เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

ยาแผนโบราณ คืออะไร และวันนี้อยู่ใต้กฎหมายไหน: จากพระราชบัญญัติยาสู่ผลิตภัณฑ์สมุนไพร

อ่าน 11 นาที · อัปเดต 15 พ.ย. 2569

ห้องตากสมุนไพร กระด้งไม้ไผ่บนชั้นสแตนเลสวางขมิ้นหั่นแว่น ใบไม้แห้ง และดอกไม้แห้ง มีผ้าสีส้มบนกระด้งและขวดแก้วสีชาด้านหน้า ภาพประกอบเรื่องยาแผนโบราณ

ยาแผนโบราณ คืออะไร: นิยามเดิมตามพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510

ยาแผนโบราณ เป็นคำที่คนไทยคุ้นเคยมานาน เห็นได้บนฉลากยาหม่อง ยาลม ยาผง ยาลูกกลอน และยาสมุนไพรอีกหลายชนิด คำนี้มีที่มาจากกฎหมายจริง คือพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 ซึ่งเคยเป็นกฎหมายหลักที่กำกับยาจากสมุนไพรทั้งหมด ก่อนที่ประเทศไทยจะมีกฎหมายเฉพาะสำหรับผลิตภัณฑ์สมุนไพร

มาตรา 4 ของพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 นิยามยาแผนโบราณไว้ว่า เป็นยาที่มุ่งหมายสำหรับใช้ในการประกอบโรคศิลปะแผนโบราณ หรือการบำบัดโรคสัตว์ ซึ่งเข้าข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้

  • อยู่ในตำรายาแผนโบราณ ที่รัฐมนตรีประกาศ
  • รัฐมนตรีประกาศ ให้เป็นยาแผนโบราณ
  • ได้รับอนุญาตให้ขึ้นทะเบียนตำรับ เป็นยาแผนโบราณ

นิยามนี้แยกยาแผนโบราณออกจากยาแผนปัจจุบัน ซึ่งมุ่งหมายใช้ในการประกอบวิชาชีพเวชกรรมหรือโรคศิลปะแผนปัจจุบัน และพระราชบัญญัติยามาตรา 49 ก็แยกใบอนุญาตของยาแผนโบราณไว้ 3 ประเภท คือ ใบอนุญาตผลิตยาแผนโบราณ ใบอนุญาตขายยาแผนโบราณ และใบอนุญาตนำหรือสั่งยาแผนโบราณเข้ามาในราชอาณาจักร

บทความนี้ตอบว่า ยาแผนโบราณ คือ อะไรในกฎหมายปัจจุบัน และสินค้าที่เคยขึ้นทะเบียนเป็นยาแผนโบราณต้องทำอะไรต่อ

พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ดึงยาแผนโบราณมาอยู่กฎหมายใหม่

พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 30 เมษายน 2562 และใช้บังคับเมื่อพ้นหกสิบวันนับแต่วันประกาศ

มาตรา 4 ของพระราชบัญญัติใหม่ให้คำว่า ผลิตภัณฑ์สมุนไพร ครอบคลุม 4 กลุ่ม กลุ่มแรกคือยาจากสมุนไพร ซึ่งตัวบทเขียนให้หมายความรวมถึง ยาแผนไทย ยาพัฒนาจากสมุนไพร ยาแผนโบราณที่ใช้กับมนุษย์ตามกฎหมายว่าด้วยยา และยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือก ที่มุ่งหมายใช้กับความเจ็บป่วยของมนุษย์หรือการป้องกันโรค ส่วนอีกสามกลุ่มคือผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ วัตถุที่ใช้เป็นส่วนผสม และวัตถุอื่นที่รัฐมนตรีประกาศ

จุดที่ต้องสังเกตมีสองข้อ

  • เฉพาะยาแผนโบราณที่ใช้กับมนุษย์ ที่ย้ายมาอยู่ใต้กฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ส่วนยาแผนโบราณสำหรับสัตว์ ตัวบทระบุชัดว่าไม่รวมอยู่ในนิยามผลิตภัณฑ์สมุนไพร
  • ไม่ต้องทำซ้ำสองกฎหมาย มาตรา 3 ให้ผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ดำเนินการตามพระราชบัญญัตินี้แล้ว ได้รับยกเว้นไม่ต้องดำเนินการตามกฎหมายว่าด้วยยาหรือกฎหมายว่าด้วยอาหารอีก

นิยามนี้ไม่รวมยาแผนปัจจุบัน อาหาร เครื่องสำอาง และเครื่องมือแพทย์ สินค้าที่มีสมุนไพรจึงไม่ได้เป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรเสมอไป ถ้ายังไม่แน่ใจ ลองใช้เครื่องมือจัดประเภทผลิตภัณฑ์

ครกหินบรรจุผงขมิ้นสีเหลืองทองพร้อมสาก ขมิ้นสดวางข้าง ด้านหลังเป็นขวดสีชาฉลากว่างบนชั้นไม้ พื้นหลังสีกรมท่า ภาพประกอบเรื่องยาแผนโบราณ

บทเฉพาะกาล: ทะเบียนตำรับยาแผนโบราณ ใบอนุญาตเดิม และคำขอที่ค้างอยู่

เมื่อกฎหมายเปลี่ยน เอกสารที่ออกไว้แล้วจำนวนมากไม่ได้หายไปทันที พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพรวางบทเฉพาะกาลไว้ 4 มาตราที่เกี่ยวกับผู้ประกอบการโดยตรง

  • มาตรา 124 ใบอนุญาตเดิม ใบอนุญาตผลิต นำเข้า หรือขายยาหรืออาหารที่เป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร ที่ออกตามกฎหมายยาหรือกฎหมายอาหารก่อนกฎหมายใหม่ใช้บังคับ ใช้ต่อได้จนสิ้นอายุ ซึ่งรวมใบอนุญาตผลิต ขาย และนำเข้ายาแผนโบราณ
  • มาตรา 125 ทะเบียนตำรับเดิม ทะเบียนตำรับยาและตำรับอาหารที่เป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร ใช้ต่อได้จนสิ้นอายุ และสินค้าที่ผลิตหรือนำเข้าไว้ก่อนนั้นขายต่อได้จนสินค้าหมดอายุหรือผู้อนุญาตสั่งยกเลิก
  • มาตรา 126 คำขอที่ค้างพิจารณา คำขอเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ยื่นไว้ตามกฎหมายยาหรือกฎหมายอาหารและยังพิจารณาไม่เสร็จ ให้ถือเป็นคำขอตามกฎหมายใหม่ และผู้อนุญาตสั่งให้แก้ไขคำขอให้ตรงกับกฎหมายใหม่ได้
  • มาตรา 127 กฎกระทรวงและประกาศเดิม กฎกระทรวงและประกาศเดิมที่เกี่ยวกับผลิตภัณฑ์สมุนไพร ใช้ต่อได้เท่าที่ไม่ขัดกับกฎหมายใหม่ จนกว่าจะมีฉบับใหม่มาแทน

กฎกระทรวงใบอนุญาต พ.ศ. 2563 ข้อ 15 ยืนยันว่าใบอนุญาตเดิมที่ยังไม่หมดอายุใช้ต่อได้จนหมดอายุ ส่วนกฎกระทรวงการขึ้นทะเบียนตำรับ พ.ศ. 2563 ข้อ 16 กำหนดวันสิ้นอายุของทะเบียนตำรับยาเดิมต่างกันตามช่วงปีที่ขึ้นทะเบียน ทะเบียนยาแผนโบราณแต่ละใบจึงต้องเช็กเป็นรายใบ

เอกสารยาแผนโบราณเดิมเมื่อกฎหมายเปลี่ยน
  1. 1
    ใบอนุญาตเดิมใช้ต่อได้จนสิ้นอายุ ตามมาตรา 124
  2. 2
    ทะเบียนตำรับเดิมใช้ต่อได้จนสิ้นอายุ ตามมาตรา 125
  3. 3
    สินค้าที่ผลิตไว้แล้วขายต่อได้จนสินค้าหมดอายุหรือถูกสั่งยกเลิก
  4. 4
    คำขอที่ค้างพิจารณาถือเป็นคำขอตามกฎหมายใหม่ ตามมาตรา 126
  5. 5
    ประกาศเดิมใช้ต่อเท่าที่ไม่ขัด จนมีประกาศใหม่ ตามมาตรา 127

ที่มา: พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 124–127

วันนี้สินค้าที่เคยเรียกว่ายาแผนโบราณ จัดเป็นอะไร

กฎหมายใหม่ไม่ได้ใช้คำว่ายาแผนโบราณเป็นประเภทหลักอีกแล้ว สินค้าที่เคยขึ้นทะเบียนเป็นยาแผนโบราณจะถูกมองตามนิยามในมาตรา 4 ของพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งแบ่งได้ดังนี้

  • ยาแผนไทย คือยาที่ได้จากสมุนไพรโดยตรง หรือจากการผสม ปรุง หรือแปรสภาพสมุนไพร ที่มุ่งหมายใช้ตามศาสตร์องค์ความรู้การแพทย์แผนไทย หรือยาที่รัฐมนตรีประกาศให้เป็นยาแผนไทย ยาตำรับดั้งเดิมส่วนใหญ่ที่คนเรียกว่ายาแผนโบราณจะอยู่ในกลุ่มนี้
  • ยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือก ตัวอย่างที่มีประกาศรองรับคือยาแผนจีน ซึ่งประกาศกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2565 นิยามว่าเป็นยาจากสมุนไพรที่มุ่งหมายใช้ตามศาสตร์การแพทย์แผนจีน
  • ยาพัฒนาจากสมุนไพร คือยาที่ได้จากสมุนไพรโดยตรงหรือจากการผสม ปรุง หรือแปรสภาพ ที่ไม่ใช่ยาแผนไทยและไม่ใช่ยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือก เช่น ยาขมิ้นชันที่บัญชีขายทั่วไปกำหนดปริมาณสารเคอร์คูมินอยด์ขั้นต่ำไว้
  • ผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสุขภาพ คือผลิตภัณฑ์ตามมาตรา 4 กลุ่มที่สอง ที่มุ่งให้สุขภาพหรือการทำงานของร่างกายดีขึ้น ไม่ได้เป็นยา

กลุ่มที่สินค้าอยู่กำหนดว่าใครต้องเป็นผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการ ฉลากแสดงอะไรได้ และขายช่องทางไหน

คำว่า ยาสมุนไพร ที่คนใช้ทั่วไปจึงอาจหมายถึงกลุ่มใดก็ได้ในสี่กลุ่มนี้ ต้องระบุให้ชัดก่อนทำฉลาก

ยาแผนโบราณเดิม วันนี้จัดเป็นอะไร
ประเภทตามกฎหมายใหม่ลักษณะผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการที่สถานที่ผลิต
ยาแผนไทยใช้ตามศาสตร์การแพทย์แผนไทยแพทย์แผนไทย หรือแพทย์แผนไทยประยุกต์
ยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือกเช่น ยาแผนจีนผู้ประกอบโรคศิลปะสาขาการแพทย์แผนจีน
ยาพัฒนาจากสมุนไพรไม่ใช่ยาแผนไทยและไม่ใช่ยาทางเลือกเภสัชกร
ผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสุขภาพมุ่งให้สุขภาพดีขึ้น ไม่ได้เป็นยาหลายวิชาชีพตามรูปแบบสินค้า

ที่มา: พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 4 และประกาศเรื่องผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการ พ.ศ. 2565

ทะเบียนยาแผนโบราณแบบใหม่: ขึ้นทะเบียนตำรับ แจ้งรายละเอียด หรือจดแจ้ง

พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพรไม่ได้ระบุเองว่าสินค้าแต่ละชนิดต้องขออนุญาตแบบใด แต่ให้รัฐมนตรีออกประกาศกำหนดตามมาตรา 6 และแบ่งหลักฐานของตัวผลิตภัณฑ์ไว้ 3 ระดับ

  • ขึ้นทะเบียนตำรับ ตามมาตรา 34 ซึ่งประกาศกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2564 ใช้กับยาจากสมุนไพรและผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสุขภาพที่ไม่เข้าข่ายจดแจ้งหรือแจ้งรายละเอียด
  • แจ้งรายละเอียด ตามมาตรา 45 ซึ่งประกาศ พ.ศ. 2564 ใช้กับผลิตภัณฑ์ที่ต่างจากบัญชีท้ายประกาศในบางเรื่องที่กำหนด โดยไม่กระทบคุณภาพ ประสิทธิภาพ และความปลอดภัย
  • จดแจ้ง ตามมาตรา 45 สำหรับผลิตภัณฑ์ที่ตรงกับบัญชีท้ายประกาศ

สำหรับยาแผนไทย ประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ต้องขึ้นทะเบียนตำรับ แจ้งรายละเอียด หรือจดแจ้ง ฉบับที่ 4 พ.ศ. 2569 ยกเลิกบัญชีเดิมของฉบับปี 2564 ที่แก้ไขโดยฉบับที่ 3 พ.ศ. 2566 แล้วใช้บัญชีใหม่แทน บัญชี 1 เป็นตำรับยาแผนไทย 208 ตำรับ บัญชี 2 เป็นยาพัฒนาจากสมุนไพร 15 รายการ และบัญชี 3 เป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสุขภาพ 88 รายการ ผลิตภัณฑ์ที่ได้ใบรับจดแจ้งหรือใบรับแจ้งรายละเอียดก่อนประกาศนี้ใช้บังคับ ยังใช้ได้จนสิ้นอายุ

ทะเบียนยาแผนโบราณ ในความหมายเดิมจึงถูกแทนด้วยใบสำคัญการขึ้นทะเบียนตำรับ ใบรับแจ้งรายละเอียด หรือใบรับจดแจ้งผลิตภัณฑ์สมุนไพร แล้วแต่ว่าตำรับนั้นตรงกับบัญชีแค่ไหน ใบทั้งสามแบบมีอายุห้าปีตามมาตรา 39 และมาตรา 49

ตำราที่ใช้ประกอบคำขอกำหนดไว้ในประกาศเรื่องรายการตำราที่เกี่ยวข้องกับผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2565 และฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568 ทำหน้าที่คล้ายตำรายาแผนโบราณในกฎหมายเดิม

รายละเอียดว่าสินค้าแบบไหนเข้าข่ายจดแจ้ง และต้องเตรียมเอกสารอะไร อ่านต่อได้ที่ จดแจ้งผลิตภัณฑ์สมุนไพร คืออะไร สินค้าแบบไหนเข้าข่าย

โรงงานผลิตยาแผนโบราณ ผู้นำเข้า และผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการ

มาตรา 17 ของพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพรกำหนดว่า ผู้ที่จะผลิต นำเข้า หรือขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่รัฐมนตรีประกาศตามมาตรา 6 (1) ต้องได้รับใบอนุญาตก่อน และมาตรา 20 แบ่งใบอนุญาตเป็น 3 ประเภท คือ ใบอนุญาตผลิต ใบอนุญาตนำเข้า และใบอนุญาตขายผลิตภัณฑ์สมุนไพร

ประกาศเรื่องผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ต้องได้รับใบอนุญาต พ.ศ. 2563 ให้ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าผลิตภัณฑ์สมุนไพรทุกกลุ่มต้องมีใบอนุญาต ยกเว้นการเปลี่ยนรูปสมุนไพรอย่างง่ายของวิสาหกิจชุมชนหรือเกษตรกรรายย่อยตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด

โรงงานผลิตยาแผนโบราณ เดิมจึงเปลี่ยนสถานะเป็นสถานที่ผลิตผลิตภัณฑ์สมุนไพร และต้องผลิตตามประกาศหลักเกณฑ์การผลิตผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งเราอธิบายแยกไว้ใน GMP ผลิตภัณฑ์สมุนไพร: เกณฑ์สถานที่ผลิต และเมื่อไรต้องยกระดับเป็น PIC/S ส่วนผู้นำเข้า อ่านเรื่องด่านตรวจและเอกสารได้ที่ นำเข้าผลิตภัณฑ์สมุนไพร: ด่านตรวจและเอกสารที่ต้องใช้

ผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการ ประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องคุณสมบัติ จำนวน และการปฏิบัติงานของผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการ พ.ศ. 2565 กำหนดให้สถานที่ผลิตหรือนำเข้ามีอย่างน้อยหนึ่งคน และคุณวุฒิต้องตรงกับประเภทผลิตภัณฑ์

  • ยาแผนไทย ใช้ผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยด้านเภสัชกรรมไทยหรือเวชกรรมไทย หรือการแพทย์แผนไทยประยุกต์
  • ยาแผนจีน ใช้ผู้ประกอบโรคศิลปะสาขาการแพทย์แผนจีน
  • ยาพัฒนาจากสมุนไพร ใช้ผู้ประกอบวิชาชีพเภสัชกรรม

ผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการต้องผ่านการอบรมตามหลักสูตรที่กำหนด ต้องอยู่ประจำสถานที่ตลอดเวลาปฏิบัติการ และห้ามเป็นผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการหลายแห่งในเวลาเดียวกัน และผู้รับอนุญาตต้องขายตามช่องทางที่ได้รับอนุญาตและรายงานอาการอันไม่พึงประสงค์ ตามประกาศเรื่องหน้าที่เพิ่มเติม พ.ศ. 2564

ใบอนุญาตขายยาแผนโบราณ: ขายทั่วไป ขายเฉพาะสถานพยาบาล หรือต้องมีใบอนุญาตขาย

ใบอนุญาตขายยาแผนโบราณ ตามกฎหมายยาเดิมใช้ต่อได้จนสิ้นอายุตามมาตรา 124 หลังจากนั้นการขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรจะดูจากช่องทางขายที่ผลิตภัณฑ์แต่ละตัวได้รับ ซึ่งมี 3 แบบหลัก

1. ผลิตภัณฑ์สมุนไพรขายทั่วไป ประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องผลิตภัณฑ์สมุนไพรขายทั่วไป พ.ศ. 2569 ยกเลิกประกาศเรื่องเดียวกัน 4 ฉบับเดิม รวมถึงฉบับปี 2566 และ 2567 ผลิตภัณฑ์กลุ่มนี้ผู้ขายไม่ต้องมีใบอนุญาตขาย ได้แก่ยาจากสมุนไพรตามบัญชี 1 ซึ่งมีตำรับยาแผนไทย 81 ตำรับและยาพัฒนาจากสมุนไพร 7 รายการ หรือยาที่ใช้กับอาการที่ประชาชนดูแลตนเองได้ตามกลุ่มสรรพคุณในบัญชี 2 รวมถึงผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสุขภาพและผลิตภัณฑ์จากการเปลี่ยนรูปสมุนไพรอย่างง่ายที่เข้าเงื่อนไขของประกาศ ผลิตภัณฑ์ขายทั่วไปที่ได้ทะเบียน แจ้งรายละเอียด หรือจดแจ้งไว้ก่อน ให้ถือเป็นผลิตภัณฑ์ขายทั่วไปตามประกาศใหม่

2. ผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ขายเฉพาะให้กับสถานพยาบาล ประกาศกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2566 กำหนดยาจากสมุนไพรที่ต้องขายเฉพาะสถานพยาบาล เช่น ยาสำหรับกลุ่มโรคตามศาสตร์การแพทย์แผนไทยหรือแผนจีนที่กำหนด และยาที่มีส่วนประกอบเป็นหรดาลแดง หรดาลกลีบทอง หรือชาด ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าขายได้เฉพาะสถานพยาบาล หรือขายให้ผู้รับอนุญาตขายเพื่อจัดจำหน่ายต่อให้สถานพยาบาล ต่อมาประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2569 ยกเลิกบัญชี 1 เดิมและใช้บัญชีตำรับยาแผนไทย 18 ตำรับแทน โดยผลิตภัณฑ์ที่ได้เอกสารไว้ก่อนให้ถือเป็นผลิตภัณฑ์ขายเฉพาะสถานพยาบาลตามประกาศใหม่

3. ผลิตภัณฑ์ที่ผู้ขายต้องมีใบอนุญาตขาย ประกาศเรื่องผลิตภัณฑ์ที่ต้องได้รับใบอนุญาต พ.ศ. 2563 ข้อ 5 กำหนดให้ผู้ขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องมีใบอนุญาตขาย ยกเว้นการขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรขายทั่วไป สถานที่ขายต้องมีผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการที่เป็นผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทย แพทย์แผนจีน หรือเภสัชกร อย่างน้อยหนึ่งคน ส่วนยาพัฒนาจากสมุนไพรต้องเป็นเภสัชกร เว้นรายการที่ประกาศให้ขายในร้านยาแผนไทยได้

มีข้อยกเว้นสองข้อที่ควรรู้ ข้อแรก มาตรา 20 วรรคสอง ให้ผู้รับอนุญาตผลิตหรือนำเข้าถือเป็นผู้รับอนุญาตขายผลิตภัณฑ์ที่ตนผลิตหรือนำเข้าด้วย ข้อสอง มาตรา 18 (8) ยกเว้นการขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรในสถานที่ขายยาตามกฎหมายว่าด้วยยา ไม่ต้องขอใบอนุญาตขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรแยก

การปรุงยาแผนไทยโดยแพทย์แผนไทย หมอพื้นบ้าน และแพทย์แผนจีน

มาตรา 18 ของพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพรยกเว้นการขออนุญาตตามมาตรา 17 ให้กับกลุ่มผู้ประกอบวิชาชีพที่ดูแลผู้ป่วยของตนเอง ได้แก่

  • มาตรา 18 (2) การปรุงยาแผนไทยสำหรับผู้ป่วยเฉพาะรายของตน โดยผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทย การแพทย์แผนไทยประยุกต์ หรือหมอพื้นบ้านที่ได้รับการรับรองตามกฎหมายว่าด้วยวิชาชีพการแพทย์แผนไทย และการปรุงยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือกตามที่รัฐมนตรีประกาศ
  • มาตรา 18 (3) การแบ่งบรรจุผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อผู้ป่วยเฉพาะรายของตน
  • มาตรา 18 (4) การขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือผลิตภัณฑ์ที่แบ่งบรรจุนั้นให้ผู้ป่วยเฉพาะรายของตน

แต่ยังมีกติกาตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องการปรุงยาแผนไทยและการแบ่งบรรจุหรือขายสำหรับผู้ป่วยเฉพาะรายของตน พ.ศ. 2566

  • ผู้ประกอบวิชาชีพต้องปรุงยาในสถานพยาบาลที่ได้รับอนุญาต สถานที่ขายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ที่พำนักของผู้ป่วย หรือสถานที่อื่นที่สภาการแพทย์แผนไทยกำหนด และต้องเป็นสถานที่เดียวกับที่ผู้ป่วยรับบริการ
  • ฉลากยาที่ปรุงต้องมีอย่างน้อยชื่อสถานที่ปรุงยา ชื่อและสกุลผู้ป่วย ชื่อยา วิธีใช้ ข้อบ่งใช้หรือสรรพคุณ และคำเตือนถ้ามี
  • หมอพื้นบ้านต้องปรุงตามองค์ความรู้การแพทย์พื้นบ้านในเขตชุมชนที่ได้รับการรับรอง และแบ่งบรรจุหรือขายได้เฉพาะยาแผนไทยที่ตนปรุงขึ้น
  • แบ่งบรรจุหรือขายได้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ได้รับอนุญาตแล้วหรือที่ตนปรุงเอง และต้องรายงานอาการอันไม่พึงประสงค์

ด้านแพทย์แผนจีน ประกาศ พ.ศ. 2565 ให้การปรุงยาแผนจีนโดยผู้ประกอบโรคศิลปะสาขาการแพทย์แผนจีนถือเป็นการปรุงยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือก และประกาศ พ.ศ. 2567 นับผู้ประกอบโรคศิลปะสาขานี้เป็นผู้ประกอบวิชาชีพทางการแพทย์และสาธารณสุขด้วย

ข้อยกเว้นนี้ใช้กับการดูแลผู้ป่วยของตนเท่านั้น ถ้าคลินิกหรือหมอพื้นบ้านต้องการผลิตยาแผนไทยออกจำหน่ายเป็นสินค้าทั่วไป ต้องกลับไปใช้เส้นทางใบอนุญาตผลิตและหลักฐานของผลิตภัณฑ์ตามปกติ

เจ้าของทะเบียนยาแผนโบราณเดิม ต้องเช็กอะไรตอนนี้

ถ้าคุณถือทะเบียนยาแผนโบราณที่ออกตามพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 หรือเพิ่งรับช่วงแบรนด์ยาสมุนไพรเก่ามา นี่คือเรื่องที่ควรเช็กตอนนี้

1. วันสิ้นอายุของทะเบียนและใบอนุญาต ทะเบียนตำรับยาเดิมสิ้นอายุตามช่วงปีที่ขึ้นทะเบียนตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2563 ข้อ 16 และประกาศ อย. เรื่องการต่ออายุ ให้ยื่นผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ก่อนวันสิ้นอายุ ถ้าปล่อยให้เลยช่วงผ่อนผันที่ประกาศกำหนด จะต่ออายุไม่ได้ ต้องยื่นขอขึ้นทะเบียน แจ้งรายละเอียด หรือจดแจ้งใหม่ และผลิตหรือนำเข้าไม่ได้จนกว่าจะได้รับอนุญาต

2. ชื่อและฉลาก ประกาศคณะกรรมการผลิตภัณฑ์สมุนไพรเรื่องการแสดงชื่อ ฉลาก และเอกสารกำกับผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2568 ยกเลิกฉบับ พ.ศ. 2564 ฉลากยาจากสมุนไพรต้องมี 17 รายการ เช่น ชื่อ สารสำคัญและปริมาณ ประเภทผลิตภัณฑ์ ช่องทางการขายในกรอบสีเขียวสำหรับขายทั่วไปหรือกรอบสีแดงสำหรับขายเฉพาะสถานพยาบาล คำว่า ห้ามรับประทาน สีแดงสำหรับชนิดที่ไม่ได้รับประทาน และเลขทะเบียน และชื่อผลิตภัณฑ์ต้องเป็นภาษาไทย ฉลากเดิมใช้ต่อได้ช่วงหนึ่งตามบทเฉพาะกาลของประกาศ รายละเอียดทั้งหมดอยู่ใน ชื่อและฉลากผลิตภัณฑ์สมุนไพร ตามประกาศ พ.ศ. 2568

3. ช่องทางขาย เทียบตำรับกับบัญชีขายทั่วไปและขายเฉพาะสถานพยาบาล พ.ศ. 2569 ให้ตรงกับข้อความบนฉลาก

4. การแก้ไขรายการ กฎกระทรวง พ.ศ. 2563 ข้อ 10 กำหนดให้การแก้ไขรายการต้องยื่นคำขอพร้อมเอกสาร ยกเว้นการแก้ไขเล็กน้อยที่ไม่กระทบคุณภาพ ประสิทธิภาพ และความปลอดภัย ซึ่งทำก่อนแล้วแจ้งได้ตามที่ประกาศกำหนด

เจ้าของทะเบียนยาแผนโบราณเดิมต้องเช็ก
  • วันสิ้นอายุของทะเบียนและใบอนุญาตทุกใบ
  • ชื่อผลิตภัณฑ์เป็นภาษาไทยตามประกาศ พ.ศ. 2568
  • ฉลากครบ 17 รายการ และกรอบช่องทางขาย
  • ตำรับอยู่ในบัญชีขายทั่วไปหรือขายเฉพาะสถานพยาบาล
  • การแก้ไขรายการต้องยื่นก่อนหรือแจ้งภายหลัง
  • ผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการคุณวุฒิตรงประเภท

เช็กลิสต์ยาแผนไทยและยาสมุนไพรภายใต้กฎหมายปัจจุบัน

ใช้รายการนี้ทบทวนก่อนผลิต นำเข้า หรือขายยาแผนไทยและยาสมุนไพรภายใต้กฎหมายปัจจุบัน

  • ระบุให้ได้ว่าสินค้าเป็นยาแผนไทย ยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือก ยาพัฒนาจากสมุนไพร หรือผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสุขภาพ หรือไม่ใช่ผลิตภัณฑ์สมุนไพรเลย
  • ทะเบียนยาแผนโบราณและใบอนุญาตเดิมทุกใบ จดวันสิ้นอายุไว้ และวางแผนต่ออายุหรือยื่นใหม่ตามกฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร
  • เทียบตำรับกับบัญชีจดแจ้งฉบับที่ 4 พ.ศ. 2569 เพื่อรู้ว่าเข้าข่ายจดแจ้ง แจ้งรายละเอียด หรือขึ้นทะเบียนตำรับ
  • กำหนดช่องทางขายตามประกาศขายทั่วไปและขายเฉพาะสถานพยาบาล พ.ศ. 2569
  • สถานที่ผลิต นำเข้า หรือขายมีใบอนุญาตตามกฎหมายใหม่ และมีผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการที่คุณวุฒิตรงกับประเภทผลิตภัณฑ์
  • ชื่อและฉลากเป็นไปตามประกาศ พ.ศ. 2568 รวมถึงกรอบช่องทางขายและวันสิ้นอายุ

ค้นตัวประกาศฉบับเต็มได้ในคลังประกาศ อย. ถามคำถามเฉพาะกรณีได้ที่ผู้ช่วยตอบคำถาม อย. และถ้าต้องการให้ทีมเตรียมเอกสารต่ออายุ ยื่นใหม่ หรือแก้ไขรายการ ดูบริการขึ้นทะเบียนและจดแจ้งและเตรียมเอกสาร ถ้าวางแผนส่งสินค้าไปต่างประเทศ อ่านส่งออกสมุนไพร: วัตถุดิบ สารสกัด และผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป

คำถามที่พบบ่อย

ยาแผนโบราณ คืออะไร

ตามมาตรา 4 ของพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 ยาแผนโบราณคือยาที่มุ่งหมายใช้ในการประกอบโรคศิลปะแผนโบราณหรือการบำบัดโรคสัตว์ ที่อยู่ในตำรายาแผนโบราณที่รัฐมนตรีประกาศ รัฐมนตรีประกาศให้เป็นยาแผนโบราณ หรือได้ขึ้นทะเบียนตำรับเป็นยาแผนโบราณ ปัจจุบันยาแผนโบราณที่ใช้กับมนุษย์อยู่ใต้พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562

ทะเบียนยาแผนโบราณเดิมยังใช้ได้ไหม

ใช้ได้จนกว่าจะสิ้นอายุตามมาตรา 125 ของพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร และสินค้าที่ผลิตหรือนำเข้าก่อนทะเบียนสิ้นอายุขายต่อได้จนสินค้าหมดอายุหรือผู้อนุญาตสั่งยกเลิก วันสิ้นอายุของทะเบียนเดิมแตกต่างกันตามช่วงปีที่ขึ้นทะเบียน

ใบอนุญาตผลิตหรือขายยาแผนโบราณเดิมต้องเปลี่ยนไหม

ใบอนุญาตที่ออกตามพระราชบัญญัติยาใช้ต่อได้จนสิ้นอายุตามมาตรา 124 เมื่อสิ้นอายุต้องขอใบอนุญาตผลิต นำเข้า หรือขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรตามกฎหมายใหม่

ยาแผนโบราณกับยาแผนไทยต่างกันอย่างไร

ยาแผนโบราณเป็นคำในกฎหมายยาเดิม ส่วนยาแผนไทยเป็นคำในพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร หมายถึงยาจากสมุนไพรที่มุ่งหมายใช้ตามศาสตร์องค์ความรู้การแพทย์แผนไทย สินค้าที่เคยเป็นยาแผนโบราณส่วนใหญ่จึงจัดเป็นยาแผนไทยในปัจจุบัน

ขายยาแผนไทยต้องมีใบอนุญาตขายไหม

ไม่ต้อง ถ้าผลิตภัณฑ์นั้นเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรขายทั่วไปตามประกาศ พ.ศ. 2569 แต่ผลิตภัณฑ์อื่นผู้ขายต้องมีใบอนุญาตขาย ยกเว้นผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าที่ขายของตนเอง และการขายในสถานที่ขายยาตามกฎหมายว่าด้วยยา

แพทย์แผนไทยปรุงยาให้คนไข้เองต้องขออนุญาตไหม

ไม่ต้องขอใบอนุญาตผลิต ถ้าปรุงสำหรับผู้ป่วยเฉพาะรายของตนตามมาตรา 18 (2) แต่ต้องทำตามประกาศ พ.ศ. 2566 เรื่องสถานที่ปรุงยา ฉลากยาที่ปรุง และการรายงานอาการอันไม่พึงประสงค์

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 (มาตรา 4 นิยามยาแผนโบราณ และมาตรา 49 ประเภทใบอนุญาตยาแผนโบราณ) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 (มาตรา 3, 4, 17, 18, 20, 34, 45 และบทเฉพาะกาล มาตรา 124–127) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. กฎกระทรวง การขออนุญาตและการออกใบอนุญาตผลิต นำเข้า หรือขายผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. กฎกระทรวง การขึ้นทะเบียนตำรับผลิตภัณฑ์สมุนไพร การแจ้งรายละเอียดและการจดแจ้งผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ผลิตภัณฑ์สมุนไพรซึ่งการผลิต นำเข้า หรือขายต้องได้รับใบอนุญาต พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  6. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง คุณสมบัติ จำนวน และการปฏิบัติงานของผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการในสถานที่ผลิต นำเข้า ขาย และเก็บรักษาผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2565 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  7. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หน้าที่เพิ่มเติมของผู้รับอนุญาตและผู้มีหน้าที่ปฏิบัติการ พ.ศ. 2564 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  8. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ต้องได้รับใบสำคัญการขึ้นทะเบียนตำรับ ใบรับแจ้งรายละเอียดหรือใบรับจดแจ้ง (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  9. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ต้องได้รับใบสำคัญการขึ้นทะเบียนตำรับ ใบรับแจ้งรายละเอียดหรือใบรับจดแจ้ง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2566 (บัญชีถูกแทนโดยฉบับที่ 4 พ.ศ. 2569) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  10. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขของผลิตภัณฑ์สมุนไพรขายทั่วไป พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  11. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขของผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ขายเฉพาะให้กับสถานพยาบาล พ.ศ. 2566 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  12. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขของผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ขายเฉพาะให้กับสถานพยาบาล (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  13. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การปรุงยาแผนไทย ยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือก และการแบ่งบรรจุหรือขายผลิตภัณฑ์สมุนไพร สำหรับผู้ป่วยเฉพาะรายของตน พ.ศ. 2566 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  14. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์การปรุงยาตามองค์ความรู้การแพทย์ทางเลือก สำหรับผู้ป่วยเฉพาะรายของตน พ.ศ. 2565 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  15. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง กำหนดผู้ประกอบวิชาชีพทางการแพทย์และสาธารณสุขตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 พ.ศ. 2567 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  16. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง รายการตำราที่เกี่ยวข้องกับผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2565 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  17. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง รายการตำราที่เกี่ยวข้องกับผลิตภัณฑ์สมุนไพร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  18. ประกาศคณะกรรมการผลิตภัณฑ์สมุนไพร เรื่อง การแสดงชื่อ ฉลาก และเอกสารกำกับผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2568 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  19. เอกสารถามตอบ ประกาศเรื่องการแสดงชื่อ ฉลาก และเอกสารกำกับผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2568 (กองผลิตภัณฑ์สมุนไพร) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  20. ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง การต่ออายุใบสำคัญการขึ้นทะเบียนตำรับ การแจ้งรายละเอียด และการจดแจ้งผลิตภัณฑ์สมุนไพร · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์ขอ อย. สมุนไพร: จดแจ้ง แจ้งรายละเอียด หรือขึ้นทะเบียนตำรับ สินค้าแบบไหนเข้าข่ายขอ อย. สมุนไพรมี 3 ช่องทาง: จดแจ้งเมื่อสินค้าตรงบัญชีท้ายประกาศ แจ้งรายละเอียดเมื่อต่างเล็กน้อย และขึ้นทะเบียนตำรับเมื่ออยู่นอกบัญชีอ่าน 11 นาที · อัปเดต 9 พ.ย. 2569ผู้ส่งออกส่งออกสมุนไพร: วัตถุดิบ สารสกัด และผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปใช้เอกสารต่างกันอย่างไรส่งออกสมุนไพรต้องแยกก่อนว่าเป็นวัตถุดิบ สารสกัด หรือผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป แต่ละแบบอยู่ใต้กฎหมายใด ต้องมีใบอนุญาต มาตรฐานการผลิต และหนังสือรับรองอะไรอ่าน 11 นาที · อัปเดต 10 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์สถานที่ผลิตเครื่องสำอาง: ต้องมีลักษณะอย่างไร ยื่นขอผลตรวจอย่างไร และ อย. ตรวจอะไรสถานที่ผลิตเครื่องสำอางต้องมีห้อง ป้าย คน และเอกสารอย่างไร ขออนุญาตสถานที่ผ่าน e-Submission อย่างไร ผลิตที่บ้านได้ไหม และสถานที่นำเข้าต้องเตรียมอะไรอ่าน 10 นาที · อัปเดต 15 พ.ย. 2569