เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไร

อ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

ร้านยาแผนไทยโบราณ ตู้ลิ้นชักไม้และโหลสมุนไพรแห้ง บนเคาน์เตอร์มีครกหิน กระด้งสมุนไพร และสมุดเล่มปิดห่อผ้าสีกรมท่า ภาพประกอบเรื่องตำรับยาแผนไทย

ตำรับยาแผนไทย คืออะไร และทำไมทำสินค้าจากตำรับเก่าต้องดู 2 หน่วยงาน

ตำรับยาแผนไทย คือสูตรยาที่ระบุส่วนประกอบสิ่งปรุงและกรรมวิธีการผลิตตามหลักการแพทย์แผนไทย เจ้าของแบรนด์ที่อยากทำยาหอมหรือผลิตภัณฑ์สมุนไพรจากตำรับเก่า มักเริ่มจากหาโรงงานและเตรียมขอ อย. แต่ยังมีคำถามที่ควรตอบตั้งแต่วันแรก คือ สูตรนี้มีใครถือสิทธิอยู่หรือไม่ เพราะงานนี้เกี่ยวกับกฎหมาย 2 ฉบับและหน่วยงาน 2 แห่ง

  • อย. ดูตัวผลิตภัณฑ์ ตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ซึ่งนิยามผลิตภัณฑ์สมุนไพรให้รวมยาจากสมุนไพร รวมทั้งยาแผนไทย (มาตรา 4) การขออนุญาตมี 3 ระดับ คือ ใบอนุญาตผลิต นำเข้า หรือขาย (มาตรา 17, 20) ใบสำคัญการขึ้นทะเบียนตำรับ (มาตรา 34) และใบรับแจ้งรายละเอียดหรือใบรับจดแจ้ง (มาตรา 45) โดยรัฐมนตรีออกประกาศว่าสินค้าใดใช้ทางไหน (มาตรา 6)
  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ดูสิทธิในตำรับ ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 สิทธิที่คุ้มครองคือสิทธิเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยและตำราการแพทย์แผนไทย (มาตรา 14, 16)

ได้ใบจากฝั่งหนึ่ง ไม่ได้แทนอีกฝั่ง

สองเรื่องนี้ออกตามกฎหมายคนละฉบับ ในทางปฏิบัติจึงควรมองเป็นสองด่านที่ต้องผ่านทั้งคู่ ได้เลข อย. แล้วไม่ได้แปลว่ามีสิทธิใช้ตำรับ และได้อนุญาตใช้ตำรับแล้วก็ยังต้องผ่าน อย. แบบคำขอใช้ประโยชน์ตำรับของชาติเองเขียนวัตถุประสงค์ข้อแรกว่า นำไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยาตามกฎหมายว่าด้วยยาหรือกฎหมายอื่น

บทความนี้เป็นบทแรกของชุด "สมุนไพร กฎหมาย และสิทธิในสูตร" เน้นฝั่งสิทธิในตำรับ ส่วนขั้นของ อย. อ่านได้ที่ ขอ อย. สมุนไพร และ ยาแผนโบราณวันนี้อยู่ใต้กฎหมายไหน

ภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย 3 ประเภท: ตำรับของชาติ ตำรับทั่วไป และตำรับส่วนบุคคล

พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย แบ่งภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยเป็น 3 ประเภท คือ ตำรับยาหรือตำราของชาติ ตำรับยาหรือตำราทั่วไป และตำรับยาหรือตำราส่วนบุคคล (มาตรา 14, 16) ควรแยกสองคำนี้ให้ออกก่อน ตำรับ คือสูตรที่ระบุกรรมวิธีการผลิตและส่วนประกอบสิ่งปรุง ส่วน ตำรา คือหลักวิชาที่บันทึกในสมุดไทย ใบลาน ศิลาจารึก หรือถ่ายทอดสืบต่อกันมา ตำราหนึ่งเล่มจึงมีได้หลายร้อยตำรับ

  • ตำรับของชาติ รัฐมนตรีประกาศกำหนดตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2558 ที่ออกตามมาตรา 17 วรรคสอง เช่น ตำรับที่หน่วยงานรัฐรวบรวมและมีเอกสารอ้างอิงแหล่งที่มาได้ หรือแสดงเอกลักษณ์ของชาติ และต้องยังไม่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายนี้อยู่แล้ว
  • ตำรับส่วนบุคคล ตำรับของผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอด ที่นำมาจดทะเบียนสิทธิ คนอื่นที่อยากใช้ต้องได้รับอนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ
  • ตำรับทั่วไป ตำรับที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย หรือพ้นอายุการคุ้มครองสิทธิแล้ว ซึ่งประกาศกำหนดตามกฎกระทรวงที่ออกตามมาตรา 18 วรรคสอง

ในทางปฏิบัติ คำถามแรกจึงเป็นว่าสูตรมาจากไหน เพราะคำตอบกำหนดว่าต้องขออนุญาตใคร

ตาชั่งทองเหลืองแบบโบราณชั่งขมิ้นแห้งกับดีปลี ข้างหน้ามีสมุนไพรแห้งสามกองบนใบตอง ภาพประกอบเรื่องตำรับยาแผนไทย
ตำรับยาแผนไทย 3 ประเภท ต่างกันอย่างไร
ประเภทเกิดจากอะไรก่อนใช้เพื่อการค้ากฎหมายที่อ้าง
ตำรับของชาติรัฐมนตรีประกาศกำหนด ตำรับในตำราตามบัญชีทุกตำรับขออนุญาตใช้ประโยชน์ ทำสัญญา และชำระค่าตอบแทนตามหลักเกณฑ์มาตรา 17, 19 · กฎกระทรวง พ.ศ. 2558
ตำรับส่วนบุคคลจดทะเบียนสิทธิ ผู้ขอสัญชาติไทยที่เป็นผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอดได้รับอนุญาตจากผู้ทรงสิทธิเป็นหนังสือ และแจ้งนายทะเบียนมาตรา 21, 33, 34, 36 · กฎกระทรวง พ.ศ. 2555
ตำรับทั่วไปประกาศกำหนด เพราะใช้แพร่หลายหรือพ้นอายุคุ้มครองตรวจให้แน่ว่ามีประกาศกำหนด แล้วเข้าขั้นของ อย.มาตรา 18 · กฎกระทรวง พ.ศ. 2558

ที่มา: พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 14 16 17 19 21 33 34 36 · กฎกระทรวงตำรับของชาติ ตำรับทั่วไป และการขอรับอนุญาต พ.ศ. 2558 · กฎกระทรวงการอนุญาตให้ใช้สิทธิ พ.ศ. 2555

ตำรับยาแผนไทยของชาติ: ประกาศ 26 ฉบับมีอะไรบ้าง

ตำรับยาแผนไทยของชาติประกาศเป็นชุดด้วยประกาศกระทรวงสาธารณสุขที่ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 คลังของเรารวบรวมไว้ 26 ฉบับ คือฉบับแรก พ.ศ. 2558 ที่ไม่มีเลขฉบับ ฉบับที่ 2 ถึง 25 และฉบับที่ 28 พ.ศ. 2563 ในจำนวนนี้ฉบับที่ 12 เป็นไฟล์ร่าง จึงยังยืนยันไม่ได้ว่าฉบับที่ประกาศจริงมีเนื้อหาตามนั้น

ประกาศแต่ละฉบับให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และตำรับยาในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ประโยคนี้สำคัญที่สุด เพราะหมายความว่าทุกตำรับในตำราได้รับความคุ้มครอง ไม่ใช่เฉพาะตำรับที่มีชื่อเขียนไว้

มีเพียง 3 ฉบับที่ระบุชื่อตำรับรายตัว

  • ฉบับแรก พ.ศ. 2558 ศิลาจารึกวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) 380 แผ่น เฉพาะส่วนที่เกี่ยวกับการแพทย์ รวม 1,061 ตำรับ ในจำนวนนี้ 744 ตำรับเขียนว่า "ไม่ระบุชื่อยา"
  • ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559 ศิลาจารึกวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร รวม 186 ตำรับ มีชื่อตำรับ 37 ตำรับ
  • ฉบับที่ 11 พ.ศ. 2560 ตำรับยาสภาอุณาโลมแดง ร.ศ. 112 บัญชี 141 ลำดับ

ฉบับอื่นบอกชื่อตำราพร้อมจำนวนตำรับ

เช่น ฉบับที่ 4 มี 35 รายการ เป็นเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ รวม 2,369 ตำรับ และฉบับที่ 28 มี 16 ตำรา รวม 1,404 ตำรับ บางฉบับ เช่น ฉบับที่ 2 ระบุจำนวนเฉพาะบางตำรา ตำราอื่นไม่ระบุทั้งจำนวนและชื่อตำรับ

ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรของคุณคัดมาจากตำราเล่มที่อยู่ในบัญชี ควรถือว่าเป็นตำรับของชาติไว้ก่อน แม้ค้นชื่อตำรับไม่เจอ เครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า แสดงรายการประกาศทั้ง 26 ฉบับให้เลื่อนดู หรือพิมพ์ชื่อตำรับหรือชื่อตำราเพื่อค้นได้

เมื่อไรต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตำรับของชาติ และขั้นตอนตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2558

มาตรา 19 กำหนดว่า ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต รายละเอียดอยู่ในกฎกระทรวงการขอรับอนุญาตและการอนุญาต ข้อจำกัดสิทธิ และค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ฯ พ.ศ. 2558

วัตถุประสงค์ 3 แบบในคำขอ ภ.ท. 15

  1. นำไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยาตามกฎหมายว่าด้วยยาหรือกฎหมายอื่น
  2. วิจัยพัฒนาตำรับยาใหม่เพื่อการค้า
  3. วิจัยตำราเพื่อพัฒนาภูมิปัญญาใหม่เพื่อการค้า

กรณีอื่น เช่น การนำเข้า สรุปตัวบทที่เราใช้อ้างอิงไม่ได้เขียนแยกไว้ ควรถามกรมก่อน

ใครยื่น ยื่นที่ไหน และใช้เอกสารอะไร

ผู้ยื่นได้ทั้งบุคคลธรรมดา นิติบุคคล และหน่วยงานรัฐ ยื่นต่อนายทะเบียนที่กรมฯ ในกรุงเทพฯ หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด ผู้ขอต้องบรรลุนิติภาวะ มีภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่ในราชอาณาจักร และไม่เคยถูกเพิกถอนใบอนุญาตตาม พ.ร.บ. นี้ เว้นแต่พ้นกำหนดที่ระบุ เอกสารหลักคือสำเนาบัตรประชาชน ทะเบียนบ้าน คำรับรองว่าจะใช้ประโยชน์ด้วยตนเอง และข้อเสนอแผนการดำเนินงาน (นิติบุคคลเพิ่มเอกสารบริษัท) ในคำขอต้องระบุชื่อตำรับ ส่วนประกอบเบื้องต้น และเลขฉบับของประกาศที่กำหนดเป็นตำรับของชาติ

ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นก่อนได้

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นฯ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้นยื่นแบบท้ายประกาศได้ นายทะเบียนเปิดเผยส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา ในทางปฏิบัติ ช่องทางนี้ช่วยให้เทียบสูตรในมือกับตำรับในประกาศก่อนลงทุน

ผลพิจารณา 4 แบบ

คู่มือสำหรับประชาชนของกรม (เมษายน 2563) แบ่งผลพิจารณาเป็น ต้องขออนุญาต ปรับปรุงแล้วต้องขออนุญาต ปรับปรุงแล้วไม่ต้องขออนุญาต และไม่สมควรอนุญาต ถ้าไม่แน่ใจว่าผลข้อไหนใช้กับสูตรของคุณ ควรขอคำอธิบายจากนายทะเบียนเป็นลายลักษณ์อักษร

ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตำรับยาแผนไทยของชาติ
  1. 1
    หาตำราที่สูตรมาจากเทียบกับบัญชีประกาศ และจดเลขฉบับของประกาศ
  2. 2
    ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นนายทะเบียนเปิดเผยส่วนประกอบในอัตราส่วนและสรรพคุณของตำรับ
  3. 3
    ยื่นคำขอ ภ.ท. 15ที่กรมฯ หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด เลือกวัตถุประสงค์ตามมาตรา 19
  4. 4
    รับผลพิจารณาต้องขออนุญาต ปรับปรุงแล้วต้องขออนุญาต ปรับปรุงแล้วไม่ต้องขออนุญาต หรือไม่สมควรอนุญาต
  5. 5
    ทำสัญญา ภ.ท. 17ก่อนออกใบอนุญาต ระบุทรัพย์สินทางปัญญาในตำรับใหม่และวิธีชำระค่าตอบแทน
  6. 6
    รับใบอนุญาต ภ.ท. 16ระบุชื่อตำรับ อายุใบอนุญาต ระยะเวลาใช้ประโยชน์ และข้อจำกัดสิทธิ
  7. 7
    รายงานทุกสิ้นปีปฏิทินแม้ยังไม่ได้รับผลประโยชน์ และแจ้งเมื่อได้รับผลประโยชน์

ที่มา: พ.ร.บ.ภูมิปัญญาฯ มาตรา 19 · กฎกระทรวงการขอรับอนุญาตฯ พ.ศ. 2558 · ประกาศคณะกรรมการเรื่องการเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้น พ.ศ. 2560 · คู่มือสำหรับประชาชน (2563) · ประกาศกรมเรื่องแบบ ภ.ท. 15–17 (2563)

สัญญา ค่าตอบแทน และหน้าที่หลังได้ใบอนุญาตใช้ประโยชน์

เมื่อได้รับอนุญาต ผู้ขอต้องทำสัญญากับผู้อนุญาตก่อนออกใบอนุญาต แบบที่ใช้ตอนนี้อยู่ในประกาศกรม พ.ศ. 2563 คือ คำขอ (ภ.ท. 15) ใบอนุญาต (ภ.ท. 16) และสัญญา (ภ.ท. 17) กฎกระทรวง พ.ศ. 2558 ให้สัญญาระบุวัตถุประสงค์ รายละเอียดตำรับ ความเป็นเจ้าของทรัพย์สินทางปัญญาในตำรับยาใหม่ที่พัฒนาได้ อัตราและวิธีชำระค่าตอบแทน และอายุสัญญาเท่าอายุใบอนุญาต ส่วนใบอนุญาตระบุชื่อตำรับ อายุใบอนุญาต ระยะเวลาใช้ประโยชน์ เงื่อนไขเพิกถอน และข้อจำกัดสิทธิ

เงื่อนไขในสัญญา ภ.ท. 17 ที่กระทบการทำงานจริง

  • แนบแผนการดำเนินงาน เช่น แผนการผลิต การรักษาความลับ ข้อเสนอราคาจำหน่าย รูปแบบผลิตภัณฑ์ หรือแผนการตลาด
  • ใช้ประโยชน์ด้วยตนเอง ห้ามโอนสิทธิ และห้ามเปิดเผยตำรับแก่ผู้อื่นรวมถึงกิจการในเครือ
  • ถ้าจ้างบุคคลภายนอกร่วมดำเนินการ ต้องทำสัญญารักษาความลับและแจ้งผู้อนุญาตเป็นหนังสือ
  • ส่งรายงานผลการใช้ประโยชน์ทุกสิ้นปีปฏิทิน แม้ยังไม่ได้รับผลประโยชน์
  • สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาของผลงานที่พัฒนาให้ดีขึ้นเป็นของผู้รับอนุญาต เว้นแต่ตกลงเป็นหนังสือเป็นอย่างอื่น
  • การอนุญาตไม่เป็นสิทธิแต่เพียงผู้เดียว (Exclusive Right)

ค่าตอบแทน: มีตามหลักเกณฑ์

กฎกระทรวงกำหนดว่าค่าตอบแทนต้องไม่เกินอัตราที่คณะกรรมการประกาศ และมีหลักเกณฑ์อัตราขั้นต่ำ แบบสัญญาให้ชำระเป็นงวดหรือครั้งเดียวตามที่ระบุ และผู้อนุญาตอาจเรียกหลักประกัน บทความนี้ไม่ระบุตัวเลข เพราะขึ้นกับหลักเกณฑ์และสัญญาแต่ละราย ควรสอบถามกรมโดยตรง

ในทางปฏิบัติ แบรนด์ที่จ้างโรงงานควรทำสัญญารักษาความลับกับโรงงานก่อนส่งสูตร และเพราะการอนุญาตไม่ผูกขาด จุดต่างของสินค้าควรมาจากการพัฒนาและคุณภาพ

ตำรับส่วนบุคคล: จดทะเบียนสิทธิกับกรมการแพทย์แผนไทย และการอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิ

ตำรับยาหรือตำราส่วนบุคคลจดทะเบียนสิทธิได้ ผู้ขอต้องมีสัญชาติไทย และเป็นผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอด (มาตรา 20, 21) ยื่นคำขอตามแบบ ภ.ท. 7 ต่อนายทะเบียนที่กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด เมื่อรับจดทะเบียน นายทะเบียนออกหนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนสิทธิตามแบบ ภ.ท. 6

ตำรับที่ขอจดต้องแจ้งตัวยาและปริมาณครบถ้วน ไม่มีตัวยาแผนปัจจุบันเป็นส่วนผสม ชื่อไม่โอ้อวด และไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 22

สิทธิ อายุ และการส่งต่อ

  • สิทธิ (มาตรา 34) "ผู้ทรงสิทธิเท่านั้น" มีสิทธิผลิตยา ศึกษาวิจัย จำหน่าย ปรับปรุงหรือพัฒนาตำรับที่จดทะเบียนไว้ มาตรา 34 วรรคสองยกเว้นไว้ 3 กรณี คือ (1) การศึกษา ค้นคว้า ทดลอง หรือวิจัยตามระเบียบที่รัฐมนตรีกำหนด (2) การเตรียมยาเฉพาะรายตามใบสั่งแพทย์โดยผู้ประกอบโรคศิลปะแผนไทย (3) การผลิตยาเพื่อยังชีพแบบพื้นบ้าน หรือการผลิตยาโดยสถานพยาบาลของรัฐ ส่วนราชการ หรือหน่วยงานของรัฐ เพื่อใช้ในสถานพยาบาลของรัฐ ตามระเบียบที่รัฐมนตรีกำหนด การผลิตเพื่อขายของแบรนด์จึงไม่อยู่ในข้อยกเว้นเหล่านี้
  • อายุ (มาตรา 33) ตลอดอายุผู้ทรงสิทธิ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย จากนั้นรัฐมนตรีประกาศให้เป็นตำรับทั่วไป
  • การส่งต่อ (มาตรา 35) สิทธิโอนให้ผู้อื่นไม่ได้ เว้นแต่ตกทอดทางมรดก ผู้รับมรดกต้องยื่นคำขอจดทะเบียนต่อนายทะเบียนภายในสองปีนับแต่วันที่ผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย ถ้าไม่ยื่นภายในกำหนด สิทธิสิ้นสุดลง การซื้อสิทธิจากเจ้าของตำรับจึงทำไม่ได้ ทางที่กฎหมายเปิดไว้คือให้ผู้ทรงสิทธิอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิ (มาตรา 36)

การอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิ (กฎกระทรวง พ.ศ. 2555)

  • ผู้รับอนุญาตต้องมีสัญชาติไทย และไม่เคยถูกเพิกถอนการอนุญาตอย่างเดียวกันตามมาตรา 41 เว้นแต่พ้นกำหนดหนึ่งปี
  • ทำเป็นหนังสือ ระบุเลขที่หนังสือสำคัญการจดทะเบียนสิทธิ สิทธิที่อนุญาต ขอบเขต และกำหนดเวลา แล้วแจ้งพร้อมสำเนาต่อนายทะเบียน รวมถึงเมื่อแก้ไขหรือสิ้นสุด
  • ถ้าอนุญาตให้ผลิตยา ต้องควบคุมกรรมวิธีการผลิตและส่วนประกอบสิ่งปรุงให้เป็นไปตามตำรับที่ได้รับอนุญาต

ในทางปฏิบัติ ถ้าได้สูตรจากหมอหรือครอบครัวที่ยังสืบทอดอยู่ ควรถามตั้งแต่ต้นว่าจดทะเบียนสิทธิไว้หรือไม่ และขอดูหนังสือสำคัญ ภ.ท. 6 ถ้าแบรนด์ของคุณเป็นบริษัท เรื่องว่าบริษัทจะถือสิทธิหรือรับอนุญาตได้อย่างไร ควรยืนยันกับกรมก่อนวางโครงสร้างสัญญา

ตำรับยาแผนไทยทั่วไป: ตำรับแบบไหนเข้าเกณฑ์

กฎกระทรวงการประกาศกำหนดตำรับยาแผนไทยทั่วไปหรือตำราการแพทย์แผนไทยทั่วไป พ.ศ. 2558 ออกตามมาตรา 18 วรรคสอง วางหลักเกณฑ์ประกาศตำรับที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย หรือพ้นอายุการคุ้มครองสิทธิ ให้เป็นตำรับทั่วไป ตำรับที่เข้าเกณฑ์ได้แก่

  • ตำรับที่ประกาศเป็นยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณตามกฎหมายว่าด้วยยา
  • ตำรับที่กรมกำหนดใช้ในงานสาธารณสุขมูลฐาน
  • ตำรับที่รัฐรวบรวม พัฒนา ปรับปรุง และมีหลักฐานประสบการณ์การใช้หรือการศึกษาวิจัยด้านความปลอดภัยและประโยชน์ทางการแพทย์
  • ตำรับที่พ้นอายุการคุ้มครองสิทธิตามมาตรา 33 หรือไม่มีผู้ยื่นขอจดทะเบียนรับการตกทอดทางมรดกภายในสองปีนับแต่ผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย

ข้อควรระวังในทางปฏิบัติ

ตำรับจะเป็นตำรับทั่วไปเมื่อมีการประกาศกำหนด ไม่ใช่เพราะคนรู้จักกันมาก ควรหาประกาศนั้นหรือถามกรมให้ชัด อีกเรื่องที่พบบ่อยคือชื่อซ้ำ ชื่อเดียวกันอาจอยู่ในตำราหลายเล่มและสูตรต่างกัน เช่น ชื่อยาประสะไพลปรากฏทั้งในบัญชีของประกาศฉบับแรกและฉบับที่ 11 สิ่งที่ตัดสินคือสูตรที่คุณใช้จริงตรงกับตำรับในตำราใด ไม่ใช่ชื่อบนกล่อง

ตำรับทั่วไปก็ยังต้องผ่านขั้นของ อย. ตามปกติ

สมุนไพรควบคุม: กัญชาช่อดอก กวาวเครือ และใบอนุญาตตามมาตรา 46

พ.ร.บ. ภูมิปัญญาฯ ยังให้รัฐมนตรีประกาศกำหนดสมุนไพรควบคุมได้ และห้ามศึกษาวิจัย ส่งออก หรือจำหน่ายหรือแปรรูปสมุนไพรควบคุมเพื่อการค้า เว้นแต่ได้รับใบอนุญาต (มาตรา 44 ถึง 48) การวิจัยโดยหน่วยงานของรัฐได้รับยกเว้น และผู้ครอบครองเกินปริมาณที่ประกาศต้องแจ้งนายทะเบียน ประกาศที่ใช้อยู่มี 2 ชนิด

  • กัญชา (ประกาศ พ.ศ. 2568) ยกเลิกฉบับ พ.ศ. 2565 และให้กัญชา พืชในสกุล Cannabis วงศ์ Cannabaceae เฉพาะส่วนของช่อดอกเป็นสมุนไพรควบคุม ผู้จะศึกษาวิจัย ส่งออก จำหน่าย หรือแปรรูปเพื่อการค้า ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 46
  • กวาวเครือ (ประกาศ พ.ศ. 2549) กวาวเครือขาว แดง และดำ รวมหัว รากใต้ดิน หรือส่วนใดส่วนหนึ่ง แต่ไม่รวมกวาวเครือที่ประกอบเป็นตำรับยาแล้ว

เรื่องนี้มีรายละเอียดอีกมาก อ่านต่อได้ที่ สมุนไพรควบคุม: กัญชาช่อดอก กวาวเครือ และใบอนุญาตมาตรา 46 ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรมีกัญชาช่อดอกหรือกวาวเครือ ควรเริ่มจากใบอนุญาตสมุนไพรควบคุมก่อนไปขั้นของ อย.

ฝั่ง อย. กับฝั่งสิทธิในตำรับ เทียบกันทีละเรื่อง พร้อมตัวอย่างแบรนด์ยาหอม

เรื่องอย. (พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562)กรมการแพทย์แผนไทยฯ (พ.ร.บ.ภูมิปัญญาฯ พ.ศ. 2542)
ดูเรื่องอะไรตัวผลิตภัณฑ์ และสถานที่ผลิต นำเข้า หรือขายสิทธิในตำรับและตำรา และสมุนไพรควบคุม
เอกสารที่ได้ใบอนุญาตผลิต นำเข้า หรือขาย · ใบสำคัญการขึ้นทะเบียนตำรับ · ใบรับแจ้งรายละเอียดหรือใบรับจดแจ้งใบอนุญาตใช้ประโยชน์ (ภ.ท. 16) และสัญญา (ภ.ท. 17) · หนังสือสำคัญการจดทะเบียนสิทธิ (ภ.ท. 6) · หนังสืออนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ · ใบอนุญาตสมุนไพรควบคุม
ใครยื่นผู้รับใบอนุญาตผลิตหรือนำเข้า หรือผู้ว่าจ้างผู้มีใบอนุญาตตำรับของชาติ: บุคคลธรรมดา นิติบุคคล หรือหน่วยงานรัฐ · ตำรับส่วนบุคคล: ผู้มีสัญชาติไทยที่เป็นผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอด
ยื่นที่ไหนทางอิเล็กทรอนิกส์เป็นหลักนายทะเบียนที่กรมฯ หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด
อายุใบอนุญาต ใบสำคัญ และใบรับแจ้งหรือใบรับจดแจ้ง 5 ปีใบอนุญาตใช้ประโยชน์ตามที่ระบุในใบ · สิทธิส่วนบุคคลตลอดอายุผู้ทรงสิทธิและอีก 50 ปี

ตัวอย่าง: แบรนด์อยากทำยาหอมจากตำรับเก่า

สมมติแบรนด์หนึ่งได้สูตรยาหอมจากสมุดข่อยเก่า และอยากจ้างโรงงานผลิตขาย ลำดับงานที่เราแนะนำคือ

  1. หาที่มาของสูตร ค้นชื่อตำราหรือชื่อตำรับใน ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า ชื่อยาหอมบางชื่อปรากฏในบัญชีจริง เช่น ยาหอมน้ำแก้วในประกาศฉบับแรก และยาหอมนวโกฎในประกาศฉบับที่ 11 แต่ชื่อเหมือนกันไม่ได้แปลว่าสูตรเหมือนกัน
  2. ถ้าตำรามาจากบัญชีของชาติ ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นเพื่อเทียบส่วนประกอบ ยื่น ภ.ท. 15 ด้วยวัตถุประสงค์นำไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา ทำสัญญา ภ.ท. 17 และเพราะจ้างโรงงาน ต้องทำสัญญารักษาความลับกับโรงงานและแจ้งผู้อนุญาตเป็นหนังสือ
  3. ถ้าสูตรมาจากหมอที่จดทะเบียนสิทธิไว้ ขอหนังสืออนุญาตที่ระบุขอบเขตและกำหนดเวลา และให้แจ้งนายทะเบียน
  4. ตรวจสมุนไพรควบคุม ในสูตร
  5. เข้าขั้นของ อย. ยาหอมเป็นยาแผนไทยซึ่งอยู่ในนิยามผลิตภัณฑ์สมุนไพร โรงงานต้องมีใบอนุญาตผลิต และสินค้าต้องขึ้นทะเบียน แจ้งรายละเอียด หรือจดแจ้งตามที่ประกาศกำหนด อ่านเรื่องโรงงานที่ GMP สมุนไพร และชื่อกับฉลากที่ ชื่อและฉลากผลิตภัณฑ์สมุนไพร

ข้อความสรรพคุณบนฉลากและโฆษณาควรมาจากข้อมูลที่ได้รับอนุญาต ถ้าจะนำเข้าแทนการผลิตเอง อ่าน นำเข้าผลิตภัณฑ์สมุนไพร

ลำดับงานที่ควรทำ และทำไมไม่พบในรายชื่อจึงไม่ได้แปลว่าไม่มีสิทธิคุ้มครอง

ลำดับที่ช่วยลดงานซ้ำมากที่สุด คือ ตรวจสิทธิในตำรับก่อน ตามด้วยสมุนไพรควบคุม แล้วจึงเข้าขั้นของ อย. เพราะถ้าสูตรต้องปรับ เอกสารที่เตรียมให้ อย. ไว้ก่อนก็ต้องทำใหม่

  1. เขียนที่มาของสูตรให้ชัด ตำรา เล่ม เลขที่ หรือผู้คิดค้นและผู้สืบทอด
  2. ค้นประกาศตำรับของชาติ และถามเจ้าของตำรับว่าจดทะเบียนสิทธิไว้หรือไม่
  3. ตำรับของชาติ: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น ขออนุญาตใช้ประโยชน์ และทำสัญญา · ตำรับส่วนบุคคล: ขอหนังสืออนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ
  4. ถ้าสูตรมีสมุนไพรควบคุม ขอใบอนุญาตตามมาตรา 46
  5. จัดประเภทสินค้าและเตรียมโรงงานที่มีใบอนุญาต ดูภาพรวมที่ ขั้นตอนการขอ อย. และ อย. คืออะไร
  6. ยื่นขึ้นทะเบียน แจ้งรายละเอียด หรือจดแจ้ง ทำฉลาก และขออนุญาตโฆษณาเมื่อกฎหมายกำหนด

ไม่พบในรายชื่อ ไม่ได้แปลว่าไม่มีสิทธิคุ้มครอง

  • ประกาศของชาติส่วนใหญ่ระบุแค่ชื่อตำรา เล่ม หรือกลุ่ม มีเพียง 3 ฉบับที่ระบุชื่อตำรับรายตัว ตำรับในตำราที่เหลือจึงไม่มีชื่อให้ค้น
  • ตำรับส่วนบุคคลที่จดทะเบียนสิทธิไว้ ไม่มีบัญชีรายชื่อสาธารณะในข้อมูลของเรา
  • ชื่อตำรับเขียนได้หลายแบบ และชื่อเดียวกันอาจหมายถึงสูตรต่างกัน
  • คลังของเราไม่มีประกาศฉบับที่ 26 และ 27 และฉบับที่ 12 เป็นร่าง

ถ้าค้นไม่เจอ ควรค้นด้วยชื่อตำราหรือเล่มที่สูตรมาจาก แล้วถามกรมก่อนลงทุนผลิต พ.ร.บ. ภูมิปัญญาฯ มีบทกำหนดโทษตามมาตรา 77 ถึง 82 ถ้าต้องการให้ทีมช่วยไล่ที่มาของสูตรหรือวางลำดับงานกับ อย. ติดต่อทีมที่ปรึกษาได้

เช็กลิสต์ก่อนผลิตสินค้าจากตำรับยาแผนไทย
  • รู้ที่มาของสูตรตำรา เล่ม เลขที่ หรือผู้คิดค้นและผู้สืบทอด
  • ค้นประกาศตำรับของชาติแล้วค้นทั้งชื่อตำรับและชื่อตำรา
  • ถามเรื่องการจดทะเบียนสิทธิแล้วถ้าจดไว้ มีหนังสืออนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ
  • มีใบอนุญาตหรือสัญญาฝั่งสิทธิในตำรับรวมสัญญารักษาความลับกับโรงงานที่จ้างผลิต
  • ตรวจสมุนไพรควบคุมแล้วกัญชาช่อดอก กวาวเครือ
  • วางเส้นทาง อย. แล้วใบอนุญาตผลิต การขึ้นทะเบียน แจ้งรายละเอียด หรือจดแจ้ง ฉลาก และโฆษณา

ที่มา: แนวปฏิบัติ สรุปจาก พ.ร.บ.ภูมิปัญญาฯ พ.ศ. 2542 มาตรา 19 34 46 · กฎกระทรวง พ.ศ. 2555 และ 2558 · แบบสัญญา ภ.ท. 17 · พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 17 34 45

คำถามที่พบบ่อย

ตำรับยาแผนไทย มีกี่ประเภท

3 ประเภท คือ ตำรับยาหรือตำราของชาติ ตำรับยาหรือตำราทั่วไป และตำรับยาหรือตำราส่วนบุคคล ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 14 และ 16

เอาตำรับจากตำราโบราณมาผลิตขาย ต้องขออนุญาตใคร

ถ้าตำรานั้นอยู่ในประกาศตำรับยาแผนไทยของชาติ ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 และตัวสินค้ายังต้องผ่าน อย. ค้นรายการได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

ได้เลข อย. แล้ว ยังต้องขออนุญาตใช้ตำรับอีกไหม

สองเรื่องออกตามกฎหมายคนละฉบับ ในทางปฏิบัติควรตรวจทั้งสองฝั่ง เลข อย. ดูตัวผลิตภัณฑ์ ส่วนสิทธิในตำรับดูตาม พ.ร.บ. ภูมิปัญญาฯ

ใบอนุญาตใช้ประโยชน์ตำรับของชาติ เป็นสิทธิผูกขาดไหม

ไม่เป็น แบบสัญญา ภ.ท. 17 ระบุว่าการอนุญาตไม่เป็นสิทธิแต่เพียงผู้เดียว (Exclusive Right) ผู้ประกอบการรายอื่นจึงอาจได้อนุญาตตำรับเดียวกัน

ตำรับของหมอในครอบครัว จดทะเบียนสิทธิได้ไหม

ผู้ขอต้องมีสัญชาติไทย และเป็นผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอด สิทธิมีอายุตลอดอายุผู้ทรงสิทธิและอีก 50 ปีนับแต่ถึงแก่ความตาย

สมุนไพรควบคุมมีอะไรบ้าง

ประกาศที่ใช้อยู่ ได้แก่ กัญชาเฉพาะส่วนช่อดอก (ประกาศ พ.ศ. 2568) และกวาวเครือขาว แดง ดำ (ประกาศ พ.ศ. 2549) การศึกษาวิจัย ส่งออก จำหน่าย หรือแปรรูปเพื่อการค้า ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 46

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยฯ เรื่อง รายละเอียดการยื่นคำขอจดทะเบียนสิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย (2557) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. กฎกระทรวงการประกาศกำหนดตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. กฎกระทรวงการประกาศกำหนดตำรับยาแผนไทยทั่วไปหรือตำราการแพทย์แผนไทยทั่วไป พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. กฎกระทรวงการขอรับอนุญาตและการอนุญาต ข้อจำกัดสิทธิ และค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์จากตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  6. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  7. คู่มือสำหรับประชาชน การขออนุญาตใช้ประโยชน์จากตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ (เม.ย. 2563) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  8. ประกาศกรมการแพทย์แผนไทยฯ เรื่อง กำหนดแบบตามกฎกระทรวงการขอรับอนุญาตฯ ตำรับยาแผนไทยของชาติ (แบบ ภ.ท. 15–17) พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  9. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 (ฉบับแรก) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  10. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  11. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  12. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  13. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 11) พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  14. (ร่าง) ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 12) พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  15. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข กำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 28) พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  16. กฎกระทรวงการขอจดทะเบียนสิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย การสอบสวนและการพิจารณาวินิจฉัย และแบบหนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนสิทธิฯ พ.ศ. 2555 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  17. ประกาศกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยฯ เรื่อง กำหนดแบบคำขอจดทะเบียนสิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย (แบบ ภ.ท. 7) พ.ศ. 2555 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  18. กฎกระทรวงการอนุญาตของผู้ทรงสิทธิในการให้บุคคลอื่นใช้สิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย และการเพิกถอนการอนุญาตโดยนายทะเบียน พ.ศ. 2555 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  19. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  20. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กวาวเครือ) พ.ศ. 2549 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  21. กฎกระทรวงการอนุญาตให้ศึกษาวิจัยหรือส่งออกสมุนไพรควบคุม หรือจำหน่าย หรือแปรรูปสมุนไพรควบคุมเพื่อการค้า พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  22. กฎกระทรวงการอนุญาตให้ศึกษาวิจัยหรือส่งออกสมุนไพรควบคุม หรือจำหน่าย หรือแปรรูปสมุนไพรควบคุมเพื่อการค้า (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  23. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  24. กฎกระทรวง การขึ้นทะเบียนตำรับผลิตภัณฑ์สมุนไพร การแจ้งรายละเอียดและการจดแจ้งผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์สมุนไพรควบคุม กัญชาช่อดอกและกวาวเครือ: ใบอนุญาตมาตรา 46 เงื่อนไขกัญชา 2568 และใบสั่งจ่าย ภ.ท. 33สมุนไพรควบคุมมี 2 ชนิด คือกัญชาเฉพาะช่อดอกและกวาวเครือ วิจัย ส่งออก จำหน่าย หรือแปรรูปเพื่อการค้าต้องมีใบอนุญาตมาตรา 46 ดูเงื่อนไข แบบฟอร์ม และเช็กลิสต์อ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ขั้นตอนการขอ อย. ทุกกลุ่มสินค้า: 8 ขั้นตั้งแต่จัดประเภท เตรียมสถานที่ ยื่นออนไลน์ จนถึงหลังได้เลขขั้นตอนการขอ อย. 8 ขั้นสำหรับเจ้าของแบรนด์ ผู้ผลิต และผู้นำเข้า ตั้งแต่ดูกลุ่มสินค้า ใครเป็นผู้ยื่น ใบอนุญาตสถานที่ ยื่นออนไลน์ เอกสาร ฉลาก จนถึงการต่ออายุอ่าน 13 นาที · อัปเดต 17 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์อย. คืออะไร ย่อมาจากอะไร ดูแลสินค้าอะไรบ้าง และเครื่องหมาย อย. กับเลขบนฉลากแต่ละกลุ่มต่างกันอย่างไรอย. คือสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ดูแลอาหาร ยา เครื่องสำอาง สมุนไพร เครื่องมือแพทย์ วัตถุอันตราย ตามกฎหมายฉบับใด เลขบนฉลากบอกอะไร และขอ อย. ที่ไหนอ่าน 12 นาที · อัปเดต 16 พ.ย. 2569