เจ้าของแบรนด์
ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5: คัมภีร์แพทย์แผนไทย 33 เล่มที่ถูกชำระในปี 2413 และกลายเป็นตำราของชาติ
อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 คืออะไร
ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 คือชุดคัมภีร์แพทย์ที่รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้รวบรวมและชำระในปี พ.ศ. 2413 แล้วจัดทำขึ้นใหม่เป็น "คัมภีร์แพทย์ฉบับหลวง" บนสมุดไทยดำ กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 โดยบัญชีแนบท้ายแยกเป็นสมุดไทยดำ 33 รายการ ตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกนับไว้ 1,999 ตำรับ
บทความนี้เล่าเรื่องของตำราเล่มนี้ตามลำดับเวลา ตั้งแต่พระราชดำรัสที่เป็นจุดเริ่ม คัมภีร์ที่อยู่ข้างใน การพิมพ์และถ่ายภาพในชั้นหลัง จนถึงวันที่ได้รับประกาศเป็นของชาติ แล้วต่อด้วยเรื่องที่เจ้าของแบรนด์ควรรู้ คือ ถ้าอยากใช้ตำรับจากตำรานี้ต้องเริ่มที่ไหน และถ้าอยากเล่าเรื่องตำรานี้ในแบรนด์ ควรเล่าแค่ไหน
ตัวเลขจำนวนตำรับมีสองชุดที่พบบ่อย ชุดแรก 1,999 ตำรับ มาจากตารางสรุปของกรมฯ ซึ่งนับจากสมุดไทย 33 เล่มตามประกาศ ชุดที่สอง 1,779 ตำรับ มาจากข่าวปี 2555 ที่รายงานว่าฉบับพิมพ์เล่ม 1 มี 713 ตำรับ และเล่ม 2 มี 1,066 ตำรับ ตัวเลขต่างกันเพราะนับจากต้นทางคนละชุด ตัวประกาศฉบับที่ 2 เองไม่ได้ระบุจำนวนตำรับของตำราเล่มนี้ บทความนี้จึงใช้ 1,999 ตามตารางของกรมฯ และบอกที่มาไว้ทุกครั้ง
ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 ในหนึ่งตารางหัวข้อข้อมูลที่มา
ปีที่ชำระจ.ศ. 1232 (พ.ศ. 2413)วัฒนา ชยธวัช (2564)
ผู้ดำเนินการกรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย ทรงเป็นแม่กองชำระ · กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ ทรงจัดสร้างฉบับหลวงวัฒนา ชยธวัช (2564)
รูปแบบต้นฉบับสมุดไทยดำ 33 รายการ หมวดเวชศาสตร์ (ฉบับหลวง ร.5)ประกาศฉบับที่ 2 บัญชีข้อ 2.1–2.33
จำนวนตำรับ1,999 ตำรับ (ฉบับพิมพ์ 2 เล่มนับได้ 1,779)ตารางสรุปของกรมฯ · ข่าวปี 2555
ฉบับพิมพ์ฉบับถ่ายภาพ 2542 และเล่มที่ออกต่อมาในปี 2554ระเบียนห้องสมุดจุฬาฯ
ผู้เก็บรักษาต้นฉบับหอสมุดแห่งชาติ เลขที่ 1000–1050 ตามบัญชีท้ายประกาศประกาศฉบับที่ 2
ประกาศเป็นของชาติฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธ.ค. 2558ประกาศกระทรวงสาธารณสุข
ที่มา: ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · ตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยฯ · วัฒนา ชยธวัช (2564) · ระเบียนห้องสมุดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
พ.ศ. 2413: เมื่อคัมภีร์แพทย์แผนไทย "เริ่มสูญหายและคลาดเคลื่อน"
ก่อนมีโรงพิมพ์แพร่หลาย ความรู้ของหมอไทยอยู่ในสมุดไทยและใบลานที่คัดลอกด้วยมือต่อกันมาหลายชั่วคน การคัดลอกแต่ละครั้งเปิดโอกาสให้ตัวยาหรือขนาดยาตกหล่นหรือเขียนผิด และสมุดเก่าก็ชำรุดหายไปตามเวลา
ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ในปีจุลศักราช 1232 ตรงกับ พ.ศ. 2413 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 มีพระราชดำรัสว่าคัมภีร์แพทย์ไทย "เริ่มสูญหายและคลาดเคลื่อนมากแล้ว" จึงโปรดเกล้าฯ ให้กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย จางวางกรมแพทย์ ทรงเป็นแม่กองรวบรวมและชำระคัมภีร์แพทย์ที่ใช้กันอยู่ในเวลานั้น "ชำระ" ในที่นี้หมายถึงการตรวจทานและแก้ไขให้ถูกต้อง
เมื่อชำระแล้ว งานถูกส่งต่อให้กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ จางวางกรมอาลักษณ์ ทรงจัดสร้างขึ้นใหม่เป็น "คัมภีร์แพทย์ฉบับหลวง" ในรูปสมุดไทยดำ งานชิ้นนี้จึงผ่านมือของสองหน่วยงาน กรมแพทย์ดูแลเนื้อหาทางการแพทย์ ส่วนกรมอาลักษณ์ซึ่งเป็นหน่วยงานด้านอักษรและการเขียนหนังสือของราชสำนัก ดูแลการจัดทำเป็นเล่ม ผลลัพธ์คือคัมภีร์แพทย์ชุดที่ราชสำนักถือเป็นฉบับอ้างอิง
สมุดไทยในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน คือสมุดที่ทำด้วยกระดาษข่อยแผ่นยาว หน้าแคบ พับทบกลับไปกลับมาคล้ายผ้าจีบ มีทั้งชนิดกระดาษขาวและกระดาษดำ เรียกอีกชื่อว่าสมุดข่อย ฉบับหลวงชุดนี้เป็นชนิดกระดาษดำ

ข้างในมีอะไร: คัมภีร์แพทย์แผนไทย 33 เล่มตามบัญชีประกาศ
บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 2 แยกตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวงออกเป็น 33 รายการ ทุกรายการเขียนว่าเป็นหนังสือสมุดไทยดำ หมวดเวชศาสตร์ (ฉบับหลวง ร.5) และมีเลขที่เอกสารกำกับ กลุ่มคัมภีร์แพทย์แผนไทยที่อยู่ในบัญชีมีดังนี้
- คัมภีร์ประถมจินดา 11 เล่ม (เล่ม 1 และเล่ม 3 ถึง 12) เป็นกลุ่มที่ใหญ่ที่สุด บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) จัดให้ประถมจินดาและตักกศิลาเป็นคัมภีร์คลาสสิกที่เป็นแกนของการเรียนแพทย์แผนไทย
- คัมภีร์กระษัย เล่ม 1–2 · คัมภีร์ตักกศิลา เล่ม 1–2 · คัมภีร์ธาตุวิภังค์ เล่ม 1–2
- คัมภีร์แผนนวด เล่ม 1–2 และพระตำหรับแผนฝีดาษ เล่ม 1–3
- คัมภีร์มรณญาณสูตร เล่ม 2 · คัมภีร์มหาโชตรัต เล่ม 2 · คัมภีร์มุจฉาปักขันทิกา · คัมภีร์โรคนิทาน
- คัมภีร์สรรพลักษณะสรรพคุณ เล่ม 2–3 · คัมภีร์อุทรโรค · คัมภีร์ชวดาร เล่ม 1 · คัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย เล่ม 1 และเล่ม 3 · พระคัมภีร์อภัยสันตา เล่ม 1 สังเขป
คัมภีร์เหล่านี้ว่าด้วยอะไร
แหล่งที่เราตรวจได้อธิบายเนื้อหาไว้เพียงบางเล่ม จึงเล่าเท่าที่มีหลักฐาน
- สรรพลักษณะสรรพคุณ: ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) คัมภีร์นี้กล่าวถึงชื่อสมุนไพร ส่วนที่ใช้ และสรรพคุณ คล้ายบัญชีตัวยาสำหรับหมอ
- มหาโชตรัต มรณญาณสูตร และอุทรโรค: ข่าวปี 2555 ที่รายงานข้อมูลของกรมฯ ยกตัวอย่างว่ามหาโชตรัตว่าด้วยยาขับและบำรุงโลหิต มรณญาณสูตรว่าด้วยธาตุพิการตามฤดูและธาตุแตก 10 ประการ และอุทรโรคว่าด้วยอุทรโรค 18 ประการ ทั้งหมดนี้เป็นคำอธิบายหัวข้อของตำรา ไม่ใช่ผลการพิสูจน์ว่ายาได้ผล
- พระตำหรับแผนฝีดาษ: พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายว่า ฝีดาษ เป็นชื่อโรคระบาดชนิดหนึ่ง เรียกอีกชื่อว่าไข้ทรพิษ ส่วนตำราเล่มนี้ครอบคลุมโรคออกตุ่มชนิดใดบ้าง ยังไม่พบงานศึกษาที่ยืนยันได้
- แผนนวด: ชื่อบอกว่าเป็นตำราว่าด้วยการนวด ประกาศฉบับเดียวกันยังยกคัมภีร์แผนนวด เล่ม 1 เลขที่ 1008 และคัมภีร์ตักสิลา เล่ม 1 เลขที่ 1003 ไปรวมไว้ในอีกตำราหนึ่งคือตำราแผนปลิงของไทยด้วย
- โรคนิทาน และอภัยสันตา: ยังไม่พบแหล่งที่อธิบายเนื้อหาของเล่มในชุดฉบับหลวงโดยตรง บทความนี้จึงรายงานเพียงชื่อและลำดับตามประกาศ
ชื่อคัมภีร์ชุดเดียวกันหลายเล่ม เช่น กระษัย ตักกศิลา ประถมจินดา มหาโชตรัต และอุทรโรค ยังปรากฏในตำราของชาติเล่มอื่นด้วย การพบชื่อคัมภีร์ซ้ำกันจึงยังไม่ได้แปลว่าคัดมาจากฉบับหลวงโดยตรง
จากสมุดไทยดำสู่ฉบับพิมพ์: ตำราแพทย์แผนไทยที่ถูกคัด สอบ และถ่ายภาพ
สามสิบกว่าปีหลังการชำระ ฉบับหลวงกลายเป็นต้นแบบให้ตำราที่พิมพ์ด้วยเครื่องพิมพ์ ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) พระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ได้รับอนุญาตจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ให้พิมพ์ "แพทยศาสตร์สงเคราะห์" ฉบับหลวง 2 เล่ม พิมพ์ครั้งแรกวันที่ 1 มีนาคม 2450 ระเบียนห้องสมุดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยบันทึกชื่อหนังสือว่าพระยาพิศณุประสาทเวช "รวบรวม และสอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ" แสดงว่าในปีนั้นคัมภีร์ฉบับหลวงอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณ และใช้เป็นต้นฉบับสอบทาน
ฉบับถ่ายภาพ 2542 และเล่มที่ออกต่อมาในปี 2554
ในปี 2542 คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ถ่ายภาพหน้าสมุดไทยจากต้นฉบับโดยตรง แล้วพิมพ์เป็นหนังสือชื่อ "ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5" เนื่องในพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 5 ธันวาคม 2542 ผู้อ่านจึงเห็นหน้าสมุดไทยจริงแทนตัวพิมพ์ที่ถอดใหม่ ระเบียนห้องสมุดจุฬาฯ ระบุผู้จัดพิมพ์ว่าหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร พิมพ์ครั้งที่ 1 ปี 2542 ขนาด 34 เซนติเมตร และลงปีเป็น "2542–" ซึ่งเป็นรูปแบบของหนังสือชุดที่ทยอยออกหลายเล่ม
ระเบียนเดียวกันมีถึงเล่ม 3 และมีหัวเรื่องโอกาสทั้ง 5 ธันวาคม 2542 และ 5 ธันวาคม 2554 แสดงว่ามีเล่มที่ออกต่อมาในปี 2554 บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ระบุบริษัทผู้พิมพ์ของฉบับ 2542 ไว้ในรายการอ้างอิงด้วย
ฉบับพิมพ์นี้คือเส้นทางที่คนทั่วไปเข้าถึงเนื้อหาได้ง่ายที่สุด เพราะไม่ต้องจับต้องสมุดไทยต้นฉบับ แต่ควรจำไว้ว่าจำนวนตำรับที่นับจากฉบับพิมพ์ 2 เล่ม (1,779 ตำรับ ตามข่าวปี 2555) ไม่ตรงกับจำนวนที่นับจากสมุดไทย 33 เล่ม (1,999 ตำรับ ตามตารางของกรมฯ) เวลาอ้างตัวเลขจึงควรบอกว่านับจากฉบับใด
เส้นเวลาของตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวงรวบรวมและชำระรัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้ชำระคัมภีร์แพทย์ แล้วจัดสร้างเป็นฉบับหลวงบนสมุดไทยดำ
แพทยศาสตร์สงเคราะห์พระยาพิศณุประสาทเวชพิมพ์ 2 เล่ม สอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ
ฉบับถ่ายภาพพิมพ์จากภาพถ่ายต้นฉบับ เนื่องในพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ
เล่มที่ออกต่อมาระเบียนห้องสมุดมีหัวเรื่องโอกาส 5 ธันวาคม 2554
ประกาศเป็นของชาติประกาศฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 ลงราชกิจจานุเบกษา 12 มกราคม 2559
ที่มา: วัฒนา ชยธวัช (2564) · ระเบียนห้องสมุดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย · ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558
ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านตำราแพทย์แผนไทยเล่มนี้ได้อย่างไร
ตามบัญชีแนบท้ายประกาศ สมุดไทยดำทั้ง 33 รายการเป็นเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ หลักฐานที่เกี่ยวข้องมี 3 ชิ้น
- บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 2 เขียนทุกรายการว่าเป็น "ประเภทเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ" และให้ "เลขที่เอกสารตามหอสมุดแห่งชาติ" อยู่ในช่วง 1000 ถึง 1050
- ปี 2450 ต้นฉบับหลวงอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณ ตามระเบียนแพทยศาสตร์สงเคราะห์ที่กล่าวไว้ข้างต้น
- ฉบับถ่ายภาพปี 2542 จัดพิมพ์โดยหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร
แต่ยังไม่พบเอกสารที่ระบุตรง ๆ ว่าสมุดไทยเลขที่ 1000 ถึง 1050 คือชุดเดียวกับที่ทำขึ้นในปี 2413 ทั้งหมด หรือระบุสถานที่เก็บรักษาในปัจจุบัน บทความนี้จึงไม่สรุปแทน
ถ้าอยากอ่าน เริ่มจากทางไหน
- ฉบับพิมพ์ในห้องสมุด: ค้นชื่อ "ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5" ในห้องสมุดมหาวิทยาลัย ระเบียนที่จุฬาฯ มีทั้งที่หอสมุดกลางและห้องสมุดพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
- ฉบับอิเล็กทรอนิกส์: เว็บไซต์หอสมุดแห่งชาติมีหน้า e-book ชื่อ "ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 เล่ม 2" ในหมวดองค์ความรู้และสิ่งพิมพ์
- ขอดูสมุดไทย: นำชื่อคัมภีร์และเลขที่เอกสารจากประกาศไปค้นในฐานข้อมูลเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ แล้วยื่นแบบฟอร์มขอใช้บริการเอกสารโบราณที่หอสมุดแห่งชาติ ประชาชนทั่วไปใช้บัตรประชาชน นักวิจัยใช้หนังสือจากต้นสังกัด ขอดูได้ครั้งละไม่เกิน 5 รายการ ถ้ามีฉบับพิมพ์ ไมโครฟิล์ม หรือฉบับอิเล็กทรอนิกส์อยู่แล้ว ห้องบริการจะให้ดูฉบับสำเนาแทนต้นฉบับ
การอ่านตำราเพื่อศึกษาเป็นเรื่องหนึ่ง การนำตำรับไปผลิตขายเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ซึ่งอยู่ในหัวข้อถัดไป
ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวงได้รับประกาศในประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 และลงราชกิจจานุเบกษาวันที่ 12 มกราคม 2559 ประกาศมี 2 ข้อ ข้อ 1 ให้ตำราตามบัญชีรายชื่อแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ข้อ 2 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ผลคือตำรับทุกตำรับในสมุดไทย 33 เล่มนี้เป็นตำรับของชาติ แม้ประกาศจะไม่ได้เขียนชื่อตำรับไว้ทีละตัว
ประกาศออกโดยอาศัยมาตรา 4 และมาตรา 17 ของ พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 17 ให้รัฐมนตรีมีอำนาจประกาศกำหนดตำรับยาหรือตำราที่ "มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษ" ให้เป็นของชาติ คำว่า "ของชาติ" จึงไม่ได้หมายความว่าใครก็หยิบไปใช้ทางการค้าได้ตามใจ แต่หมายความว่ารัฐเป็นผู้ดูแลสิทธิ และการใช้เพื่อการค้าต้องขออนุญาต ภาพรวมของตำรับทั้ง 3 ประเภทอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับเดียวกันมีตำราอีก 7 เล่ม รวมถึงตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 และตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ซึ่งมีเรื่องราวของตัวเองและจะเล่าแยกในบทความของแต่ละเล่ม ค้นรายการตำราและตำรับตามประกาศได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
อยากใช้ตำรับจากตำราเล่มนี้: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตตามมาตรา 19
ถ้าคุณอยากนำตำรับจากตำราเล่มนี้ไปทำผลิตภัณฑ์ มี 2 เอกสารที่ควรรู้จัก
1. ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นฯ พ.ศ. 2560 ข้อ 3 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้นยื่นแบบคำขอท้ายประกาศ ข้อ 4 ระบุว่านายทะเบียนจะเปิดเผยข้อมูล "เกี่ยวกับส่วนประกอบของสมุนไพร ในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือรายละเอียดในสาระสำคัญโดยย่อของตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ" ในแบบคำขอต้องเลือกวัตถุประสงค์ และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำราเล่มนี้คือประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
2. ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19
มาตรา 19 ของ พ.ร.บ. ภูมิปัญญาฯ กำหนดว่าผู้ที่ประสงค์จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยาตามกฎหมายว่าด้วยยา หรือนำไปศึกษาวิจัยเพื่อปรับปรุงหรือพัฒนาเป็นตำรับยาใหม่เพื่อประโยชน์ในทางการค้า หรือศึกษาวิจัยตำราของชาติเพื่อพัฒนาภูมิปัญญาขึ้นใหม่เพื่อใช้ประโยชน์ในทางการค้า ต้องยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต รายละเอียดของขั้นตอน สัญญา และหน้าที่หลังได้รับอนุญาต อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ตำราเล่มนี้มีลักษณะพิเศษที่ควรระวัง คือ ชื่อคัมภีร์หลายเล่มซ้ำกับตำราของชาติเล่มอื่น ถ้าสูตรของคุณมาจาก "คัมภีร์ประถมจินดา" ควรรู้ให้ได้ว่ามาจากฉบับใดและเล่มใด เพราะเลขฉบับของประกาศที่ต้องเขียนในคำขอจะต่างกัน
ผลิตภัณฑ์ที่ได้ยังต้องผ่าน อย. ตาม พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 แยกต่างหากจากเรื่องสิทธิในตำรับ
เล่าเรื่องตำราแพทย์แผนไทยเล่มนี้ในแบรนด์ได้แค่ไหน
เรื่องของตำรานี้มีเสน่ห์มาก ทั้งพระราชดำรัสที่ห่วงว่าความรู้จะสูญหาย งานของสองกรมที่ชำระและคัดเขียนขึ้นใหม่ และการถ่ายภาพทุกหน้าเพื่อเก็บรักษา แต่เมื่อเรื่องเล่าไปอยู่บนฉลากหรือโฆษณา กฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพรเข้ามาเกี่ยว
สิ่งที่กฎหมายเขียนไว้
พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 กำหนดว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน" ส่วนมาตรา 74 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร 5 ลักษณะ ได้แก่ (1) โอ้อวดสรรพคุณหรือส่วนประกอบว่าสามารถบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล หรือหายขาด (2) แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิด (3) "ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีวัตถุหรือส่วนประกอบนั้นในผลิตภัณฑ์สมุนไพร หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจตามที่โฆษณา" (4) "เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ" และ (5) ฝ่าฝืนหลักเกณฑ์การโฆษณาที่รัฐมนตรีประกาศกำหนด
มุมเล่าที่ปลอดภัยกว่า
- เล่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ตรวจสอบได้ เช่น ปีที่ชำระ หน่วยงานที่ทำ รูปแบบสมุดไทยดำ และการประกาศเป็นตำราของชาติ ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
- เล่าว่าตำรานี้เกิดจากความตั้งใจรักษาความรู้ไม่ให้สูญหาย และเป็นตัวอย่างของการตรวจทานเอกสารอย่างเป็นระบบ
- บอกที่มาของสูตรให้ตรง: ชื่อคัมภีร์ เล่ม และว่าใช้ตำรับเต็มหรือดัดแปลง พร้อมบอกว่าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว (เมื่อได้รับจริง)
- เขียนการใช้แบบดั้งเดิมในรูป "ตำราระบุว่าใช้…" และแยกให้ชัดจากข้อความที่ได้รับอนุญาตโฆษณา
สิ่งที่ควรเลี่ยง
- คำว่า "ตำรับลับราชสำนัก" หรือคำที่สื่อว่าศักดิ์สิทธิ์ ได้ผลแน่นอน หรือหายขาด
- เล่าเหมือนราชสำนัก หอสมุด หรือหน่วยงานใดรับรองผลิตภัณฑ์
- อ้างชื่อตำรานี้กับสินค้าที่ใช้เพียงบางส่วนของตำรับ จนผู้ซื้อเข้าใจว่ามีส่วนประกอบครบตามตำรับ
- ใช้พระนาม พระบรมฉายาลักษณ์ หรือตราสัญลักษณ์ในการขาย ข้อนี้มีกฎเกณฑ์อื่นเกี่ยวข้อง ควรตรวจแยกก่อนใช้
เล่าเรื่องตำราหลวงในแบรนด์✘ควรเลี่ยง
- ตำรับลับราชสำนัก ศักดิ์สิทธิ์ หรือหายขาด
- สื่อว่าราชสำนัก หอสมุด หรือหน่วยงานรับรองสินค้า
- อ้างชื่อตำราเต็ม ทั้งที่ใช้ตำรับเพียงบางส่วน
- ใช้ภาพต้นฉบับโดยยังไม่ได้รับอนุญาตจากกรมศิลปากร
✔เล่าได้
- ปีที่ชำระ หน่วยงานที่ทำ และรูปแบบสมุดไทยดำ
- ประกาศเป็นตำราของชาติ ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
- ที่มาของสูตร: ชื่อคัมภีร์ เล่ม และสถานะการขออนุญาต
- การใช้แบบดั้งเดิมในรูป ตำราระบุว่าใช้…
การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับใบอนุญาตก่อนตามมาตรา 70
ภาพต้นฉบับและลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์
ภาพหน้าสมุดไทยต้นฉบับทำให้เรื่องเล่าน่าเชื่อถือขึ้นมาก แต่มีเงื่อนไข 2 ชั้นที่ควรรู้ก่อนนำไปใช้
ภาพจากต้นฉบับในหอสมุดแห่งชาติ
ตามหน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ การถ่ายภาพหรือทำสำเนาต้นฉบับต้องยื่นแบบคำขอ การนำไปใช้เชิงพาณิชย์ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร ผลงานที่ใช้ข้อมูลต้องอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ และส่งสำเนาผลงาน 1 ชุดให้กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก ถ้าจะใช้ภาพบนบรรจุภัณฑ์หรือโฆษณา จึงควรขออนุญาตก่อนออกแบบ
ภาพหรือข้อความจากฉบับพิมพ์
ฉบับถ่ายภาพปี 2542 และเล่มที่ออกต่อมาเป็นสิ่งพิมพ์ของหน่วยงานรัฐที่ออกไม่นาน จึงไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ให้เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน (มาตรา 15) และการทำซ้ำหรือดัดแปลงโดยไม่ได้รับอนุญาตเป็นการละเมิด (มาตรา 27) ข้อยกเว้นอย่างการศึกษาวิจัยที่ไม่ใช่เพื่อหากำไรไม่ครอบคลุมการใช้บนสินค้า ควรสอบถามผู้จัดพิมพ์ก่อนสแกนหน้าหนังสือไปใช้
อีกเรื่องที่มักสับสนคือ ลิขสิทธิ์กับสิทธิในตำรับเป็นกฎหมายคนละฉบับ พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ มาตรา 6 วรรคสอง ระบุว่าการคุ้มครองลิขสิทธิ์ไม่คลุมถึงความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี หรือระบบ แต่การใช้ตำรับของชาติเพื่อการค้ายังอยู่ภายใต้มาตรา 19 ของ พ.ร.บ. ภูมิปัญญาฯ แม้จะไม่ได้ใช้ภาพหรือข้อความจากหนังสือเลยก็ตาม ข้อความในหัวข้อนี้เป็นข้อควรระวังเบื้องต้น ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับกรณีเฉพาะ
ถ้าต้องการภาพประกอบโดยไม่ใช้ภาพต้นฉบับ ภาพสมุดข่อยหรือภาพหอสมุดที่มีสัญญาอนุญาตเปิดเป็นทางเลือกได้ แต่ต้องเขียนคำบรรยายให้ตรงว่าเป็นภาพตัวอย่าง ไม่ใช่ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้มาจากแหล่งด้านล่าง ข้อเท็จจริงที่มีแหล่งเดียวเขียนระบุผู้กล่าวไว้ในเนื้อความ ส่วนตัวบทกฎหมายดูได้ในรายการแหล่งที่มาท้ายบทความและใน คลังกฎหมาย
- วัฒนา ชยธวัช. (2564). "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (ก.ค.–ธ.ค. 2564) หน้า 137 เป็นต้นไป. สาขาวิชาการแพทย์แผนไทย คณะสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยปทุมธานี.
- หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. (2542–). ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5. พิมพ์ครั้งที่ 1. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. 34 ซม. (ระเบียนหอสมุดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย b1552162)
- ห้องสมุดพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. ระเบียน "ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5" (รายการที่ 4357).
- หอสมุดแห่งชาติ. หน้า e-book "ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 เล่ม 2" หมวดองค์ความรู้และสิ่งพิมพ์.
- พระยาพิศณุประสาทเวช รวบรวม. (ร.ศ. 126 [2450]). แพทยศาสตร์สงเคราะห์. 2 เล่ม. พระนคร: โรงพิมพ์ศุภการจำรูญ. (ระเบียนหอสมุดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย b1226490)
- กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตารางสรุป "การประกาศคุ้มครองรายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย" (เอกสาร 5.1) และชุดข้อมูล "รายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข" (ข้อมูลปรับปรุง 22 เม.ย. 2569).
- ผู้จัดการออนไลน์. (28 พ.ค. 2555). ข่าวหมวดคุณภาพชีวิต รายงานข้อมูลตำราการแพทย์แผนไทยของชาติจากกรมฯ.
- สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน (ฉบับออนไลน์) คำว่า "สมุดไทย" และ "ฝีดาษ". สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
- หอสมุดแห่งชาติ. หน้าบริการเอกสารโบราณ และฐานข้อมูลเอกสารโบราณ จารึก สมุดไทย ตู้พระธรรมและคัมภีร์ใบลาน. สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
คำถามที่พบบ่อย
ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 มีกี่ตำรับ
ตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกนับไว้ 1,999 ตำรับ จากสมุดไทย 33 เล่มตามประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 ส่วนตัวเลข 1,779 ตำรับมาจากการนับฉบับพิมพ์ 2 เล่ม ตัวประกาศเองไม่ได้ระบุจำนวน
ใครเป็นผู้จัดทำคัมภีร์แพทย์ฉบับหลวง
ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ในปี พ.ศ. 2413 รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย จางวางกรมแพทย์ ทรงเป็นแม่กองรวบรวมและชำระ แล้วกรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ จางวางกรมอาลักษณ์ ทรงจัดสร้างเป็นคัมภีร์แพทย์ฉบับหลวงบนสมุดไทยดำ
ต้นฉบับเก็บอยู่ที่ไหน
บัญชีแนบท้ายประกาศระบุทุกรายการเป็นเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติพร้อมเลขที่เอกสาร และฉบับถ่ายภาพ 2542 จัดพิมพ์โดยหอสมุดแห่งชาติ แต่ยังไม่พบแหล่งที่ระบุตรงว่าชุดที่ทำในปี 2413 เก็บอยู่ที่ใดในปัจจุบัน
อ่านตำราเล่มนี้ได้ที่ไหน
ฉบับถ่ายภาพที่หอสมุดแห่งชาติจัดพิมพ์ปี 2542 มีในห้องสมุดมหาวิทยาลัย และหอสมุดแห่งชาติมีหน้า e-book ของเล่ม 2 ถ้าต้องการดูสมุดไทย ให้ยื่นขอใช้บริการเอกสารโบราณที่หอสมุดแห่งชาติ
เอาตำรับจากตำรานี้มาทำผลิตภัณฑ์ขาย ต้องทำอะไร
ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ การนำไปขึ้นทะเบียนตำรับและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 และขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนได้ก่อน ค้นรายการได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
เล่าว่าเป็นตำรับจากตำราหลวงในโฆษณาได้ไหม
การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตก่อนตามมาตรา 70 และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาที่อ้างความศักดิ์สิทธิ์ หรือการรับรองโดยบุคคลหรือสถาบัน หรือทำให้เข้าใจว่ามีส่วนประกอบที่ไม่มีหรือมีไม่ครบ เล่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ได้ แต่ไม่ควรใช้เป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง