เจ้าของแบรนด์
ตำราอายุรเวชศึกษา ของขุนนิทเทสสุขกิจ: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2496 สู่ตำราของชาติ 2,773 ตำรับ
อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ตำราอายุรเวชศึกษา คืออะไร: หนังสือวิชาแพทย์แผนโบราณที่เป็นตำราของชาติ
ตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) คือหนังสือที่ขุนนิทเทสสุขกิจ (ถมรัตน์ พุ่มชูศรี) เรียบเรียง และพิมพ์ครั้งแรกในปี 2496 ตามบัตรรายการของห้องสมุด ต่างจากตำราของชาติหลายเล่มที่เป็นสมุดไทยหรือใบลาน ตำรานี้เป็นหนังสือพิมพ์ กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ 2 ครั้งในปี 2561 ประกาศฉบับที่ 18 นับได้ 2,494 ตำรับ ใน 17 กลุ่มอาการ และประกาศฉบับที่ 19 เพิ่มอีก 279 ตำรับ จากหมวดยาเบ็ดเสร็จ (2 ตำรับ) และหมวดยาแก้มะเร็ง กลาก (277 ตำรับ) รวมทั้งสองฉบับเป็น 2,773 ตำรับ
ตำรานี้มีจุดที่คนค้นหามักสะดุด คือชื่อสะกดได้สองแบบ ประกาศฉบับที่ 18 เขียนว่า "อายุรเวช" ส่วนฉบับที่ 19 เขียนว่า "อายุรเวท" ทั้งที่หมายถึงหนังสือเล่มเดียวกัน บทความนี้อธิบายเรื่องนี้ไว้ในหัวข้อฉบับพิมพ์ด้านล่าง
เราจะเล่าเรื่องของตำราตามลำดับเวลา ตั้งแต่ผู้เรียบเรียง บริบทของตำราแพทย์แผนไทยในยุคนั้น สิ่งที่อยู่ในเล่ม ไปจนถึงการพิมพ์ซ้ำและการประกาศเป็นตำราของชาติ แล้วสรุปสิ่งที่ผู้ประกอบการควรรู้ก่อนนำตำรับหรือเรื่องราวของตำราไปใช้กับสินค้า ส่วนภาพรวมเรื่องสิทธิในตำรับทุกประเภท อ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ขุนนิทเทสสุขกิจ กับตำราแพทย์แผนไทยในทศวรรษ 2490
ผู้เรียบเรียง: ขุนนิทเทสสุขกิจ (ถมรัตน์ พุ่มชูศรี)
"ขุนนิทเทสสุขกิจ" เป็นบรรดาศักดิ์ ชื่อในวงเล็บคือชื่อและนามสกุลของท่าน ระเบียนผู้แต่งในห้องสมุดดิจิทัลของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์บันทึกว่า "นิทเทสสุขกิจ (ถมรัตน์), ขุน, 2443-2498" ถ้านับตามระเบียนนี้ ท่านอายุราว 53 ปีเมื่อหนังสือพิมพ์ครั้งแรกในปี 2496 และถึงแก่กรรมหลังจากนั้นราว 2 ปี
เรายังไม่พบประวัติการทำงานของท่าน เช่น ท่านสังกัดหน่วยงานใด หรือสอนที่โรงเรียนใด จึงไม่เล่าเกินกว่าที่หลักฐานบอก สิ่งที่ควรรู้คือ งานวิชาการสะกดราชทินนามของท่านไม่ตรงกัน พบทั้ง "นิทเทส" "นิเทส" และ "นิสเทส" ถ้าค้นในห้องสมุดหรือฐานข้อมูลแล้วไม่พบ ลองค้นด้วยตัวสะกดอื่น
ตั้งใจเขียนให้ใครอ่าน
บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 18 บรรยายตำรานี้ว่ากล่าวถึงการแพทย์แผนโบราณ เพื่อประโยชน์ในการวินิจฉัยโรคและอาการต่าง ๆ ของโรค และเพื่อให้เข้าใจการป้องกันโรคภัยไข้เจ็บ ประกาศยังเขียนว่าท่านเรียบเรียงไว้ "เพื่อให้เป็นประโยชน์แก่คนไทยที่สนใจในวิชาการแพทย์จะได้ศึกษา" ตามคำบรรยายนี้ ตำรานี้จึงเป็นหนังสือสำหรับผู้ที่อยากศึกษาวิชาแพทย์แผนโบราณ
ตำราแพทย์แผนไทยก่อนถึงปี 2496
เพื่อเข้าใจว่าทำไมหนังสือแบบนี้จึงสำคัญ ต้องย้อนไปดูเส้นทางของตำราแพทย์แผนไทยในช่วงก่อนหน้า สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 เล่าว่ารัชกาลที่ 5 โปรดให้ชำระตำราแพทย์ที่กระจัดกระจายเมื่อ พ.ศ. 2413 และในปี 2440 โรงเรียนราชแพทยาลัยสอนทั้งการแพทย์แผนไทยและแผนตะวันตก ต่อมาในปี 2458 มีการยกเลิกการสอนแพทย์แผนไทยในโรงเรียนราชแพทยาลัย ข้อนี้ตรงกับบทความของณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร (2565)
หลังจากนั้น การแพทย์แผนไทยไม่ได้สอนในโรงเรียนราชแพทยาลัยอีก แต่ความรู้ยังส่งต่อผ่านหนังสือที่ครูแพทย์และสมาคมจัดพิมพ์ ตัวอย่างที่มีหลักฐาน ได้แก่
- 2496 ตำราอายุรเวชศึกษาของขุนนิทเทสสุขกิจ พิมพ์ครั้งแรก
- 2504 คัมภีร์แพทย์แผนโบราณ เล่ม 1 ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ (อำพัน กิตติขจร) พิมพ์ครั้งแรก และโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ พิมพ์แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม 1 ขึ้นใหม่ ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564)
- 2512–2514 ความรู้ตามหลักของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ใช้บรรยายให้แพทย์ประจำตำบลที่เข้ารับการอบรม (ชยธวัช 2564)
- 2520–2521 สมาคมโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ สำนักวัดพระเชตุพนฯ จัดพิมพ์ประมวลสรรพคุณยาไทย ภาค 1–3 ตามบรรณานุกรมของมหาวิทยาลัยมหิดล
ในรายการนี้ ตำราอายุรเวชศึกษาพิมพ์ก่อนคัมภีร์ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ราว 8 ปี จึงเป็นหนึ่งในตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์รุ่นแรกหลังสงครามโลกเท่าที่เรามีหลักฐาน อย่างไรก็ตาม เรายังไม่พบหลักฐานว่าตำรานี้เคยใช้เป็นตำราสอบหรือตำราประจำโรงเรียนใด บทความของชยธวัช (2564) ระบุรายชื่อ 5 ตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรองและใช้เรียบเรียงตำรามาตรฐาน ซึ่งไม่มีตำราอายุรเวชศึกษาอยู่ในรายชื่อนั้น

ข้างในมีอะไร: ตำรับยาโบราณ 17 กลุ่มอาการ
บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 18 เขียนว่าตำรานี้ "ประกอบด้วยตำรับยา 17 กลุ่มอาการ 2,494 ตำรับ" และแจกจำนวนตำรับของแต่ละกลุ่มไว้ (ดูตารางด้านล่าง) ประกาศไม่ได้เขียนชื่อตำรับรายตัว เราจึงเห็นได้ว่าตำราจัดตำรับยาโบราณเป็นหมวดอย่างไร แต่ยังไม่เห็นว่าแต่ละตำรับคืออะไร
ภาพรวมของ 17 กลุ่ม
- กลุ่มไข้และป่วง ยาแก้ไข้เหนือ ไข้พิษ และไข้กาฬ (6) และยาแก้ป่วง (74)
- กลุ่มเด็กและแม่ ยาแก้โรคเด็ก (57) ยาสำหรับหญิงแม่ลูกอ่อนและยาเด็ก (21) และยาสำหรับเด็ก (511) สามกลุ่มนี้รวมกันได้ 589 ตำรับ
- กลุ่มธาตุ เลือด และลม ยาธาตุวิภังค์ (113) ยาโลหิต (159) ยาลม (59) ยาธาตุบรรจบ (26) และยาอุจจาระธาตุ (4)
- กลุ่มทางเดินปัสสาวะและระดู ยาปัสสาวะพิการ (4) มุตฆาต หรือโรคขัดปัสสาวะ ช้ำเลือด ช้ำหนอง ฯลฯ (4) มุตกิด หรือโรคระดูขาว (10) และยามุตกิต องคสูตร (53)
- กลุ่มอื่น ยากษัย (98) ยาเบ็ดเสร็จ (299) และยาแก้มะเร็ง กลาก (996)
ตัวเลขที่โดดเด่นคือหมวดสุดท้าย 996 ตำรับ คิดเป็นราว 40% ของทั้งเล่มในประกาศฉบับที่ 18 และเมื่อรวมกับ 277 ตำรับในประกาศฉบับที่ 19 หมวดนี้มี 1,273 ตำรับ ส่วนหมวดยาเบ็ดเสร็จรวมเป็น 301 ตำรับ ชื่อกลุ่มทั้งหมดเราคัดตามที่ประกาศเขียน รวมถึงคำที่สะกดคล้ายกัน เช่น "มุตกิด" กับ "มุตกิต"
ชื่อหมวด "ยาแก้มะเร็ง กลาก" หมายถึงอะไร
ตำราตั้งชื่อหมวดนี้ว่า "ยาแก้มะเร็ง กลาก" และประกาศก็ใช้ชื่อเดียวกัน ประกาศไม่ได้อธิบายว่าคำว่า มะเร็ง ในตำรานี้หมายถึงอาการแบบใด เราจึงไม่ตีความเพิ่ม
ข้อควรรู้สำหรับผู้อ่านทุกคน คือชื่อโรคในตำราเก่าเป็นคำเรียกของแพทย์แผนไทยในยุคนั้น ไม่ได้เท่ากับการวินิจฉัยโรคตามการแพทย์ปัจจุบัน คำอย่าง มะเร็ง กลาก มุตกิด หรือกษัย ในตำรา อาจไม่ได้หมายถึงโรคที่ใช้ชื่อเดียวกันในวันนี้ และไม่ควรนำไปเป็นคำกล่าวอ้างของสินค้า ตำราระบุว่าใช้ตำรับในหมวดใด เป็นข้อมูลทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่หลักฐานว่าตำรับนั้นได้ผล
ตำรับยาในตำราอายุรเวชศึกษา ตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19กลุ่มอาการ (ชื่อตามประกาศ)ฉบับที่ 18ฉบับที่ 19
1. ยาแก้ไข้เหนือ ไข้พิษ และไข้กาฬ6–
2. ยาแก้ป่วง74–
3. ยาแก้โรคเด็ก57–
4. ยาสำหรับหญิงแม่ลูกอ่อน และยาเด็ก21–
5. ยาสำหรับเด็ก511–
6. ยาธาตุวิภังค์113–
7. ยาโลหิต159–
8. ยาลม59–
9. ยาธาตุบรรจบ26–
10. ยาอุจจาระธาตุ4–
11. ยาปัสสาวะพิการ4–
12. มุตฆาต หรือ โรคขัดปัสสาวะ ช้ำเลือด ช้ำหนอง ฯลฯ4–
13. มุตกิด หรือโรคระดูขาว10–
14. ยามุตกิต องคสูตร53–
15. ยากษัย98–
16. ยาเบ็ดเสร็จ2992
17. ยาแก้มะเร็ง กลาก996277
รวม2,494279
ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 18) พ.ศ. 2561 บัญชีแนบท้าย · (ฉบับที่ 19) พ.ศ. 2561 บัญชีแนบท้ายข้อ 40–41 · ชื่อโรคในตำราเก่าไม่เท่ากับการวินิจฉัยโรคปัจจุบัน
ฉบับพิมพ์ 2496 ฉบับ 2516 และตัวสะกด อายุรเวช กับ อายุรเวท
2496: พิมพ์ครั้งแรก
บัตรรายการของห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุมระบุว่าเป็นการพิมพ์ครั้งที่ 1 ปี 2496 ที่กรุงเทพฯ ข้อนี้เรามีแหล่งเดียว จึงอ้างไว้ตามบัตรรายการ
2516: พิมพ์อีกครั้งหลังผู้เรียบเรียงถึงแก่กรรม
บรรณานุกรมของฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยและข้อบ่งใช้เพื่อประโยชน์ในการขึ้นทะเบียนแผนโบราณ ของมหาวิทยาลัยมหิดล บันทึกฉบับปี 2516 พิมพ์ที่โรงพิมพ์พร้อมจักรการพิมพ์ กรุงเทพฯ ยาว 360 หน้า ฉบับนี้ออกหลังปีถึงแก่กรรมของผู้เรียบเรียงตามระเบียนห้องสมุดราว 18 ปี แปลว่ามีคนยังต้องการหนังสือเล่มนี้อยู่ และการที่ตำราอยู่ในบรรณานุกรมของฐานข้อมูลที่ทำขึ้นเพื่อการขึ้นทะเบียนยาแผนโบราณ ก็บอกว่าตำรานี้ยังถูกใช้เป็นแหล่งอ้างอิงในงานวิชาการ
2561: ประกาศสองฉบับในปีเดียว
ปี 2561 กระทรวงสาธารณสุขออกประกาศฉบับที่ 18 ซึ่งประกาศตำรานี้ทั้งเล่ม 17 กลุ่มอาการ ต่อมาในปีเดียวกันออกประกาศฉบับที่ 19 ซึ่งมีรายการของตำรานี้อีก 2 รายการ คือ "ว่าด้วยยาเบ็ดเสร็จ จำนวน 2 ตำรับ" และ "ว่าด้วยยาแก้มะเร็ง กลาก จำนวน 277 ตำรับ" ประกาศไม่ได้อธิบายว่าทำไมจึงเพิ่มสองหมวดนี้ เราจึงเล่าได้เพียงว่าตำรับจากสองหมวดนี้ถูกประกาศในฉบับที่ 19 เพิ่มจากที่ประกาศไว้ในฉบับที่ 18
อายุรเวช กับ อายุรเวท: สองตัวสะกด หนังสือเล่มเดียว
ประกาศฉบับที่ 18 สะกดว่า "ตำราอายุรเวชศึกษา" ส่วนฉบับที่ 19 สะกดว่า "ตำราอายุรเวทศึกษา" ทั้งสองฉบับระบุชื่อผู้เรียบเรียงและชื่อรอง (วิชาแพทย์แผนโบราณ) ตรงกัน จึงเป็นหนังสือเล่มเดียวกัน ประกาศไม่ได้อธิบายว่าทำไมสะกดต่างกัน
คำว่า เวช กับ เวท ในภาษาไทยออกเสียงเหมือนกัน เวช มักใช้ในคำที่เกี่ยวกับหมอและการแพทย์ เช่น เวชกรรม เวชศาสตร์ ส่วน เวท มักใช้ในความหมายของความรู้หรือคัมภีร์ เช่น พระเวท และคำว่า อายุรเวท ยังเป็นชื่อที่คนไทยใช้เรียกการแพทย์ดั้งเดิมของอินเดีย ชื่อตำราจึงอ่านเข้าใจได้ทั้งสองแบบ รายการบรรณานุกรมของฉบับพิมพ์ที่เราพบใช้ตัวสะกด "อายุรเวท"
บทความนี้ใช้ "อายุรเวช" ตามประกาศฉบับที่ 18 ซึ่งประกาศตำราทั้งเล่ม และใช้ "อายุรเวท" เมื่อพูดถึงรายการในฉบับที่ 19 ในทางปฏิบัติ เวลาค้นห้องสมุดหรือร้านหนังสือ ให้ลองทั้งสองตัวสะกด และเวลาอ้างตำรับในเอกสารราชการ ให้ใช้ชื่อตามประกาศฉบับที่ตำรับนั้นอยู่
เส้นทางของตำราอายุรเวชศึกษาปีเกิดของผู้เรียบเรียงตามระเบียนผู้แต่ง ห้องสมุดดิจิทัล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
เลิกสอนแพทย์แผนไทยในโรงเรียนราชแพทยาลัยตามสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33
พิมพ์ครั้งที่ 1ตามบัตรรายการ ห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุม
ผู้เรียบเรียงถึงแก่กรรมตามระเบียนผู้แต่ง ห้องสมุดดิจิทัล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
พิมพ์อีกครั้งโรงพิมพ์พร้อมจักรการพิมพ์ 360 หน้า ตามบรรณานุกรมมหาวิทยาลัยมหิดล
ประกาศฉบับที่ 182,494 ตำรับ 17 กลุ่มอาการ (ราชกิจจานุเบกษา 29 มิ.ย. 2561)
ประกาศฉบับที่ 19เพิ่ม 279 ตำรับ (ราชกิจจานุเบกษา 6 พ.ย. 2561)
ที่มา: ประกาศ สธ. ฉบับที่ 18 และ 19 (2561) · ห้องสมุดดิจิทัล มธ. · ห้องสมุด ม.ศรีปทุม · บรรณานุกรมมหิดล · สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33
หาอ่านตำราอายุรเวชศึกษาได้ที่ไหน
ตำรานี้ไม่มีต้นฉบับสมุดไทยหรือใบลานให้ไปดู สิ่งที่ตามหาได้คือตัวหนังสือฉบับพิมพ์ ช่องทางที่เราพบมีดังนี้
1. ห้องสมุดมหาวิทยาลัย
- ห้องสมุดดิจิทัล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มีระเบียนผู้แต่งและระเบียนหนังสือของตำรานี้ ระหว่างค้นคว้า หน้าเว็บเปิดไม่ได้เพราะใบรับรองความปลอดภัยมีปัญหา เราจึงยังยืนยันไม่ได้ว่ามีฉบับเต็มให้อ่านออนไลน์หรือไม่
- ห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุม มีบัตรรายการของฉบับพิมพ์ครั้งที่ 1 ปี 2496
- บรรณานุกรมของมหาวิทยาลัยมหิดล บันทึกฉบับปี 2516 ใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงเวลาขอยืมระหว่างห้องสมุดได้
2. ร้านหนังสือเก่า
ทั้งฉบับ 2496 และฉบับ 2516 ยังพบในร้านหนังสือเก่า ถ้าซื้อ ควรจดปีพิมพ์ โรงพิมพ์ และจำนวนหน้าไว้ เพราะเนื้อหาและการจัดหน้าของแต่ละครั้งที่พิมพ์อาจไม่เหมือนกัน
3. ขอข้อมูลตำรับจากนายทะเบียน
ถ้าต้องการรู้ส่วนประกอบของตำรับใดตำรับหนึ่งเพื่อใช้ประโยชน์ ช่องทางทางการคือแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน (ดูหัวข้อการใช้ตำรับด้านล่าง) ช่องทางนี้เหมาะกว่าการเทียบสูตรจากหนังสือมือสองที่ไม่รู้ว่าเป็นฉบับพิมพ์ครั้งใด
เคล็ดลับการค้น
- ค้นทั้ง "อายุรเวชศึกษา" และ "อายุรเวทศึกษา"
- ค้นชื่อผู้เรียบเรียงทั้ง "นิทเทสสุขกิจ" "นิเทสสุขกิจ" และ "นิสเทสสุขกิจ" หรือค้นด้วยชื่อเดิม "ถมรัตน์"
- อย่าสับสนกับ "เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป" ของพระยาพิศณุประสาทเวช ซึ่งเป็นคนละตำรา และอยู่ในประกาศฉบับที่ 20
ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 18 และ 19 พ.ศ. 2561
ตำรานี้อยู่ในประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ 2 ฉบับ ทั้งสองฉบับออกโดยอาศัยอำนาจตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขเป็นผู้ลงนาม
- ฉบับที่ 18 พ.ศ. 2561 ประกาศ ณ วันที่ 25 พฤษภาคม 2561 ลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 135 ตอนพิเศษ 152 ง หน้า 15 วันที่ 29 มิถุนายน 2561 บัญชีแนบท้ายมีตำราเดียว คือตำราอายุรเวชศึกษา 17 กลุ่มอาการ 2,494 ตำรับ
- ฉบับที่ 19 พ.ศ. 2561 ประกาศ ณ วันที่ 5 ตุลาคม 2561 ลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 135 ตอนพิเศษ 280 ง หน้า 7 วันที่ 6 พฤศจิกายน 2561 บัญชีแนบท้ายมี 41 รายการ ข้อ 1–39 เป็นตำรายาเกร็ดของหอสมุดแห่งชาติ ข้อ 40–41 เป็นตำราอายุรเวทศึกษา ว่าด้วยยาเบ็ดเสร็จ 2 ตำรับ และว่าด้วยยาแก้มะเร็ง กลาก 277 ตำรับ ทั้งฉบับรวม 2,971 ตำรับ
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
ประกาศทั้งสองฉบับมี 2 ข้อเหมือนกัน ข้อ 1 ให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และข้อ 2 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ผลคือตำรับในตำราอายุรเวชศึกษาเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ แม้ประกาศจะไม่เขียนชื่อตำรับรายตัว ผู้ที่จะนำตำรับไปใช้ประโยชน์ตามที่มาตรา 19 กำหนดจึงต้องขออนุญาตก่อน ส่วนการอ่าน ศึกษา หรือเล่าประวัติของตำรา ไม่อยู่ในรายการที่มาตรา 19 เขียนไว้ เรื่องสิทธิในตำรับทุกประเภทอธิบายไว้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ถ้าจะใช้ตำรับยาโบราณจากตำรานี้ทำสินค้า
ถ้าคุณมีสูตรที่มาจากตำราอายุรเวชศึกษา หรือคิดว่าอาจมาจากหนังสือเล่มนี้ มีสองเรื่องที่ควรทำก่อนลงทุนผลิต
1. ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับ
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศได้ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผย คือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ ชื่อตำรับหรือตำรา และเลขฉบับของประกาศที่กำหนดเป็นตำรับหรือตำราของชาติ
ตำรานี้มีประกาศ 2 ฉบับ จึงต้องระบุเลขฉบับให้ถูก ตำรับส่วนใหญ่อยู่ในฉบับที่ 18 แต่ถ้าเป็นตำรับในหมวดยาเบ็ดเสร็จหรือหมวดยาแก้มะเร็ง กลาก อาจอยู่ในฉบับที่ 18 หรือฉบับที่ 19 ก็ได้ ถ้าไม่แน่ใจว่าตำรับอยู่ในฉบับใด ควรสอบถามนายทะเบียนก่อนยื่น
2. ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19
มาตรา 19 แห่ง พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย กำหนดว่าผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต ตามกฎกระทรวง ขั้นตอน แบบคำขอ และสัญญา อธิบายไว้ครบใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
การได้รับอนุญาตจากฝั่งภูมิปัญญาไม่ได้แทนขั้นของ อย. ตัวผลิตภัณฑ์ยังต้องผ่าน อย. ตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ตามปกติ ค้นรายการตำราและจำนวนตำรับในประกาศทุกฉบับได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
ลิขสิทธิ์หนังสือกับสิทธิในตำรับเป็นคนละเรื่อง
ข้อนี้มักสับสน ลิขสิทธิ์ของหนังสือเป็นเรื่องตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ ส่วนการเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติเป็นเรื่องตามพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย แม้วันหนึ่งจะใช้ข้อความในหนังสือได้โดยไม่ติดลิขสิทธิ์ ตำรับในหนังสือก็ยังเป็นตำรับของชาติตามประกาศ และการใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ยังต้องขออนุญาต
เล่าเรื่องตำราแพทย์แผนไทยเล่มนี้ในแบรนด์ได้แค่ไหน
ประวัติของตำราเป็นเรื่องที่เล่าได้ แต่เมื่อเรื่องเล่าอยู่ในโฆษณาสินค้า ต้องดูพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ด้วย มาตรา 70 เขียนว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน"
มาตรา 74 ห้ามโฆษณา 5 ลักษณะ
- โอ้อวดสรรพคุณหรือวัตถุอันเป็นส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์สมุนไพรว่าสามารถบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล (ข้อเดียวกันยังห้ามโฆษณาว่า "สามารถรักษาโรคให้หายขาดได้ หรือใช้ถ้อยคำอื่นใดที่มีความหมายในทำนองเดียวกัน")
- แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิดในสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรนั้น
- ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีวัตถุหรือส่วนประกอบนั้นในผลิตภัณฑ์สมุนไพร หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจตามที่โฆษณา
- เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ
- กระทำโดยฝ่าฝืนหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขเกี่ยวกับการโฆษณาตามที่รัฐมนตรีโดยคำแนะนำของคณะกรรมการประกาศกำหนด
มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย
- หนังสือวิชาแพทย์แผนโบราณที่เขียนให้คนทั่วไปได้ศึกษา ตามที่บัญชีแนบท้ายประกาศบรรยายไว้
- ตำราฉบับพิมพ์ในทศวรรษ 2490 พิมพ์ครั้งแรก 2496 และพิมพ์อีกครั้ง 2516
- ขนาดของตำรา 17 กลุ่มอาการ และรวม 2,773 ตำรับในประกาศสองฉบับ
- หนังสือเล่มเดียว สองตัวสะกด อายุรเวช และ อายุรเวท ตามประกาศแต่ละฉบับ
- ให้เครดิตผู้เรียบเรียง ด้วยชื่อเต็ม ขุนนิทเทสสุขกิจ (ถมรัตน์ พุ่มชูศรี) และเลขประกาศ
สิ่งที่ควรเลี่ยง
- ใช้ชื่อหมวดหรือชื่อโรคในตำรา เช่น มะเร็ง กลาก มุตกิด หรือกษัย เป็นคำบอกว่าสินค้าใช้กับโรคเหล่านั้น
- ยกถ้อยคำในบัญชีแนบท้ายประกาศที่ชมยาแผนโบราณ ไปใช้เป็นข้อความโฆษณาสินค้า ถ้อยคำนั้นเป็นคำบรรยายตำรา ไม่ใช่การรับรองสินค้า
- ข้อความที่ทำให้ตำราดูศักดิ์สิทธิ์ หรือบอกว่าเพราะมาจากตำราโบราณจึงได้ผล
- ข้อความที่ทำให้เข้าใจว่ากระทรวงสาธารณสุข กรมการแพทย์แผนไทย หรือสถาบันใดรับรองสินค้า เพราะตำราเป็นตำราของชาติ
- คำว่า "สูตรจากตำราอายุรเวชศึกษา" ถ้าสินค้าใช้ตำรับเพียงบางส่วน หรือยังไม่มีหลักฐานว่าสูตรมาจากตำรับใดและได้รับอนุญาตแล้ว
ถ้าจะบอกที่มาของสูตร ควรระบุให้ตรงกับสิ่งที่ทำจริง และการโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 ก่อนเผยแพร่
เล่าเรื่องตำราอายุรเวชศึกษาในแบรนด์✘ควรเลี่ยง
- ใช้ชื่อหมวดหรือชื่อโรคในตำรา เช่น มะเร็ง กลาก มุตกิด เป็นคำบอกว่าสินค้าใช้กับโรคนั้น
- ยกถ้อยคำในประกาศที่ชมยาแผนโบราณไปเป็นข้อความโฆษณา
- บอกว่าตำราศักดิ์สิทธิ์ หรือเพราะเป็นตำราโบราณจึงได้ผล
- ทำให้เข้าใจว่าหน่วยงานรัฐรับรองสินค้าเพราะเป็นตำราของชาติ
- อ้างว่าเป็นสูตรจากตำรา เมื่อใช้เพียงบางส่วนหรือยังไม่ได้รับอนุญาต
✔เล่าได้
- หนังสือวิชาแพทย์แผนโบราณที่เขียนให้คนทั่วไปได้ศึกษา
- พิมพ์ครั้งแรก 2496 และพิมพ์อีกครั้ง 2516
- 17 กลุ่มอาการ รวม 2,773 ตำรับในประกาศสองฉบับ
- หนังสือเล่มเดียว สองตัวสะกด อายุรเวช และ อายุรเวท
- ให้เครดิตผู้เรียบเรียงด้วยชื่อเต็มและเลขประกาศ
การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 และต้องไม่เข้าลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 74 แห่ง พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562
ภาพหนังสือ และลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์หลังปี 2490
ภาพปกหรือหน้าหนังสือ
ตำรานี้เป็นหนังสือพิมพ์ในปี 2496 และ 2516 ภาพที่แบรนด์อยากใช้จึงมักเป็นภาพปกหรือหน้าในของหนังสือ ภาพเหล่านี้มีสองชั้นที่ต้องคิด ชั้นแรกคือตัวหนังสือที่อยู่ในภาพ ซึ่งอาจยังมีลิขสิทธิ์ (ดูด้านล่าง) ชั้นที่สองคือตัวภาพถ่าย ภาพจากร้านหนังสือเก่าหรือเว็บอื่นเป็นงานของผู้ถ่าย ไม่ควรนำมาใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต
ถ้าอยากได้ภาพบรรยากาศของตำราเก่าโดยใช้ภาพเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าหรือหากำไร ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร และควรเขียนคำบรรยายให้ตรงว่าเป็นภาพประกอบ ไม่ใช่ตำราอายุรเวชศึกษา
ฉบับพิมพ์หลังปี 2490 ไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ให้วรรณกรรมรวมถึงหนังสือ สิ่งเขียน และสิ่งพิมพ์ และเจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน (มาตรา 4, 6, 15) โดยหลักทั่วไป ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย (มาตรา 19) ในทางกลับกัน มาตรา 6 วรรคสองระบุว่าการคุ้มครองไม่คลุมถึงความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี ระบบ หรือแนวความคิด
สำหรับตำรานี้ เรายังไม่สรุปว่าลิขสิทธิ์หมดแล้ว เพราะปีถึงแก่กรรมของผู้เรียบเรียงมาจากระเบียนห้องสมุดแหล่งเดียว ฉบับพิมพ์ซ้ำอาจมีส่วนที่ผู้อื่นทำเพิ่ม เช่น คำนำ การเรียบเรียงใหม่ หรือการจัดหน้า และสถานะของหนังสือที่พิมพ์ก่อนกฎหมายฉบับปัจจุบันต้องดูข้อเท็จจริงหลายข้อประกอบกัน แนวทางที่ปลอดภัยคือเล่าเนื้อหาด้วยคำของตัวเองพร้อมอ้างที่มา ไม่คัดหน้าหนังสือหรือข้อความยาว ๆ ไปพิมพ์ซ้ำ และถ้าจะทำซ้ำหน้าหรือภาพเพื่อการค้า ควรตรวจว่าใช้ฉบับพิมพ์ครั้งใด และติดต่อผู้มีสิทธิก่อน บทความนี้เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับกรณีใดกรณีหนึ่ง
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 18) พ.ศ. 2561. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 135 ตอนพิเศษ 152 ง หน้า 15, 29 มิถุนายน 2561.
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 19) พ.ศ. 2561. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 135 ตอนพิเศษ 280 ง หน้า 7, 6 พฤศจิกายน 2561.
- ห้องสมุดดิจิทัล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. ระเบียนผู้แต่ง: นิทเทสสุขกิจ (ถมรัตน์), ขุน, 2443-2498. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- ห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุม. บัตรรายการตำราของขุนนิทเทสสุขกิจ ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 1 พ.ศ. 2496.
- มหาวิทยาลัยมหิดล. บรรณานุกรม ฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยและข้อบ่งใช้เพื่อประโยชน์ในการขึ้นทะเบียนแผนโบราณ (รายการ ส.6 อายุรเวทศึกษา ฉบับ 2516 และรายการ ส.58–60 ประมวลสรรพคุณยาไทย).
- วัฒนา ชยธวัช. (2564). ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 7(2), 137–160.
- ณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร. (2565). การสถาปนาสถาบันการแพทย์แผนไทย. วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์, 9(6), 51–67.
- มูลนิธิโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ. สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33: ประวัติการแพทย์แผนไทย.
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. บริการเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
คำถามที่พบบ่อย
ตำราอายุรเวชศึกษา มีกี่ตำรับ
ประกาศฉบับที่ 18 พ.ศ. 2561 ระบุ 17 กลุ่มอาการ 2,494 ตำรับ และประกาศฉบับที่ 19 พ.ศ. 2561 เพิ่มอีก 279 ตำรับ จากหมวดยาเบ็ดเสร็จ (2 ตำรับ) และหมวดยาแก้มะเร็ง กลาก (277 ตำรับ) รวมทั้งสองฉบับ 2,773 ตำรับ
ทำไมประกาศสะกดว่า อายุรเวช บ้าง อายุรเวท บ้าง
ประกาศฉบับที่ 18 สะกดว่า อายุรเวช ส่วนฉบับที่ 19 สะกดว่า อายุรเวท แต่ระบุชื่อผู้เรียบเรียงและชื่อรองตรงกัน จึงเป็นหนังสือเล่มเดียวกัน ประกาศไม่ได้อธิบายเหตุผล สองคำนี้ออกเสียงเหมือนกัน เวลาค้นให้ลองทั้งสองแบบ และเวลาอ้างตำรับให้ใช้ชื่อตามประกาศฉบับที่ตำรับนั้นอยู่
ใครเป็นผู้เรียบเรียง และพิมพ์ครั้งแรกเมื่อไร
ขุนนิทเทสสุขกิจ (ถมรัตน์ พุ่มชูศรี) ระเบียนผู้แต่งของห้องสมุดดิจิทัล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ บันทึกปี 2443-2498 บัตรรายการของห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุมระบุว่าพิมพ์ครั้งที่ 1 ปี 2496 และบรรณานุกรมของมหาวิทยาลัยมหิดลบันทึกฉบับปี 2516
หมวด ยาแก้มะเร็ง กลาก หมายถึงยาแก้โรคมะเร็งไหม
ไม่ควรตีความแบบนั้น ตำราตั้งชื่อหมวดว่า ยาแก้มะเร็ง กลาก ชื่อโรคในตำราเก่าเป็นคำเรียกของแพทย์แผนไทยในยุคนั้น ไม่ได้เท่ากับการวินิจฉัยโรคตามการแพทย์ปัจจุบัน และไม่ควรนำไปเป็นคำกล่าวอ้างของสินค้า
ใช้ตำรับจากตำราอายุรเวชศึกษาทำสินค้าได้ไหม
ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19 ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิต หรือวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 และตัวสินค้ายังต้องผ่าน อย. ค้นรายการได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
หนังสือพิมพ์ตั้งแต่ปี 2496 คัดหน้าไปใช้ได้เลยไหม
ไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ ปีถึงแก่กรรมของผู้เรียบเรียงมาจากระเบียนห้องสมุดแหล่งเดียว และฉบับพิมพ์ซ้ำอาจมีส่วนที่ผู้อื่นทำเพิ่ม ควรเล่าเนื้อหาด้วยคำของตัวเองพร้อมอ้างที่มา และติดต่อผู้มีสิทธิก่อนทำซ้ำหน้าหนังสือเพื่อการค้า ส่วนตำรับในเล่มยังเป็นตำรับของชาติไม่ว่าลิขสิทธิ์หนังสือจะเป็นอย่างไร
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 18) พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 19) พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง