางต้องมี และ อย. ตรวจอะไรบ้างGMP คืออะไร มาตรฐาน GMP 420 ของอาหารและเกณฑ์สถานที่ผลิตเครื่องสำอางต่างกันอย่างไร ใครต้องทำ ตรวจอะไร ผ่านเกณฑ์อย่างไร และผู้นำเข้าต้องมีเอกสารอะไรอ่าน 10 นาที · อัปเดต 26 ต.ค. 2569