เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์: ตำราครูแพทย์ปี 2504 ที่ประกาศเป็นตำราของชาติ 3 ครั้ง

อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

ระเบียงอาคารไม้ชนบทแบบทศวรรษ 2500 มีจักรยานเก่า ม้านั่งไม้ และกระถางต้นไม้ ภาพประกอบเรื่องคัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ

คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ คืออะไร

คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ คือตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 3 เล่มของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ (อำพัน กิตติขจร) เล่ม 1 พิมพ์ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2504 ต้นฉบับจึงเป็นหนังสือ ไม่ใช่สมุดไทยหรือใบลาน กระทรวงสาธารณสุขประกาศคุ้มครองตำรานี้ 3 ครั้ง คือ ประกาศฉบับที่ 14 พ.ศ. 2560 (1,532 ตำรับ) ฉบับที่ 16 พ.ศ. 2561 (294 ตำรับ) และฉบับที่ 38 พ.ศ. 2568 (2,940 ตำรับ)

ในบรรดาตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ เล่มนี้เป็นหนึ่งในตำราที่ใหม่ที่สุด ทั้งปีที่พิมพ์และปีที่ประกาศครั้งล่าสุด เนื้อหาเป็นตัวพิมพ์ที่อ่านได้โดยไม่ต้องถอดอักษรจากลายมือ และถูกใช้สอนหมอรุ่นหลังมาแล้ว จึงเป็นตำราที่คนทำผลิตภัณฑ์สมุนไพรยุคนี้มีโอกาสหยิบมาใช้ได้ง่าย และมีโอกาสใช้ตำรับของชาติโดยไม่รู้ตัวได้ง่ายเช่นกัน

บทความนี้เล่าเรื่องของผู้เขียน เนื้อหาในเล่ม เส้นทางของหนังสือจากโรงพิมพ์ไปสู่ห้องอบรมแพทย์ประจำตำบล และเหตุที่ตำราเล่มเดียวถูกประกาศถึง 3 ครั้ง แล้วต่อด้วยสิ่งที่เจ้าของแบรนด์ควรรู้ ทั้งการขออนุญาตใช้ตำรับ วิธีเล่าเรื่องในแบรนด์ และข้อควรระวังเรื่องลิขสิทธิ์ของหนังสือที่พิมพ์ไม่นาน

ใครเขียนตำราแพทย์แผนไทยชุดนี้: ขุนโสภิตบรรณลักษณ์ (อำพัน กิตติขจร)

ชื่อ "ขุนโสภิตบรรณลักษณ์" ประกอบด้วยบรรดาศักดิ์ "ขุน" กับราชทินนาม "โสภิตบรรณลักษณ์" ส่วนชื่อตัวและนามสกุลของท่านคือ อำพัน กิตติขจร ประกาศกระทรวงสาธารณสุขทั้ง 3 ฉบับเขียนชื่อผู้แต่งไว้ในวงเล็บต่อท้ายชื่อตำราแบบนี้ทุกครั้ง

ฐานข้อมูลการเมืองการปกครองของสถาบันพระปกเกล้าระบุว่าท่านเป็นบิดาของจอมพลถนอม กิตติขจร ซึ่งเกิดเมื่อวันที่ 11 สิงหาคม 2454 ที่บ้านหนองพลวง อำเภอเมือง จังหวัดตาก และมีมารดาชื่อนางลิ้นจี่ หน้าฐานข้อมูลนั้นสะกดราชทินนามว่า "โสภิตบรรณรักษ์" ขณะที่ตำราและประกาศสะกดว่า "โสภิตบรรณลักษณ์" บทความนี้ใช้ตัวสะกดตามประกาศ

ประวัติด้านอื่นของท่านที่หาได้จากแหล่งเปิดยังมีน้อย เราจึงเล่าเฉพาะที่มีหลักฐาน คือ ท่านเป็นผู้เขียนตำราแพทย์แผนไทยที่กลายเป็นตำราเรียนสำคัญเล่มหนึ่งในครึ่งหลังของศตวรรษที่แล้ว ส่วนปีเกิด ปีถึงแก่กรรม และประวัติการเรียนวิชาแพทย์ของท่าน ยังไม่พบแหล่งที่ยืนยันได้ บทความนี้จึงไม่ใส่ไว้

ชื่อตำรามีหลายแบบ

ชื่อตำราสะกดไม่ตรงกันในเอกสารแต่ละชิ้น ประกาศทั้ง 3 ฉบับใช้ "คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ" บรรณานุกรมในงานวิชาการใช้ "คัมภีร์แพทย์แผนโบราณ" และชุดข้อมูลเปิดของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกบันทึกรายการของประกาศฉบับที่ 38 ว่า "คัมภีร์แพทย์แผนไทยโบราณ" ถ้าจะค้นหนังสือหรือค้นในฐานข้อมูล ควรลองทั้ง 3 แบบ

หนังสือปกแข็งเก่าขอบกระดาษเหลือง วางข้างรากกระชายแห้งบนเสื่อสาน ภาพประกอบเรื่องคัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ

ข้างในมีอะไร: ตำรับยาโบราณใน 3 เล่มตามบัญชีประกาศ

บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 14 แจกแจงเนื้อหาไว้ละเอียดกว่าประกาศฉบับอื่น ๆ ของตำราเล่มนี้ โดยแบ่งเป็นคัมภีร์ย่อยรวม 26 คัมภีร์ ชื่อคัมภีร์และหัวข้อด้านล่างคัดจากบัญชีนั้น เป็นหัวข้อของตำรา ไม่ใช่ผลการพิสูจน์ว่ายาได้ผล

  • เล่ม 1 (7 คัมภีร์ · 473 ตำรับ): คัมภีร์สรรพคุณ ว่าด้วยสรรพคุณยาที่รวมกันเป็นหมู่และเป็นคณะ และสรรพคุณกระสายยา (143 ตำรับ) · คัมภีร์โรคนิทาน ว่าด้วยธาตุแตก (105) · คัมภีร์ธาตุวิภังค์ (110) · คัมภีร์ธาตุวิวรณ์ (86) · คัมภีร์ธาตุบรรจบ (17) · คัมภีร์ว่าด้วยอุจจาระธาตุ (9) · คัมภีร์ไข้ตักศิลา (3)
  • เล่ม 2 (14 คัมภีร์ · 769 ตำรับ): ส่วนใหญ่เป็นคัมภีร์ปฐมจินดาร์ ผูก 1 ถึงผูก 6 ว่าด้วยปฏิสนธิ ครรภ์ ลักษณะสตรีและน้ำนม ซางและหละของกุมารที่เกิดแต่ละวัน และตานโจร 7 จำพวก ต่อด้วยหมวดโลหิตแห่งสตรีตามคัมภีร์โชตรัต (74) และหมวดโรคลม (45)
  • เล่ม 3 (5 คัมภีร์ · 290 ตำรับ): คัมภีร์โรคนิทาน ว่าด้วยอาการที่เกิดเพราะธาตุพิการ (103) · คัมภีร์กะไษย (102) · คัมภีร์มุขโรค ว่าด้วยโรคในลำคอและปาก 19 ประการ (23) · คัมภีร์อุทรโรค 18 ประการ (41) · คัมภีร์อภัยสันตา ว่าด้วยตาแดงและตาต้อ (21)

ประกาศฉบับที่ 16 เพิ่มตำรับจากส่วนอื่นของหนังสือชุดเดียวกัน เช่น คัมภีร์มรณญาณสูตร์ คัมภีร์อติสารและยาแก้ปิด หมวดอาการไข้ คัมภีร์มัญชุสาระวิเชียร คัมภีร์มุจฉาปักขันทิกา และหมวดโรคฝี รายละเอียดอยู่ในหัวข้อว่าด้วยประกาศ

รูปแบบตำรับในเล่ม

บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ยกตัวอย่างตำรับหนึ่งในเล่ม 1 ซึ่งใช้อบเชยเทศร่วมกับโกฐและตรีกฏุก บดเป็นผงแล้วละลายกับน้ำกระสาย ตัวอย่างนี้ช่วยให้เห็นว่าตำรับในเล่มเขียนแบบตำรายาไทยดั้งเดิม คือ บอกตัวยา สัดส่วน วิธีทำ และน้ำกระสาย การคัดตำรับไปใช้จริงต้องตรวจกับประกาศและขออนุญาตก่อน ตามหัวข้อด้านล่าง

ชื่อคัมภีร์หลายชื่อในเล่มนี้ เช่น โรคนิทาน ธาตุวิภังค์ ปฐมจินดา (ประถมจินดา) กระษัย อุทรโรค และอภัยสันตา ยังปรากฏในตำราของชาติเล่มอื่นด้วย เช่น ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 ชื่อคัมภีร์ที่ซ้ำกันจึงยังบอกไม่ได้ว่าตำรับในสินค้าของคุณมาจากตำราเล่มใด

จากหนังสือปี 2504 สู่ห้องอบรมแพทย์ประจำตำบล และตำรามาตรฐาน

ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) เล่ม 1 พิมพ์ครั้งแรกในปี 2504 ที่โรงพิมพ์อุตสาหกรรมการพิมพ์ พระนคร ส่วนเล่ม 3 บรรณานุกรมในฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยฯ ของมหาวิทยาลัยมหิดลบันทึกว่าพิมพ์ในปี 2514 ที่โรงพิมพ์สำนักพิมพ์ทำเนียบนายกรัฐมนตรี จำนวน 288 หน้า ข้อมูลเล่ม 3 นี้มาจากแหล่งเดียว ปีพิมพ์ของเล่ม 2 ยังไม่พบแหล่งที่ยืนยัน

ความรู้ที่ใช้อบรมแพทย์ประจำตำบล

บทความเดียวกันเล่าว่า ในปีงบประมาณ 2512 ถึง 2514 นางสายสนม กิตติขจร บรรยายวิชาแพทย์แผนโบราณ "ตามหลักการแพทย์แผนโบราณของขุนโสภิตบรรณลักษณ์" ให้แพทย์ประจำตำบลที่เข้ารับการอบรม แล้วนำคำบรรยายมาเรียบเรียงเป็นหนังสือ "ตำราสรรพคุณสมุนไพรยาไทยแผนโบราณ" ในปี 2526 หลักวิชาในตำราของท่านจึงไม่ได้อยู่แค่บนชั้นหนังสือ แต่ถูกนำไปสอนคนที่ทำงานด้านสุขภาพในระดับตำบลด้วย

หนึ่งใน 5 ตำราที่ใช้เรียบเรียงตำรามาตรฐาน

ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) คำนำของหนังสือ "ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรม" ของกองการประกอบโรคศิลปะ (2541) ระบุว่ารวบรวมจาก "ตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรอง จำนวน 5 เล่ม" และคัมภีร์แพทย์แผนโบราณของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ เล่ม 1 ถึง 3 เป็นหนึ่งในนั้น ร่วมกับตำราอื่น เช่น เวชศึกษาของพระยาพิศณุประสาทเวช แพทยศาสตร์สงเคราะห์ฉบับหลวง และเวชศึกษาและประมวลหลักเภสัชของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ

ถ้ามองเป็นสายต่อกัน ตำราหลวงที่พิมพ์สำหรับโรงเรียนแพทย์สมัยรัชกาลที่ 5 ส่งต่อมาถึงตำราของครูแพทย์รุ่นหลัง และตำราของขุนโสภิตบรรณลักษณ์เป็นหนึ่งในตำราที่อยู่ปลายสายนั้น ก่อนความรู้จะถูกเรียบเรียงเป็นตำรามาตรฐานสำหรับการเรียนการสอบในยุคปัจจุบัน

เส้นเวลาของคัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ
  1. เล่ม 1 พิมพ์ครั้งแรกโรงพิมพ์อุตสาหกรรมการพิมพ์ พระนคร
  2. อบรมแพทย์ประจำตำบลนางสายสนม กิตติขจร บรรยายตามหลักการแพทย์แผนโบราณของขุนโสภิตบรรณลักษณ์
  3. เล่ม 3โรงพิมพ์สำนักพิมพ์ทำเนียบนายกรัฐมนตรี 288 หน้า (บรรณานุกรมแหล่งเดียว)
  4. ตำราที่เรียบเรียงต่อตำราสรรพคุณสมุนไพรยาไทยแผนโบราณ
  5. ประกาศฉบับที่ 14ตำราของชาติ 3 เล่ม 26 คัมภีร์ 1,532 ตำรับ
  6. ประกาศฉบับที่ 16เพิ่มตำรับของชาติ 294 ตำรับ
  7. ประกาศฉบับที่ 38เล่ม 1–3 รวม 2,940 ตำรับ

ที่มา: วัฒนา ชยธวัช (2564) · บรรณานุกรมฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยฯ มหาวิทยาลัยมหิดล · ประกาศ สธ. ฉบับที่ 14, 16 และ 38

ฉบับพิมพ์อยู่ที่ไหน และอ่านตำราแพทย์แผนไทยเล่มนี้ได้อย่างไร

ตำราเล่มนี้ต่างจากตำราของชาติส่วนใหญ่ เพราะต้นฉบับเป็นหนังสือที่พิมพ์ออกมาหลายเล่ม ไม่ใช่เอกสารโบราณชิ้นเดียวที่เก็บไว้ในหอสมุดหรือวัด ไม่มีสมุดไทยต้นฉบับให้ขอดู คนที่อยากอ่านจึงเริ่มจากหนังสือฉบับพิมพ์

  1. ค้นในห้องสมุด: ค้นด้วยชื่อตำราทั้ง 3 แบบ และชื่อผู้แต่งทั้ง "ขุนโสภิตบรรณลักษณ์" และ "อำพัน กิตติขจร" ในระบบห้องสมุดมหาวิทยาลัยที่สอนการแพทย์แผนไทยหรือเภสัชศาสตร์ เราตรวจพบเพียงระเบียนบรรณานุกรมของเล่ม 1 และเล่ม 3 ยังไม่ได้ตรวจว่าห้องสมุดใดมีครบชุด
  2. อ่านงานที่ต่อยอด: ตำราสรรพคุณสมุนไพรยาไทยแผนโบราณ (2526) ของนางสายสนม กิตติขจร และตำรามาตรฐานสาขาเภสัชกรรมที่เรียบเรียงจาก 5 ตำรา ช่วยให้เห็นภาพรวมของหลักวิชา แต่ไม่ใช่ตัวตำราที่ประกาศ
  3. ขอข้อมูลจากนายทะเบียน: ถ้าคุณกำลังจะใช้ตำรับเพื่อการค้า ทางที่ตรงกว่าคือยื่นขอทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับหรือตำราตามประกาศ ซึ่งอธิบายไว้ในหัวข้อถัดไป

ชื่อหนังสือที่ใกล้กันมากอาจทำให้หยิบผิดเล่มได้ เช่น หนังสือที่ผู้อื่นเรียบเรียง "ตามหลัก" ของท่าน หรือตำราชื่อคล้ายกันของครูแพทย์ท่านอื่น เวลาอ้างอิง ควรจดชื่อเล่ม ปีพิมพ์ โรงพิมพ์ และเลขหน้าของฉบับที่ใช้จริงไว้เสมอ

ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ 3 ครั้ง: ฉบับที่ 14, 16 และ 38

ตำราเล่มนี้เป็นตัวอย่างที่ดีของตำราที่ได้รับประกาศคุ้มครองเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติหลายรอบ แต่ละรอบเป็นประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ ออกตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 ของ พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542

  • ฉบับที่ 14 พ.ศ. 2560: ลงวันที่ 23 พฤศจิกายน 2560 ลงราชกิจจานุเบกษาวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2561 ข้อ 1 ให้ตำราตามบัญชีเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ข้อ 2 ให้ตำรับในตำรานั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ บัญชีแจกแจง 3 เล่ม 26 คัมภีร์ รวม 1,532 ตำรับ
  • ฉบับที่ 16 พ.ศ. 2561: ลงวันที่ 18 เมษายน 2561 ลงราชกิจจานุเบกษาวันที่ 5 มิถุนายน 2561 ประกาศฉบับนี้กำหนดเฉพาะ "ตำรับยาแผนไทย ในตำราการแพทย์แผนไทย" ตามบัญชีให้เป็นตำรับของชาติ บัญชีเป็นตำรับจากเล่ม 1 (162 ตำรับ จาก 4 คัมภีร์) เล่ม 2 (81 ตำรับ จาก 8 คัมภีร์) และเล่ม 3 (51 ตำรับ จาก 5 คัมภีร์) รวม 294 ตำรับ
  • ฉบับที่ 38 พ.ศ. 2568: ลงวันที่ 26 กุมภาพันธ์ 2568 ลงราชกิจจานุเบกษาวันที่ 19 มีนาคม 2568 ออกโดยคำแนะนำของคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยในการประชุมเมื่อวันที่ 26 ธันวาคม 2567 บัญชีข้อ 2 ระบุคัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ เล่ม 1 ถึง 3 รวม 2,940 ตำรับ คือ เล่ม 1 801 ตำรับ เล่ม 2 775 ตำรับ และเล่ม 3 1,364 ตำรับ

ทำไมตำราเล่มเดียวถูกประกาศหลายรอบ

หนังสือ 3 เล่มนี้มีตำรับจำนวนมาก การตรวจและทำบัญชีตำรับจึงทำเป็นรอบ ๆ ประกาศรอบหลังเป็นการเพิ่มตำรับจากหนังสือชุดเดียวกัน ประกาศฉบับที่ 16 เห็นได้ชัด เพราะบัญชีเป็นคัมภีร์ที่ไม่มีในบัญชีฉบับที่ 14 เช่น คัมภีร์อติสารและยาแก้ปิด (105 ตำรับ) คัมภีร์มรณญาณสูตร์ (16 ตำรับ) และคัมภีร์มัญชุสาระวิเชียร (22 ตำรับ) และมีบางคัมภีร์ที่เพิ่มตำรับเข้าไปในคัมภีร์เดิม เช่น คัมภีร์สรรพคุณยา และคัมภีร์อภัยสันตา

ประกาศฉบับที่ 38 ไม่ได้แจกแจงว่าตำรับ 2,940 ตำรับอยู่ในคัมภีร์ใด และไม่ได้เขียนว่าซ้อนกับบัญชีของ 2 ฉบับก่อนหรือไม่ ตัวเลขรายเล่มก็ไม่ได้มากกว่าของเดิมทุกเล่ม จึงไม่ควรบวกตัวเลขของ 3 ฉบับเป็นยอดรวมของตำรา ทางที่ปลอดภัยคือถือว่าตำรับในหนังสือชุดนี้อาจเป็นตำรับของชาติได้ทั้งหมด จนกว่าจะตรวจกับนายทะเบียนแล้ว

ท้ายบัญชีของประกาศฉบับที่ 16 ยังมีหมายเหตุว่า ถ้าตรวจพบภายหลังว่ามีการออกหนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนสิทธิเป็นตำรับยาแผนไทยส่วนบุคคลหรือตำรา ซึ่งได้ประกาศกำหนดให้เป็นของชาติแล้ว กระทรวงสาธารณสุขจะดำเนินการเพิกถอนการจดทะเบียนสิทธินั้นตามกฎหมาย

คำว่า "ของชาติ" มาจากมาตรา 17 ที่ให้รัฐมนตรีประกาศตำรับหรือตำราที่ "มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษ" ให้เป็นของชาติ ความหมายในทางปฏิบัติคือรัฐเป็นผู้ดูแลสิทธิ และการใช้เพื่อการค้าต้องขออนุญาต ไม่ได้แปลว่าใครก็หยิบไปขายได้ ภาพรวมของตำรับทั้ง 3 ประเภทอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร ส่วนรายการตำราและตำรับตามประกาศค้นได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

ประกาศ 3 ฉบับของตำราเล่มเดียว
ประกาศลงวันที่สิ่งที่ประกาศจำนวนตามบัญชี
ฉบับที่ 14 พ.ศ. 256023 พ.ย. 2560ตำราของชาติ และตำรับในตำรา3 เล่ม 26 คัมภีร์ · 1,532 ตำรับ (473 / 769 / 290)
ฉบับที่ 16 พ.ศ. 256118 เม.ย. 2561เฉพาะตำรับ (เพิ่มจากหนังสือชุดเดียวกัน)17 คัมภีร์ · 294 ตำรับ (162 / 81 / 51)
ฉบับที่ 38 พ.ศ. 256826 ก.พ. 2568ตำราของชาติ และตำรับในตำรา3 เล่ม · 2,940 ตำรับ (801 / 775 / 1,364)

ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 14 พ.ศ. 2560, ฉบับที่ 16 พ.ศ. 2561 และฉบับที่ 38 พ.ศ. 2568 (ตัวเลขในวงเล็บคือ เล่ม 1 / เล่ม 2 / เล่ม 3)

อยากใช้ตำรับยาโบราณจากเล่มนี้: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตตามมาตรา 19

ถ้าคุณอยากนำตำรับยาโบราณจากตำราเล่มนี้ไปทำผลิตภัณฑ์ มี 2 เอกสารที่ควรรู้จัก

1. ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นฯ พ.ศ. 2560 ข้อ 3 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้นยื่นแบบคำขอท้ายประกาศ ข้อ 4 ระบุว่านายทะเบียนจะเปิดเผยข้อมูล "เกี่ยวกับส่วนประกอบของสมุนไพร ในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือรายละเอียดในสาระสำคัญโดยย่อของตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ" ในแบบคำขอต้องเลือกวัตถุประสงค์ และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ

ตำราเล่มนี้มี 3 เลขฉบับให้เลือก คือ 14, 16 และ 38 ถ้าคุณรู้ว่าสูตรมาจากคัมภีร์ใดและเล่มใด ให้เทียบกับบัญชีของฉบับที่ 14 และ 16 ก่อน ถ้าไม่พบ อาจอยู่ในบัญชีของฉบับที่ 38 ซึ่งไม่ได้แยกตามคัมภีร์ การถามนายทะเบียนให้ชัดตั้งแต่ต้นจะช่วยให้เขียนคำขอได้ถูกฉบับ

2. ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19

มาตรา 19 ของ พ.ร.บ. ภูมิปัญญาฯ กำหนดว่าผู้ที่ประสงค์จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยาตามกฎหมายว่าด้วยยา หรือนำไปศึกษาวิจัยเพื่อปรับปรุงหรือพัฒนาเป็นตำรับยาใหม่เพื่อประโยชน์ในทางการค้า หรือศึกษาวิจัยตำราของชาติเพื่อพัฒนาภูมิปัญญาขึ้นใหม่เพื่อใช้ประโยชน์ในทางการค้า ต้องยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต รายละเอียดของขั้นตอน สัญญา และหน้าที่หลังได้รับอนุญาต อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

ข้อควรระวังของตำราเล่มนี้คือ ตำรับจำนวนมากถูกคัดต่อในหนังสือรุ่นหลัง ตำรายาที่ได้มาจากครู จากหนังสือเรียน หรือจากเอกสารที่ส่งต่อกันในวงการ อาจมีต้นทางอยู่ในเล่มนี้โดยไม่มีใครบอกไว้ ถ้าสูตรของคุณมาจากตำราเรียนแพทย์แผนไทยรุ่นหลัง ควรตรวจก่อนว่าตรงกับตำรับของชาติหรือไม่

ผลิตภัณฑ์ที่ได้ยังต้องผ่าน อย. ตาม พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 แยกต่างหากจากเรื่องสิทธิในตำรับ

เล่าเรื่องตำราแพทย์แผนไทยเล่มนี้ในแบรนด์ได้แค่ไหน

เรื่องของตำรานี้มีหลายมุมที่น่าเล่า ทั้งครูแพทย์ที่เขียนตำราให้คนรุ่นหลังอ่านได้ หลักวิชาที่ถูกนำไปอบรมแพทย์ประจำตำบล และการที่ตำราเล่มเดียวถูกประกาศคุ้มครองถึง 3 ครั้ง แต่เมื่อเรื่องเล่าไปอยู่บนฉลากหรือโฆษณา กฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพรเข้ามาเกี่ยว

สิ่งที่กฎหมายเขียนไว้

พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 กำหนดว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน" ส่วนมาตรา 74 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร 5 ลักษณะ ได้แก่ (1) โอ้อวดสรรพคุณหรือส่วนประกอบว่าสามารถบำบัด บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล หรือหายขาด (2) แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิด (3) "ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีวัตถุหรือส่วนประกอบนั้นในผลิตภัณฑ์สมุนไพร หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจตามที่โฆษณา" (4) "เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ" และ (5) ฝ่าฝืนหลักเกณฑ์การโฆษณาที่รัฐมนตรีประกาศกำหนด

มุมเล่าที่ปลอดภัยกว่า

  • เล่าข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น ชื่อตำรา ชื่อผู้แต่ง ปีที่พิมพ์เล่ม 1 และเลขฉบับของประกาศที่คุ้มครองตำรับที่คุณใช้
  • เล่าว่าตำรานี้เป็นตำราเรียนของหมอรุ่นหลัง และหลักวิชาของท่านถูกนำไปบรรยายให้แพทย์ประจำตำบลในปี 2512 ถึง 2514 โดยบอกที่มาของข้อมูล
  • บอกที่มาของสูตรให้ตรง: เล่ม คัมภีร์ ว่าใช้ตำรับเต็มหรือดัดแปลง และบอกว่าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว (เมื่อได้รับจริง)
  • เขียนการใช้แบบดั้งเดิมในรูป "ตำราระบุว่าใช้…" และแยกให้ชัดจากข้อความที่ได้รับอนุญาตโฆษณา

สิ่งที่ควรเลี่ยง

  • คำที่สื่อว่าศักดิ์สิทธิ์ ได้ผลแน่นอน หรือหายขาด เช่น "สูตรลับครูแพทย์"
  • เล่าเหมือนกระทรวง กรม หน่วยงานรัฐ หรือครอบครัวของผู้แต่งรับรองผลิตภัณฑ์ การที่ตำราได้รับประกาศคุ้มครองไม่ได้แปลว่ารัฐรับรองว่ายาได้ผล
  • ใช้ชื่อบุคคลที่มีชื่อเสียงซึ่งเกี่ยวข้องกับผู้แต่งมาช่วยขาย หรือเล่าจนผู้ซื้อเข้าใจว่าบุคคลนั้นเกี่ยวข้องกับสินค้า
  • อ้างชื่อตำรานี้กับสินค้าที่ใช้เพียงบางส่วนของตำรับ จนผู้ซื้อเข้าใจว่ามีส่วนประกอบครบตามตำรับ
  • สแกนหน้าหนังสือ ปก หรือภาพประกอบในเล่มมาใช้บนบรรจุภัณฑ์หรือโฆษณา ซึ่งมีเรื่องลิขสิทธิ์เกี่ยวข้อง ตามหัวข้อถัดไป
เล่าเรื่องตำราครูแพทย์ในแบรนด์

ควรเลี่ยง

  • สูตรลับ ศักดิ์สิทธิ์ หรือหายขาด
  • สื่อว่ากระทรวง หน่วยงาน หรือครอบครัวผู้แต่งรับรองสินค้า
  • ใช้ชื่อบุคคลมีชื่อเสียงที่เกี่ยวข้องกับผู้แต่งมาช่วยขาย
  • สแกนข้อความ ปก หรือภาพในเล่มมาใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต

เล่าได้

  • ชื่อตำรา ชื่อผู้แต่ง และปีที่พิมพ์เล่ม 1
  • เลขฉบับของประกาศที่คุ้มครองตำรับที่ใช้
  • ที่มาของสูตร: เล่ม คัมภีร์ และสถานะการขออนุญาต
  • การใช้แบบดั้งเดิมในรูป ตำราระบุว่าใช้…

การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับใบอนุญาตก่อนตามมาตรา 70

ลิขสิทธิ์ของหนังสือที่พิมพ์หลัง 2490 และการใช้ภาพ

หัวข้อนี้สำคัญกับตำราเล่มนี้เป็นพิเศษ เพราะต่างจากสมุดไทยหรือจารึกที่มีอายุหลายร้อยปี ตำรานี้เป็นหนังสือที่พิมพ์ในปี 2504 ถึง 2514 ซึ่งเป็นช่วงหลังปี 2490 ไม่นาน ผลงานลักษณะนี้ไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ

ข้อความและภาพในหนังสือ

พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 นับหนังสือและสิ่งพิมพ์เป็นวรรณกรรม ให้เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน (มาตรา 15) และกำหนดให้ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย แหล่งที่เราตรวจได้ยังไม่ระบุปีที่ผู้แต่งถึงแก่กรรม จึงคำนวณไม่ได้ว่าลิขสิทธิ์สิ้นสุดแล้วหรือยัง นอกจากนี้ฉบับพิมพ์แต่ละครั้ง และหนังสือที่ผู้อื่นเรียบเรียงต่อ อาจมีส่วนที่เป็นงานใหม่ของผู้จัดทำแต่ละรายด้วย

การทำซ้ำหรือดัดแปลงโดยไม่ได้รับอนุญาตเป็นการละเมิดตามมาตรา 27 ข้อยกเว้นอย่างการศึกษาวิจัยที่ไม่ใช่เพื่อหากำไรไม่ครอบคลุมการใช้บนสินค้า แนวทางที่ปลอดภัยคือ ไม่คัดลอกข้อความ ไม่สแกนหน้าหนังสือ ปก หรือภาพประกอบ ไปใช้ในฉลาก เว็บไซต์ หรือโฆษณา ถ้าต้องการใช้จริง ควรติดต่อผู้ถือลิขสิทธิ์หรือผู้จัดพิมพ์ก่อน

สิทธิในตำรับเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

ลิขสิทธิ์กับสิทธิในตำรับเป็นกฎหมายคนละฉบับ พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ มาตรา 6 วรรคสอง ระบุว่าการคุ้มครองลิขสิทธิ์ไม่คลุมถึงความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี หรือระบบ แต่การใช้ตำรับของชาติเพื่อการค้ายังอยู่ภายใต้มาตรา 19 ของ พ.ร.บ. ภูมิปัญญาฯ แม้จะไม่ได้ใช้ข้อความหรือภาพจากหนังสือเลยก็ตาม ข้อความในหัวข้อนี้เป็นข้อควรระวังเบื้องต้น ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับกรณีเฉพาะ

ภาพประกอบที่ใช้แทนได้

ภาพที่ปลอดภัยกว่าคือภาพที่คุณถ่ายเอง เช่น ตัวยาสมุนไพร เครื่องบดยา หรือขั้นตอนผลิตในโรงงานของคุณ ถ้าอยากใช้ภาพเอกสารโบราณจากหอสมุดแห่งชาติประกอบเรื่องของคัมภีร์ชุดคลาสสิก ตามหน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ การถ่ายภาพหรือทำสำเนาต้องยื่นแบบคำขอ และการนำไปใช้เชิงพาณิชย์ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร และต้องเขียนคำบรรยายให้ตรงว่าเป็นภาพเอกสารอื่น ไม่ใช่ภาพจากตำราของขุนโสภิตบรรณลักษณ์

แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้มาจากแหล่งด้านล่าง ข้อเท็จจริงที่มีแหล่งเดียวเขียนระบุผู้กล่าวไว้ในเนื้อความ ส่วนตัวบทกฎหมายและประกาศดูได้ในรายการแหล่งที่มาท้ายบทความและใน คลังกฎหมาย

  • วัฒนา ชยธวัช. (2564). "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (ก.ค.–ธ.ค. 2564) หน้า 137 เป็นต้นไป.
  • ขุนโสภิตบรรณลักษณ์ (อำพัน กิตติขจร). (2504). คัมภีร์แพทย์แผนโบราณ เล่ม 1. พระนคร: อุตสาหกรรมการพิมพ์. (อ้างตามบรรณานุกรมของวัฒนา ชยธวัช 2564)
  • ขุนโสภิตบรรณลักษณ์ (อำพัน กิตติขจร). (2514). คัมภีร์แพทย์แผนโบราณ เล่ม 3. โรงพิมพ์สำนักพิมพ์ทำเนียบนายกรัฐมนตรี. 288 หน้า. (อ้างตามบรรณานุกรมของฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยฯ มหาวิทยาลัยมหิดล)
  • สายสนม กิตติขจร. (2526). ตำราสรรพคุณสมุนไพรยาไทยแผนโบราณ. (อ้างตามวัฒนา ชยธวัช 2564)
  • กองการประกอบโรคศิลปะ กระทรวงสาธารณสุข. (2541). ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรม. (อ้างตามวัฒนา ชยธวัช 2564)
  • สถาบันพระปกเกล้า. ฐานข้อมูลการเมืองการปกครอง: ถนอม กิตติขจร (จอมพล). สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
  • มหาวิทยาลัยมหิดล. บรรณานุกรม ฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยและข้อบ่งใช้เพื่อประโยชน์ในการขึ้นทะเบียนแผนโบราณ. สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ชุดข้อมูล "รายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข".
  • หอสมุดแห่งชาติ. หน้าบริการเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พ.ย. 2569.

คำถามที่พบบ่อย

คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ มีกี่ตำรับ

ประกาศแต่ละฉบับระบุจำนวนต่างกัน ฉบับที่ 14 พ.ศ. 2560 มี 1,532 ตำรับ ฉบับที่ 16 พ.ศ. 2561 เพิ่มอีก 294 ตำรับ และฉบับที่ 38 พ.ศ. 2568 ระบุ 2,940 ตำรับ ประกาศฉบับที่ 38 ไม่ได้บอกว่าซ้อนกับ 2 ฉบับก่อนหรือไม่ จึงไม่ควรบวกเป็นยอดเดียว

ขุนโสภิตบรรณลักษณ์ คือใคร

ชื่อตัวคือ อำพัน กิตติขจร เป็นผู้เขียนคัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ 3 เล่ม ฐานข้อมูลการเมืองการปกครองของสถาบันพระปกเกล้าระบุว่าท่านเป็นบิดาของจอมพลถนอม กิตติขจร

ทำไมตำราเล่มนี้ถูกประกาศถึง 3 ครั้ง

หนังสือ 3 เล่มมีตำรับจำนวนมาก การทำบัญชีตำรับจึงทำเป็นรอบ ประกาศรอบหลังเพิ่มตำรับจากหนังสือชุดเดียวกัน เช่น ฉบับที่ 16 เพิ่มคัมภีร์ที่ไม่มีในบัญชีฉบับที่ 14 เวลาขออนุญาตจึงต้องรู้ว่าตำรับอยู่ในประกาศฉบับใด

หาอ่านตำราเล่มนี้ได้ที่ไหน

ต้นฉบับเป็นหนังสือพิมพ์ ไม่ใช่สมุดไทย ค้นได้ในห้องสมุดมหาวิทยาลัยด้วยชื่อตำราหลายแบบ เช่น คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ และคัมภีร์แพทย์แผนโบราณ หรือชื่อผู้แต่ง ถ้าจะใช้ตำรับเพื่อการค้า ยื่นขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนได้

เอาตำรับจากตำรานี้มาทำผลิตภัณฑ์ขาย ต้องทำอะไร

ตำรับตามบัญชีของประกาศเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ การนำไปขึ้นทะเบียนตำรับและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ค้นรายการได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

สแกนหน้าหนังสือหรือภาพในเล่มมาใช้บนบรรจุภัณฑ์ได้ไหม

ไม่ควรทำโดยไม่ได้รับอนุญาต หนังสือพิมพ์ในปี 2504 ถึง 2514 ไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำและดัดแปลง ควรติดต่อผู้ถือลิขสิทธิ์ก่อน หรือใช้ภาพที่ถ่ายเอง

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 14) พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 16) พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 38) พ.ศ. 2568 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  6. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  7. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5: คัมภีร์แพทย์แผนไทย 33 เล่มที่ถูกชำระในปี 2413 และกลายเป็นตำราของชาติเรื่องของตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 สมุดไทยดำ 33 เล่ม 1,999 ตำรับ ใครชำระ ข้างในมีคัมภีร์อะไร อ่านได้ที่ไหน และใช้ตำรับหรือเล่าในแบรนด์อย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไรตำรับยาแผนไทยมี 3 ประเภท ตำรับของชาติต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ ตำรับส่วนบุคคลต้องได้อนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ แล้วยังต้องผ่าน อย. พร้อมขั้นตอนและสมุนไพรควบคุมอ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำราอายุรเวชศึกษา ของขุนนิทเทสสุขกิจ: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2496 สู่ตำราของชาติ 2,773 ตำรับตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) พิมพ์ครั้งแรก 2496 เป็นตำราของชาติตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19 ทำไมสะกดสองแบบ หาอ่านที่ไหน ใช้ตำรับและเล่าเรื่องอย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569