เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์: ตำรับยาโบราณฉบับใบลานจากราชสำนักอยุธยา สู่ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ

อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

ห้องไม้สักแบบอยุธยา บนตั่งเตี้ยมีมัดใบลานเปล่าวางบนผ้าไหมสีคราม ข้างข่าแห้งและพริกไทยดำ ภาพประกอบเรื่องคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์

คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ คืออะไร: ตำรับยาโบราณฉบับใบลานที่เป็นตำราของชาติ

คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ (ฉบับใบลาน) คือตำรายาจากราชสำนักสมัยอยุธยา ต้นฉบับเป็นคัมภีร์ใบลาน เลขที่ 1143 ตามทะเบียนของหอสมุดแห่งชาติ กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 และตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกนับตำรับยาในตำรานี้ได้ 79 ตำรับ ตำรับยาโบราณทั้ง 79 ตำรับจึงเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ผู้ที่จะนำไปผลิตหรือพัฒนาเพื่อการค้าต้องขออนุญาตก่อน

บทความนี้เล่าเรื่องของตำราเล่มนี้ตามลำดับเวลา ตั้งแต่ราชสำนักสมเด็จพระนารายณ์ เนื้อหาในคัมภีร์ ฉบับพิมพ์ปี 2460 งานฟื้นฟูตำรับของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ไปจนถึงวันที่ได้รับประกาศเป็นของชาติ แล้วจึงบอกสิ่งที่เจ้าของแบรนด์ควรรู้ ถ้าอยากนำเรื่องนี้ไปเล่าหรือนำตำรับไปใช้ ส่วนภาพรวมของสิทธิในตำรับยาแผนไทยทุกประเภท อ่านได้ที่บทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

79 หรือ 81 ตำรับ

แหล่งข้อมูลบางแห่งเขียนว่าตำรานี้มี 81 ตำรับ เช่น ข่าวของกรมการแพทย์แผนไทยฯ ที่ผู้จัดการออนไลน์เผยแพร่เมื่อ 28 พฤษภาคม 2555 และบทความวิชาการของวัฒนา ชยธวัช (2564) ซึ่งระบุว่ามีตัวยา 385 ชนิด บทความนี้ใช้ตัวเลข 79 ตำรับตามตารางสรุปการประกาศของกรมฯ เพราะเป็นตัวเลขที่กรมใช้กับประกาศฉบับนี้ และเป็นตัวเลขที่ผูกกับการคุ้มครองตามกฎหมาย บัญชีท้ายประกาศเองไม่ได้เขียนชื่อตำรับรายตัวของตำรานี้ไว้ ส่วนเหตุที่ตัวเลขสองชุดต่างกัน เรายังไม่พบแหล่งที่อธิบายไว้

คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ในหนึ่งตาราง
หัวข้อข้อมูลที่มา
สมัยราชสำนักอยุธยา รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ (ครองราชย์ พ.ศ. 2199–2231)วัฒนา ชยธวัช (2564)
ต้นฉบับคัมภีร์ใบลาน เลขที่ 1143 ตามทะเบียนหอสมุดแห่งชาติประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
ประกาศเป็นของชาติฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธ.ค. 2558 (ราชกิจจานุเบกษา 12 ม.ค. 2559)ตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยฯ
จำนวนตำรับ79 ตำรับ (บางแหล่งเขียน 81)ตารางสรุปการประกาศของกรมฯ
รูปแบบยายากิน ยาทา ยาดม ยานัตถุ์ ยาประคบ ยาหยอดตา ยาหยอดหู ยาสีผึ้งข่าวกรมการแพทย์แผนไทยฯ (2555)
ฉบับพิมพ์ตำราพระโอสถพระนารายณ์ พ.ศ. 2460วัฒนา ชยธวัช (2564)
งานฟื้นฟูสถาบันไทยคดีศึกษา มธ. ศึกษาตั้งแต่ 2552 ฟื้นฟู 4 ตำรับแนวหน้า

ที่มา: ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · ตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยฯ · ผู้จัดการออนไลน์ 28 พ.ค. 2555 · วัฒนา ชยธวัช (2564) · แนวหน้า

ราชสำนักสมเด็จพระนารายณ์: ตำรับยาโบราณที่ปรุงถวายพระมหากษัตริย์

สมเด็จพระนารายณ์ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2199–2231 ราชสำนักอยุธยาในรัชกาลนี้มีหมอหลวงดูแลพระพลานามัยของพระมหากษัตริย์ ยาในคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ก็มาจากบริบทนี้ ข่าวของกรมการแพทย์แผนไทยฯ ปี 2555 อธิบายว่าเป็นยาที่ปรุงถวายพระมหากษัตริย์ ส่วนบทความของสถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ที่หนังสือพิมพ์แนวหน้านำมาเผยแพร่ ระบุว่าตำรานี้มีอายุกว่า 300 ปี

หมอสยามในสายตาราชทูตฝรั่งเศส

รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์เป็นช่วงที่อยุธยามีคณะทูตจากยุโรปเดินทางเข้ามา หนึ่งในนั้นคือลา ลูแบร์ ราชทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งฝรั่งเศส บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) เล่าว่าในยุคเดียวกันนี้ ลา ลูแบร์บันทึกไว้ว่าหมอสยามปรุงยาตามตำรับที่สืบทอดกันมา ข้อสังเกตของคนนอกข้อนี้ช่วยให้เห็นภาพว่า ความรู้เรื่องยาของราชสำนักในเวลานั้นเป็นความรู้ที่จดไว้และส่งต่อกัน ไม่ใช่ความรู้ที่อยู่ในความทรงจำของหมอคนเดียว

สิ่งที่ยังไม่รู้

แหล่งที่เราเข้าถึงได้ยังไม่ระบุชื่อหมอหลวงผู้เรียบเรียงคัมภีร์ และยังไม่ระบุปีที่บันทึกแน่นอน บทความนี้จึงไม่เล่าเรื่องผู้แต่ง ถ้าแบรนด์ใดจะเล่าว่าใครเป็นผู้ปรุงหรือผู้จดตำรา ควรมีหลักฐานที่ตรวจสอบได้ก่อน เพราะเรื่องเล่าที่แต่งเติมขึ้นทำให้ความน่าเชื่อถือของทั้งเรื่องลดลง

หีบไม้แกะสลักบุผ้าแดง ใส่ห่อสมุนไพรใบตอง ตลับลงรัก และผงสมุนไพรในถ้วยเซลาดอน ภาพประกอบเรื่องคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์

ในตำรายาแผนไทยเล่มนี้มีอะไร: ธาตุ รสยา และยา 8 รูปแบบ

ข่าวของกรมการแพทย์แผนไทยฯ เมื่อปี 2555 เรียกตำรานี้ว่า "ตำรับยาที่เก่าแก่ที่สุดของไทยที่มีการพบในขณะนี้" และสรุปว่ารูปแบบยาในตำรามีหลายแบบ คือ ยากิน ยาทา ยาดม ยานัตถุ์ ยาประคบ ยาหยอดตา ยาหยอดหู และยาสีผึ้ง นอกจากตำรับยาแล้ว ตำรายังบันทึกการวินิจฉัย อาการ และการพยากรณ์โรคตามความรู้ของสมัยอยุธยาไว้ด้วย

รูปแบบยาในตำราใช้ทางไหน (อธิบายอย่างง่าย)
ยากินกินทางปาก
ยาทาทาภายนอก
ยาดมสูดดมกลิ่น
ยานัตถุ์ใช้ทางจมูก
ยาประคบห่อตัวยาแล้วประคบภายนอก
ยาหยอดตาหยอดที่ตา
ยาหยอดหูหยอดที่หู
ยาสีผึ้งยาเนื้อขี้ผึ้งสำหรับใช้ภายนอก

ความหลากหลายนี้น่าสนใจสำหรับคนทำผลิตภัณฑ์ในปัจจุบัน เพราะเห็นว่าราชสำนักเมื่อกว่า 300 ปีก่อนก็คิดถึงรูปแบบการใช้หลายทาง ไม่ได้มีแต่ยากิน

หลักคิดเรื่องธาตุและรสยา

บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) สรุปเนื้อหาเชิงทฤษฎีของตำรานี้ไว้ว่า ร่างกายตั้งอยู่บนธาตุทั้ง 4 แพทย์ต้องพิจารณาฤดู เวลา อายุ และถิ่นที่อยู่ของผู้ป่วย และต้องรู้รสยาทั้ง 9 ก่อนประกอบยา แล้วจับคู่รสยากับธาตุที่พิการ ตัวอย่างที่บทความยกไว้คือ เมื่อเตโชธาตุพิการ ตำราระบุว่าใช้ยารสขม เผ็ด ฝาด และเมื่ออาโปธาตุพิการ ตำราระบุว่าใช้ยารสขม หวาน ชื่อ "คัมภีร์ธาตุ" จึงสะท้อนแก่นของเนื้อหา คือการอ่านร่างกายผ่านธาตุ แล้วเลือกยาตามรส

หลักคิดเหล่านี้เป็นความรู้ทางประวัติศาสตร์ของการแพทย์แผนไทย ไม่ใช่ผลการพิสูจน์ประสิทธิผลตามวิธีวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน การนำไปเล่าจึงควรเล่าในฐานะ "ตำราระบุว่า…" เสมอ

จากใบลานสู่ฉบับพิมพ์ 2460 และยาสมุนไพรโบราณ 4 ตำรับที่ธรรมศาสตร์ฟื้นขึ้นมา

ตำราใบลานเข้าถึงได้ยาก เพราะต้องอ่านจากต้นฉบับที่จารด้วยมือ เนื้อหาชุดนี้จึงเป็นที่รู้จักกว้างขึ้นเมื่อมีการพิมพ์เป็นหนังสือ บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อ้างหนังสือ "ตำราพระโอสถพระนารายณ์" ที่พิมพ์พระราชทานในงานศพพระยาแพทยพงษา (นาก โรจนแพทย์) เมื่อ พ.ศ. 2460 ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร ในงานเขียนทั่วไปจึงมักเรียกเนื้อหาชุดนี้ว่า "ตำราพระโอสถพระนารายณ์" หรือ "โอสถพระนารายณ์" ส่วนในประกาศของกระทรวงสาธารณสุข ตำราที่ได้รับการคุ้มครองคือฉบับใบลาน เลขที่ 1143

สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศึกษาตั้งแต่ปี 2552

ตามรายงานของแนวหน้า สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เริ่มศึกษาคัมภีร์ใบลานฉบับนี้ตั้งแต่ปี 2552 และฟื้นฟูยาสมุนไพรโบราณขึ้นมา 4 ตำรับ คือ

  • ยาทาพระเส้น นักวิจัยของสถาบันอธิบายว่าตำราระบุว่าใช้กับเส้นที่ผิดปกติ ตะคริว และอาการเมื่อยขบ
  • พระอังคบพระเส้นตึงให้หย่อน เป็นยาแบบลูกประคบ
  • น้ำมันมหาจักร
  • ยาหอมดุม นักวิจัยอธิบายว่าตำราระบุว่าใช้กับไข้ที่มีอาการกระหายน้ำและปวดศีรษะ

สถาบันยังจัดพิมพ์หนังสือ "สืบสานภูมิปัญญา ตำราโอสถพระนารายณ์" ซึ่งให้รายละเอียดการปรุงยาทั้ง 4 ตำรับ คำอธิบายการใช้ข้างต้นเป็นคำบรรยายจากตำราผ่านนักวิจัย ไม่ใช่ผลการทดสอบประสิทธิผล

จากงานวิชาการสู่การคุ้มครองตามกฎหมาย

ในปี 2555 กรมการแพทย์แผนไทยฯ ประชาสัมพันธ์เรื่องตำรานี้ในฐานะตำรายาที่เก่าที่สุดที่พบในขณะนั้น และในวันที่ 25 ธันวาคม 2558 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขลงนามในประกาศฉบับที่ 2 ซึ่งลงราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 12 มกราคม 2559 ทำให้คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ฉบับใบลานเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ

เส้นเวลาของคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์
  1. รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ยาในตำราปรุงถวายพระมหากษัตริย์ ราชทูตลา ลูแบร์บันทึกว่าหมอสยามปรุงยาตามตำรับที่สืบกันมา
  2. พิมพ์เป็นหนังสือตำราพระโอสถพระนารายณ์ พิมพ์พระราชทานในงานศพพระยาแพทยพงษา (นาก โรจนแพทย์)
  3. ธรรมศาสตร์เริ่มศึกษาสถาบันไทยคดีศึกษาศึกษาคัมภีร์ใบลาน และต่อมาฟื้นฟู 4 ตำรับ
  4. กรมการแพทย์แผนไทยฯ ประชาสัมพันธ์เรียกว่าตำรับยาที่เก่าแก่ที่สุดของไทยที่พบในขณะนั้น
  5. ประกาศเป็นตำราของชาติประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 2 ลงราชกิจจานุเบกษา 12 ม.ค. 2559

ที่มา: วัฒนา ชยธวัช (2564) · แนวหน้า · ผู้จัดการออนไลน์ 28 พ.ค. 2555 · ตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยฯ

ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านตำรายาแผนไทยเล่มนี้ได้อย่างไร

ประกาศระบุต้นฉบับด้วยเลขที่ 1143 ตามทะเบียนของหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ซึ่งดูแลเอกสารโบราณประเภทคัมภีร์ใบลานและสมุดไทยผ่านกลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก ใครอยากเห็นตำราเล่มนี้ ควรเริ่มจากชื่อตำราและเลขที่ในประกาศ

คัมภีร์ใบลานคืออะไร

ฐานข้อมูลเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติอธิบายว่า คัมภีร์ใบลานคือหนังสือที่ "จาร" ตัวอักษรด้วยเหล็กแหลมคมลงบนใบของต้นลาน ส่วนใหญ่เป็นคำสอนทางพุทธศาสนา แต่ก็มีเรื่องวิชาการอื่นด้วย คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์เป็นตัวอย่างหนึ่งของตำราการแพทย์ที่บันทึกบนใบลาน ข้อมูลจากทรูปลูกปัญญาซึ่งอ้างสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่าว่าการเตรียมใบลานเริ่มจากเลือกใบอ่อนที่เพิ่งคลี่ ตากแดดตากน้ำค้าง แช่หรือต้ม ตากให้แห้ง ประกับไม้แล้วตัดขอบ อบกันรา ขัดผิว แล้วเจาะรูร้อยเป็นผูก

ขั้นตอนขอดูต้นฉบับที่หอสมุดแห่งชาติ

  1. ค้นทะเบียนในฐานข้อมูลเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ แท็บคัมภีร์ใบลาน ด้วยเลขที่หรือชื่อเรื่อง
  2. สมัครสมาชิกในระบบ แล้วกรอกแบบขออนุญาตศึกษาค้นคว้าและขอใช้เอกสารโบราณ เมื่อได้รับอนุมัติ ระบบจะแจ้งทางอีเมล
  3. เตรียมหลักฐานตามประเภทผู้ใช้ เช่น ประชาชนใช้บัตรประชาชนกับหนังสือขออนุญาต นักศึกษาหรือนักวิจัยใช้หนังสือรับรองจากต้นสังกัด
  4. ขอดูได้ครั้งละไม่เกิน 5 รายการ ถ้ามีฉบับพิมพ์ ฉบับปริวรรต ไมโครฟิล์ม หรือฉบับดิจิทัลอยู่แล้ว ห้องบริการจะให้ดูฉบับสำเนาแทนต้นฉบับ
  5. ในห้องบริการ ผู้ใช้ห้ามถ่ายรูปเอกสารโบราณเอง ถ้าต้องการสำเนา ให้ขอผ่านเจ้าหน้าที่

สำหรับคนที่ไม่ได้ต้องการเห็นต้นฉบับ ทางที่ง่ายกว่าคือหาฉบับพิมพ์ เช่น ตำราพระโอสถพระนารายณ์ฉบับพิมพ์ 2460 หรือหนังสือของสถาบันไทยคดีศึกษา ในห้องสมุดมหาวิทยาลัย ณ วันที่เขียนบทความ เรายังไม่พบฉบับดิจิทัลของตำรานี้จากหน่วยงานรัฐที่ยืนยันได้ว่าเปิดให้ดาวน์โหลด

ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และให้ตำรับยาในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ บัญชีแนบท้ายมี 8 ตำรา คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ (ฉบับใบลาน) อยู่ลำดับแรก ร่วมกับตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 และตำราอื่นอีก 5 รายการ

"ของชาติ" หมายความว่าอะไร

มาตรา 17 ให้รัฐมนตรีประกาศกำหนดตำรับยาหรือตำราที่มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษเป็นของชาติ เมื่อประกาศแล้ว ตำรับในตำราได้รับความคุ้มครองทั้งชุด แม้ประกาศจะไม่เขียนชื่อตำรับไว้ทีละตำรับ ผลที่สำคัญสำหรับธุรกิจคือมาตรา 19 ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ตามกฎกระทรวง ส่วนการใช้เพื่อประโยชน์เฉพาะตัว กรมการแพทย์แผนไทยฯ เคยอธิบายไว้ในปี 2555 ว่าไม่ต้องขออนุญาต

ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรของคุณมาจากคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์หรือจากฉบับพิมพ์ของตำรานี้ ควรถือว่าเป็นตำรับของชาติไว้ก่อน แม้จะค้นชื่อตำรับในประกาศไม่เจอ รายละเอียดเรื่องสิทธิทั้ง 3 ประเภท และขั้นตอนตามกฎกระทรวง อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร และค้นรายการประกาศได้ที่เครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

จะใช้ตำรับยาโบราณจากคัมภีร์นี้ทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19

ก่อนลงทุนพัฒนาสินค้าจากตำรับในคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ มีสองขั้นที่ควรรู้ ขั้นแรกช่วยให้รู้ว่าตำรับในประกาศมีอะไรอยู่จริง ขั้นที่สองคือการขออนุญาตใช้ประโยชน์

ขั้นที่ 1: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศ ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ เช่น ขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือศึกษาวิจัยพัฒนาตำรับยาใหม่เพื่อการค้า และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรานี้คือประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา เอกสารที่ต้องแนบ ได้แก่ บัตรประชาชน เอกสารนิติบุคคล ใบอนุญาตการจัดตั้งสถานประกอบการ และหนังสือมอบอำนาจกรณีมอบให้ผู้อื่นยื่น

ขั้นนี้มีประโยชน์มาก เพราะสูตรที่ได้มาจากฉบับพิมพ์หรือจากคำบอกเล่าอาจไม่ตรงกับตำรับในประกาศ การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนก่อน ช่วยให้รู้ว่ากำลังใช้ตำรับของชาติเต็มตำรับ ใช้บางส่วน หรือปรับปรุงไปแล้ว

ขั้นที่ 2: ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19

ถ้าจะนำตำรับไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตตามมาตรา 19 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 การได้รับอนุญาตฝั่งนี้เป็นคนละเรื่องกับการขออนุญาตฝั่ง อย. ตามกฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งยังต้องทำตามปกติ ลำดับงานโดยละเอียดอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องเล่าตำรับยาโบราณกับกฎโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร

เรื่องของคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์มีเสน่ห์มาก มีทั้งราชสำนักอยุธยา ราชทูตฝรั่งเศส ใบลานอายุกว่า 300 ปี และงานฟื้นฟูของมหาวิทยาลัย เราสังเกตว่าเลขตำรับจากตำรานี้ถูกอ้างในเอกสารสิทธิบัตรแล้ว เช่น สิทธิบัตรไทยฉบับหนึ่งเขียนถึง "ยาทาพระเส้น ตำรับที่ 58" ของโอสถพระนารายณ์ ข้อสังเกตนี้บอกเพียงว่ามีผู้หยิบตำรานี้ไปพัฒนาต่อแล้ว ไม่ได้บอกว่าการอ้างแบบนั้นเหมาะกับทุกสินค้า

มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย

  • ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น สมัยที่เกิด รูปแบบต้นฉบับ เลขที่ในหอสมุดแห่งชาติ และประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
  • ความรู้ทางประวัติศาสตร์ เช่น หลักธาตุทั้ง 4 รสยา 9 รส และรูปแบบยา 8 แบบ โดยเขียนว่า "ตำราระบุว่า…"
  • ถ้าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว บอกได้ว่าผลิตภัณฑ์ใช้ตำรับใด ตามขอบเขตที่ได้รับอนุญาต
  • ถ้าเพียงได้แรงบันดาลใจจากตำรา ให้บอกตรง ๆ ว่าเป็นแรงบันดาลใจ ไม่ใช่ตำรับเดิม

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง

พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาต และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาหลายลักษณะ รวมถึงการอ้างว่ารักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ ตามความเชื่อ หรือหายขาด แสดงสรรพคุณเท็จหรือเกินจริง ทำให้เข้าใจว่ามีส่วนประกอบที่ไม่มีหรือมีน้อยกว่าที่อ้าง และใช้บุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันมารับรองหรือยกย่องสรรพคุณ เมื่อนำมาใช้กับเรื่องเล่าของตำรานี้ จุดที่ควรระวังคือ

  • ใช้ความเป็นยาราชสำนักหรือความเก่าแก่เป็นหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์ได้ผล
  • ใช้คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ หรือสูตรลับที่ใช้ได้กับทุกอาการ
  • เขียนให้เข้าใจว่าราชสำนัก หน่วยงานรัฐ หรือมหาวิทยาลัยรับรองผลิตภัณฑ์
  • อ้างว่าใช้ตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้สมุนไพรเพียงบางตัวหรือปรับสัดส่วนไปแล้ว

เรายังไม่ได้ค้นกฎหมายที่จำกัดการใช้พระนามหรือสัญลักษณ์ที่เกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์ในเชิงการค้า แบรนด์ที่จะใช้ชื่อตำรานี้เป็นชื่อสินค้าหรือบนบรรจุภัณฑ์ ควรตรวจเรื่องนี้แยกต่างหาก

เล่าเรื่องคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ในแบรนด์

ควรหลีกเลี่ยง

  • ใช้ความเป็นยาราชสำนักเป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล
  • คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ หรือสูตรลับที่ใช้ได้กับทุกอาการ
  • ให้เข้าใจว่าราชสำนัก หน่วยงานรัฐ หรือมหาวิทยาลัยรับรองสินค้า
  • อ้างตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วน
  • ภาพต้นฉบับที่ไม่ได้รับอนุญาตจากกรมศิลปากร

เล่าได้

  • สมัยที่เกิด รูปแบบต้นฉบับ และเลขที่ในหอสมุดแห่งชาติ
  • ประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 และความหมายของคำว่าของชาติ
  • หลักธาตุและรสยา โดยเขียนว่า ตำราระบุว่า…
  • ชื่อตำรับที่ใช้ เมื่อได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว
  • บอกตรง ๆ เมื่อเป็นเพียงแรงบันดาลใจจากตำรา

การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตก่อน (มาตรา 70)

ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70, 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19 · หอสมุดแห่งชาติ บริการเอกสารโบราณ

ภาพต้นฉบับและลิขสิทธิ์ของตำรายาแผนไทยฉบับพิมพ์

เรื่องภาพมักถูกมองข้าม แต่เกี่ยวกับสิทธิของหลายฝ่าย ข้อด้านล่างเป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย

ภาพต้นฉบับจากหอสมุดแห่งชาติ

หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาต้นฉบับต้องยื่นคำขอ และการใช้เพื่อการค้าหรือหากำไรต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร ระเบียบการใช้บริการยังให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากรเมื่อจะตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ และผลงานที่ใช้ข้อมูลต้องอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ ภาพคัมภีร์ใบลานที่หาได้ในอินเทอร์เน็ตจึงไม่ควรนำมาใช้บนฉลากหรือสื่อขาย ถ้ายังไม่รู้ที่มาและไม่ได้รับอนุญาต

ฉบับพิมพ์และหนังสือสมัยใหม่

พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดให้ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย หนังสือที่จัดพิมพ์ในยุคหลัง เช่น หนังสือฟื้นฟูตำรับของสถาบันไทยคดีศึกษา คำอธิบาย ภาพประกอบ และการจัดหน้า อาจยังอยู่ในความคุ้มครอง ส่วนตำราที่พิมพ์หลังปี 2490 โดยทั่วไปยังไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ เรายังไม่ได้ตรวจสถานะลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์ 2460 และฉบับพิมพ์ใหม่ของตำรานี้ จึงไม่ควรสรุปเองว่าใช้ได้อิสระ

ทางที่ปลอดภัยคือใช้ภาพที่ถ่ายหรือสร้างขึ้นเอง เช่น ภาพวัตถุดิบสมุนไพรหรือภาพใบลานเปล่า หรือภาพที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจนและใส่เครดิตตามเงื่อนไข และอ้างที่มาของข้อมูลเป็นข้อความ

แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์

รายการด้านล่างคือแหล่งที่ใช้เล่าเรื่องทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้ ส่วนกฎหมายที่อ้างอยู่ในรายการแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ

  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตารางสรุป "การประกาศคุ้มครองรายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย" (เอกสาร 5.1).
  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ชุดข้อมูลเปิด "รายการตำรับยาในตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ" (dtam-acad-002), ปรับปรุง พ.ศ. 2569.
  • ผู้จัดการออนไลน์ (หมวดคุณภาพชีวิต). ข่าวกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก เรื่องตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ, 28 พฤษภาคม 2555.
  • วัฒนา ชยธวัช. "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม–ธันวาคม 2564): 137–160.
  • ตำราพระโอสถพระนารายณ์. พิมพ์พระราชทานในงานศพพระยาแพทยพงษา (นาก โรจนแพทย์). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2460. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
  • หนังสือพิมพ์แนวหน้า (คอลัมน์ไลค์สาระ). รายงานเรื่องการศึกษาและฟื้นฟูตำรับยาจากตำราโอสถพระนารายณ์ของสถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
  • สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. สืบสานภูมิปัญญา ตำราโอสถพระนารายณ์. (อ้างตามรายงานของแนวหน้า)
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ." สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ จารึก สมุดไทย ตู้พระธรรมและคัมภีร์ใบลาน: หน้าแรก หน้าสืบค้น และหน้าระเบียบการใช้บริการ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
  • ทรูปลูกปัญญา. "การเตรียมใบลานจารหนังสือ" (10 พฤษภาคม 2560), อ้างอิงสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 32.

คำถามที่พบบ่อย

คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ คืออะไร

ตำรายาจากราชสำนักสมัยอยุธยาในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ ต้นฉบับเป็นใบลาน เลขที่ 1143 ตามทะเบียนหอสมุดแห่งชาติ และได้รับประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558

ตำรานี้มีกี่ตำรับ 79 หรือ 81

ตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยฯ นับได้ 79 ตำรับ ซึ่งเป็นตัวเลขที่ผูกกับการคุ้มครองตามกฎหมาย ส่วนข่าวของกรมในปี 2555 และบทความวิชาการปี 2564 เขียนว่า 81 ตำรับ บทความนี้ใช้ 79 ตำรับ

ในตำรามียารูปแบบไหนบ้าง

ตามที่กรมการแพทย์แผนไทยฯ สรุปไว้ในปี 2555 มียากิน ยาทา ยาดม ยานัตถุ์ ยาประคบ ยาหยอดตา ยาหยอดหู และยาสีผึ้ง และตำรายังบันทึกการวินิจฉัย อาการ และการพยากรณ์โรคของสมัยอยุธยา

ธรรมศาสตร์ฟื้นฟูตำรับอะไรบ้าง

ตามรายงานของแนวหน้า สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศึกษาคัมภีร์ใบลานนี้ตั้งแต่ปี 2552 และฟื้นฟู 4 ตำรับ คือ ยาทาพระเส้น พระอังคบพระเส้นตึงให้หย่อน (ลูกประคบ) น้ำมันมหาจักร และยาหอมดุม

จะนำตำรับจากคัมภีร์นี้ไปผลิตขายต้องทำอย่างไร

ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อน และขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนได้ตามประกาศคณะกรรมการ พ.ศ. 2560 นอกจากนั้นยังต้องทำขั้นตอนของ อย. ตามปกติ

ใช้ชื่อตำราหรือภาพใบลานในการโฆษณาได้ไหม

เล่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ได้ แต่การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตตามมาตรา 70 และห้ามใช้เรื่องเล่าเป็นหลักฐานสรรพคุณ อ้างความศักดิ์สิทธิ์ หรือให้สถาบันมารับรองตามมาตรา 74 ส่วนภาพต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ การใช้เพื่อการค้าต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไรตำรับยาแผนไทยมี 3 ประเภท ตำรับของชาติต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ ตำรับส่วนบุคคลต้องได้อนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ แล้วยังต้องผ่าน อย. พร้อมขั้นตอนและสมุนไพรควบคุมอ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำราอายุรเวชศึกษา ของขุนนิทเทสสุขกิจ: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2496 สู่ตำราของชาติ 2,773 ตำรับตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) พิมพ์ครั้งแรก 2496 เป็นตำราของชาติตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19 ทำไมสะกดสองแบบ หาอ่านที่ไหน ใช้ตำรับและเล่าเรื่องอย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์: ตำราครูแพทย์ปี 2504 ที่ประกาศเป็นตำราของชาติ 3 ครั้งเรื่องของคัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ 3 เล่ม ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ ใครเขียน ข้างในมีอะไร ทำไมประกาศ 3 ครั้ง ใช้ตำรับอย่างไร และข้อควรระวังลิขสิทธิ์อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569