เจ้าของแบรนด์
ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ: ตำรายาหมอพื้นบ้านที่เป็นตำราของชาติ ต่างจากตำรับส่วนบุคคลอย่างไร
อ่าน 8 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ คืออะไร: ตำรายาหมอพื้นบ้านที่เป็นตำราของชาติ
ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ คือตำรายา 4 เล่มที่ผูกกับชื่อคนคนเดียว และเป็นตัวอย่างของตำรายาหมอพื้นบ้านและตำรายาของบุคคลที่รัฐประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ กระทรวงสาธารณสุขประกาศไว้ในประกาศฉบับที่ 23 พ.ศ. 2562 ลงราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 12 กรกฎาคม 2562 บัญชีแนบท้ายระบุว่ามี 4 รายการ รวม 386 ตำรับ แบ่งเป็นเล่ม 1 จำนวน 48 ตำรับ เล่ม 2 จำนวน 165 ตำรับ เล่ม 3 จำนวน 52 ตำรับ และเล่ม 4 จำนวน 121 ตำรับ
ข้อมูลที่รู้แน่มีเท่านี้ เราค้นทั้งเว็บภาษาไทย ภาษาอังกฤษ และฐานข้อมูลเอกสารโบราณที่เปิดให้ค้นได้ ยังไม่พบว่านายนาคเป็นใคร อยู่ที่ไหน ใช้ตำราในช่วงใด หรือใครเก็บสมุดทั้ง 4 เล่มไว้ บทความนี้จึงไม่เล่าประวัติบุคคล แต่จะเล่าสามเรื่องที่ตอบได้จากหลักฐาน คือ การที่สมุดยาของคนคนเดียวถูกประกาศเป็นของชาติมีความหมายอย่างไร ตำรับของชาติต่างจากตำรับยาแผนไทยส่วนบุคคลตรงไหน และถ้าจะใช้ตำรับจากตำรานี้ทำสินค้าต้องทำอะไรบ้าง
ภาพรวมเรื่องสิทธิในตำรับทั้ง 3 ประเภทอ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ประกาศฉบับที่ 23: ชุดตำรายาหมอพื้นบ้านและตำรายาของบุคคล
ประกาศฉบับที่ 23 น่าสนใจตรงที่ตำราเกือบทั้งฉบับไม่ใช่ตำราหลวงหรือศิลาจารึก บัญชีแนบท้ายแบ่งเป็น 4 กลุ่ม รวม 2,316 ตำรับ
- ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ เล่ม 1–4 จำนวน 4 รายการ 386 ตำรับ
- ตำรายาของนางเรียม สุขสงค์ญาติ จำนวน 6 รายการ 1,152 ตำรับ
- ตำรายาเกร็ด สมบัติของหอสมุดแห่งชาติ จำนวน 9 รายการ 293 ตำรับ
- ตำรายาพื้นบ้านของสมาคมแพทย์แผนไทย/แพทย์พื้นบ้าน จังหวัดลำพูน จำนวน 8 รายการ 485 ตำรับ
ชื่อเล่มบอกหมวดเรื่อง
ตำราของนางเรียมแยกเป็น 6 เล่มตามหมวดเรื่อง เล่มแรกในบัญชีใช้คำว่า "ตำรายาประถมจินดา การปฏิสนธิ และยารักษาครรภ์" เป็นชื่อเล่ม มี 189 ตำรับ เล่มอื่นมีชื่อหมวด เช่น ยาแก้ไข้เด็ก ยาแก้ไอ และตรีผลา ยาหอมใหญ่ ส่วนกลุ่มลำพูนมี "คัมภีร์พรมโลหิต ว่าด้วยเรื่องโลหิตระดูสตรี" 118 ตำรับ และ "ตำราแผนพื้นบ้านของหมออินสม สิทธิตัน" เล่ม 1 (216 ตำรับ) และเล่ม 2 (151 ตำรับ) ชื่อเหล่านี้บอกว่าตำรากล่าวถึงเรื่องใด ไม่ได้บอกว่ายาใช้ได้ผล
ความรู้พื้นบ้านไม่ได้มีแค่สูตรยา
กลุ่มลำพูนมีรายการหนึ่งว่าด้วยพระคาถาไหว้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ เจ้าที่ ไหว้ผี และผูกดวง ประกาศนับรายการนี้เป็น "5 รายการ" ไม่ได้นับเป็นตำรับ รายการนี้สะท้อนว่าตำราหมอพื้นบ้านมักบันทึกพิธีกรรมไว้คู่กับตำรับยา
ประกาศบอกอะไรต่างกันในแต่ละกลุ่ม
กลุ่มยาเกร็ดระบุชัดว่าเป็นสมบัติของหอสมุดแห่งชาติ พร้อมเลขที่ของแต่ละเล่ม (เรื่องของกลุ่มนี้อ่านได้ที่ ตำรายาเกร็ด) กลุ่มลำพูนระบุจังหวัดและสมาคม แต่สองกลุ่มแรกระบุเพียงชื่อบุคคล ชื่อเล่ม และจำนวนตำรับ ไม่ได้บอกว่าตำราอยู่ที่ไหนหรือใครเก็บรักษา
บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 23 (พ.ศ. 2562)กลุ่มประกาศระบุผู้เก็บรักษาหรือไม่รายการตำรับ
ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ เล่ม 1–4ไม่ระบุ4386
ตำรายาของนางเรียม สุขสงค์ญาติไม่ระบุ61,152
ตำรายาเกร็ด สมบัติของหอสมุดแห่งชาติหอสมุดแห่งชาติ9293
ตำรายาพื้นบ้านของสมาคมแพทย์แผนไทย/แพทย์พื้นบ้าน จังหวัดลำพูนระบุจังหวัดและสมาคม8485
รวมทั้งฉบับ272,316
ที่มา: บัญชีรายชื่อแนบท้ายประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 23) พ.ศ. 2562 · ตัวเลขตามหัวข้อกลุ่มในบัญชี
ในตำรายาของนายนาคมีอะไร: สิ่งที่ประกาศบอก และสิ่งที่ยังไม่รู้
บัญชีแนบท้ายเขียนตำรายาของนายนาคไว้ 5 บรรทัด บรรทัดแรกเป็นหัวข้อกลุ่ม "ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ เล่ม 1-4 จำนวน 4 รายการ 386 ตำรับ" ตามด้วยเล่ม 1 ถึงเล่ม 4 บรรทัดละเล่ม ชื่อสกุลสะกดว่า "นาคคงคำ" ตรงกันทุกบรรทัด
สิ่งที่ประกาศบอก
- ชื่อตำรา และชื่อบุคคลที่ตำราผูกไว้
- จำนวนเล่ม และจำนวนตำรับในแต่ละเล่ม
- ฉบับของประกาศ ซึ่งต้องใช้อ้างในการขอข้อมูลและขออนุญาต
สิ่งที่ยังไม่รู้
- ชื่อตำรับ ประกาศไม่ได้เขียนชื่อตำรับรายตัว จึงยังไม่รู้ว่าทั้ง 386 ตำรับเป็นยาอะไร
- ชนิดของต้นฉบับ ประกาศไม่ได้ระบุว่าเป็นสมุดไทย ใบลาน หรือสมุดจดแบบใหม่
- ยุคสมัย ประกาศไม่ได้ระบุปีที่เขียน
- ตัวบุคคล ประกาศใช้คำนำหน้าว่า "นาย" ไม่ได้ระบุอาชีพ ถิ่นที่อยู่ หรือความเกี่ยวพันกับตำรา เทียบกับกลุ่มลำพูนที่เรียกหมออินสมว่า "หมอ" ชัดเจน จากประกาศจึงบอกไม่ได้ว่านายนาคเป็นผู้เขียน ผู้สืบทอด หรือผู้เก็บรักษา
- ผู้เก็บรักษา ประกาศไม่ได้ระบุ
ผลค้นหาที่มีนามสกุลเดียวกันเป็นบุคคลปัจจุบันที่ไม่มีหลักฐานว่าเกี่ยวข้องกับตำรา เราจึงไม่เชื่อมโยง และบทความนี้ไม่ยกชื่อตำรับหรือส่วนประกอบใดจากตำรานี้ เพราะยังไม่มีแหล่งที่ตรวจสอบได้
สมุดยาของคนคนเดียว กลายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติได้อย่างไร
ประกาศฉบับที่ 23 ประกาศ ณ วันที่ 28 มิถุนายน 2562 ลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 178 ง หน้า 9 วันที่ 12 กรกฎาคม 2562 ออกโดยอาศัยมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขออกประกาศโดยคำแนะนำของคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย
ข้อ 3 และข้อ 4 ของประกาศ
ข้อ 3 ให้ตำราการแพทย์แผนไทยตามบัญชีรายชื่อแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ข้อ 4 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ความหมายในทางปฏิบัติคือ ทั้ง 386 ตำรับในสมุด 4 เล่มของนายนาคเป็นตำรับของชาติ แม้ประกาศจะไม่เขียนชื่อตำรับไว้สักตำรับ
เกณฑ์ที่ตำราของชาติต้องผ่าน
กฎกระทรวงการประกาศกำหนดตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 วางเกณฑ์ไว้สองข้อ ข้อแรก ต้องเป็นตำรับหรือตำราที่ทางราชการหรือหน่วยงานรัฐรวบรวม พัฒนา หรือปรับปรุง และมีเอกสารอ้างอิงแหล่งที่มาได้ หรือเป็นตำรับหรือตำราที่แสดงเอกลักษณ์ของชาติ ข้อสอง ต้องเป็นตำรับหรือตำราที่ไม่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายนี้อยู่แล้ว ประกาศไม่ได้บอกว่าตำราของนายนาคเข้าเกณฑ์ข้อแรกในทางใด
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
คำว่าของชาติไม่ได้แปลว่าใครก็หยิบสูตรไปทำสินค้าได้ แต่หมายถึงรัฐเป็นผู้ดูแลสิทธิ และมีขั้นตอนขออนุญาตใช้ประโยชน์ สำหรับตำรายาหมอพื้นบ้านและตำรายาของบุคคล การประกาศมีผลสองด้าน ด้านหนึ่ง ชื่อของเจ้าของตำราถูกบันทึกในราชกิจจานุเบกษาเป็นส่วนหนึ่งของชื่อตำรา อีกด้านหนึ่ง การนำตำรับในตำราไปใช้เพื่อการค้าต้องผ่านขั้นตอนตามกฎหมายเดียวกับตำราหลวงและศิลาจารึก ตำรับ 3 ประเภทตามกฎหมายอธิบายไว้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และหาข้อมูลเพิ่มได้ทางใด
ยังไม่ทราบว่าต้นฉบับอยู่ที่ไหน ประกาศไม่ได้ระบุผู้เก็บรักษา ต่างจากตำรายาเกร็ดในประกาศฉบับเดียวกันที่ระบุว่าเป็นสมบัติของหอสมุดแห่งชาติ และเรายังไม่พบภาพสแกนหรือฉบับดิจิทัลที่เผยแพร่
ช่องทางที่หาข้อมูลเพิ่มได้
- ชุดข้อมูลรายการตำราและตำรับยาแผนไทยของชาติ ของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก เป็นไฟล์ตารางที่เปิดให้ดาวน์โหลด มีชื่อตำราและจำนวนตำรับตรงกับประกาศ ใช้ยืนยันชื่อและตัวสะกดได้ แต่ไม่ได้บอกที่อยู่ของต้นฉบับ
- ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน สำหรับผู้ที่จะยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ ข้อมูลที่ได้คือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วนและสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา (รายละเอียดอยู่ในหัวข้อถัดไป)
- สอบถามกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก หน่วยงานที่ดูแลงานคุ้มครองภูมิปัญญาน่าจะมีเอกสารประกอบการพิจารณาของคณะกรรมการ ซึ่งอาจบอกที่มาของตำรา
ชื่อหน่วยงานและชุดข้อมูลในบทความนี้เขียนเป็นข้อความเพื่อให้ค้นต่อเอง
ตำรับยาของชาติ กับตำรับยาแผนไทยส่วนบุคคล ต่างกันอย่างไร
คำถามที่พบบ่อยคือ ถ้าตำราเป็นของบุคคล ทำไมไม่เป็นตำรับส่วนบุคคล คำตอบอยู่ที่ว่าสิทธิแต่ละแบบเกิดขึ้นคนละทาง พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 แบ่งภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยเป็น 3 ประเภท คือ ตำรับยาหรือตำราของชาติ ตำรับยาหรือตำราทั่วไป และตำรับยาหรือตำราส่วนบุคคล (มาตรา 14, 16)
ตำรับของชาติ: รัฐประกาศ
เกิดจากประกาศกระทรวงสาธารณสุข ไม่มีใครต้องยื่นขอเป็นเจ้าของ หลักฐานคือบัญชีแนบท้ายประกาศในราชกิจจานุเบกษา ผู้ที่จะนำไปใช้เพื่อการค้าต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19
ตำรับยาแผนไทยส่วนบุคคล: เจ้าของยื่นจดทะเบียนสิทธิ
ผู้ขอต้องมีสัญชาติไทย และเป็นผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอด (มาตรา 20, 21) ยื่นคำขอตามแบบ ภ.ท. 7 ต่อนายทะเบียน เมื่อรับจดทะเบียน นายทะเบียนออกหนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนสิทธิตามแบบ ภ.ท. 6 ผู้ทรงสิทธิมีสิทธิผลิตยา ศึกษาวิจัย จำหน่าย ปรับปรุงหรือพัฒนาตำรับที่จดทะเบียนไว้ (มาตรา 34) สิทธิโอนให้ผู้อื่นไม่ได้ เว้นแต่ตกทอดทางมรดก (มาตรา 35) ผู้อื่นใช้ได้เมื่อผู้ทรงสิทธิอนุญาต (มาตรา 36)
ความต่างที่กระทบงานจริง
- ชื่อบุคคลในชื่อตำราไม่ได้ทำให้ตำรับเป็นตำรับส่วนบุคคล ตำรายาของนายนาคอยู่ในบัญชีประกาศ จึงเป็นตำรับของชาติ
- ตามเกณฑ์ของกฎกระทรวง พ.ศ. 2558 ตำราที่ประกาศเป็นของชาติต้องเป็นตำราที่ไม่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายนี้อยู่แล้ว
- ถ้ามีผู้เสนอสูตรว่าเป็นสูตรประจำตระกูล ควรถามว่าจดทะเบียนสิทธิไว้หรือไม่ ขอดูหนังสือสำคัญ ภ.ท. 6 และเทียบชื่อตำรากับบัญชีประกาศด้วย เพราะคำตอบกำหนดว่าต้องขออนุญาตจากใคร
- ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรมาจากสมุดเล่มที่อยู่ในบัญชีประกาศ ควรถือว่าต้องขออนุญาตตามมาตรา 19 ไว้ก่อน แม้ผู้ที่ส่งสูตรให้จะเป็นผู้ถือสมุดเล่มจริงหรือเป็นทายาท
รายละเอียดการจดทะเบียนสิทธิ อายุ และการอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิ อ่านต่อได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ตำรับยาแผนไทยของชาติ กับตำรับยาแผนไทยส่วนบุคคลประเด็นตำรับของชาติตำรับส่วนบุคคล
เกิดขึ้นอย่างไรรัฐมนตรีประกาศตามมาตรา 17ผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอด ยื่นจดทะเบียนสิทธิ (มาตรา 20, 21)
หลักฐานบัญชีแนบท้ายประกาศในราชกิจจานุเบกษาหนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนสิทธิ แบบ ภ.ท. 6
ใช้เพื่อการค้าขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19ได้รับอนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ (มาตรา 36)
ชื่อบุคคลในชื่อตำรามีได้ เช่น ตำรายาของนายนาคผู้ทรงสิทธิคือผู้ที่จดทะเบียน
ตัวอย่างในบทความนี้ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ 386 ตำรับไม่มี
ที่มา: พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 14, 16, 17, 19, 20, 21, 36 · กฎกระทรวง พ.ศ. 2555 (แบบ ภ.ท. 6) · ประกาศฉบับที่ 23 พ.ศ. 2562
ใช้ตำรับยาโบราณจากตำรายาของนายนาคทำสินค้า: ขอข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตตามมาตรา 19
ตำรายาของนายนาคเป็นแหล่งตำรับยาโบราณ 386 ตำรับที่เป็นตำรับของชาติแล้ว และประกาศไม่ได้บอกชื่อตำรับ การค้นด้วยชื่อสูตรจึงช่วยได้น้อย สิ่งที่ใช้อ้างได้คือชื่อตำรา เลขเล่ม และฉบับของประกาศ
เมื่อไรต้องขออนุญาต
มาตรา 19 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 กำหนดว่า ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต ตามหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง
ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นก่อนได้
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลท้ายประกาศได้ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือ ส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุชื่อตำรับหรือตำรา พร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรานี้ควรเขียนให้ครบว่า "ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ เล่ม ..." และ "ประกาศฉบับที่ 23 พ.ศ. 2562"
ลำดับงานที่แนะนำ
- เขียนที่มาของสูตรในมือให้ชัด ได้มาจากใคร จากสมุดเล่มไหน
- เปิดบัญชีประกาศในเครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า แล้วค้นชื่อตำราหรือชื่อบุคคลที่เกี่ยวข้อง
- ถามผู้ส่งสูตรว่าจดทะเบียนสิทธิเป็นตำรับส่วนบุคคลไว้หรือไม่
- ถ้าสงสัยว่าเป็นตำรับในตำรายาของนายนาค ให้ยื่นขอทราบข้อมูลเบื้องต้นโดยระบุชื่อตำรา เล่ม และฉบับประกาศ
- ถ้าใช่ ให้ยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อนขึ้นทะเบียนหรือผลิตเพื่อการค้า
- วางเส้นทางฝั่ง อย. แยกต่างหาก เพราะใบอนุญาตจากฝั่งหนึ่งไม่ได้แทนอีกฝั่ง
บทความนี้ไม่ระบุค่าตอบแทนหรือระยะเวลา เพราะขึ้นกับหลักเกณฑ์และการพิจารณาของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ควรสอบถามกรมโดยตรง
เล่าเรื่องตำรายาแผนไทยของหมอพื้นบ้านในแบรนด์ได้แค่ไหน
เรื่องของสมุดยาที่ผูกกับชื่อคนธรรมดาแล้วได้เป็นตำราของชาติเป็นเรื่องที่คนจำได้ แต่การเล่าเรื่องในสื่อของสินค้าสมุนไพรอยู่ใต้กติกาการโฆษณาของพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 และเมื่อประวัติของเจ้าของตำรายังไม่มีบันทึก ช่องว่างนั้นต้องคงไว้ ไม่ควรเติมด้วยเรื่องแต่ง
กฎหมายเขียนไว้อย่างไร
- มาตรา 70 "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน"
- มาตรา 74 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร 5 ลักษณะ ได้แก่ (1) โอ้อวดสรรพคุณหรือวัตถุอันเป็นส่วนประกอบว่าสามารถบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล หรืออวดอ้างว่าสามารถรักษาโรคให้หายขาดได้ (2) แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิด (3) ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มี หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจ (4) เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ และ (5) ฝ่าฝืนหลักเกณฑ์ที่รัฐมนตรีประกาศกำหนด
มุมเล่าที่ปลอดภัยกว่า
- ตำรายาของบุคคลและของหมอพื้นบ้านได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายเดียวกับตำราหลวง
- ข้อเท็จจริงจากประกาศ เช่น ฉบับที่ 23 จำนวน 4 เล่ม 386 ตำรับ โดยบอกว่าอ้างจากบัญชีแนบท้ายประกาศ
- บอกตรง ๆ ว่ายังไม่มีบันทึกประวัติของเจ้าของตำรา
- การทำงานกับตำรับของชาติอย่างถูกขั้นตอน เช่น บอกว่าได้รับอนุญาตใช้ประโยชน์แล้ว เมื่อได้รับจริง
สิ่งที่ควรเลี่ยง
- แต่งประวัติ ภาพ หรือคำพูดของนายนาค หรือสื่อว่าแบรนด์สืบเชื้อสายหรือสืบทอดวิชาจากท่านโดยไม่มีหลักฐาน
- อ้างว่าสูตรจากตำราเก่าได้ผลต่อโรคหรืออาการใด หรือใช้คำว่าศักดิ์สิทธิ์ ตำรับลับ หรือสูตรประจำตระกูลที่ไม่มีใครรู้
- ทำให้เข้าใจว่ากรมการแพทย์แผนไทย กระทรวง หรือหน่วยงานรัฐรับรองสินค้า เพียงเพราะตำราอยู่ในประกาศ
- เขียนว่าใช้สูตรจากตำราของชาติ ขณะที่ยังไม่รู้ว่ามาจากเล่มไหน และยังไม่ได้รับอนุญาต
- สื่อว่าใช้ทั้งตำรับ เมื่อสินค้าใช้เพียงบางส่วนหรือปรับสัดส่วนแล้ว
ข้อความเล่าเรื่องที่ใช้โฆษณาสินค้าหรือคุณประโยชน์ของสินค้า ควรผ่านการขออนุญาตโฆษณาตามมาตรา 70 ก่อนเผยแพร่
เล่าเรื่องตำรายาหมอพื้นบ้านในแบรนด์✘ควรเลี่ยง
- แต่งประวัติ ภาพ หรือคำพูดของเจ้าของตำรา
- สื่อว่าแบรนด์สืบทอดวิชาจากเจ้าของตำราโดยไม่มีหลักฐาน
- อ้างว่าสูตรจากตำราเก่าได้ผลต่อโรคหรืออาการ หรือใช้คำว่าศักดิ์สิทธิ์
- ทำให้เข้าใจว่าหน่วยงานรัฐรับรองสินค้า
- สื่อว่าใช้ทั้งตำรับเมื่อใช้เพียงบางส่วน
✔เล่าได้
- ตำรายาของบุคคลได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายเดียวกับตำราหลวง
- ข้อเท็จจริงจากประกาศ โดยบอกว่าอ้างจากบัญชีแนบท้าย
- บอกตรง ๆ ว่ายังไม่มีบันทึกประวัติของเจ้าของตำรา
- การได้รับอนุญาตใช้ประโยชน์ตำรับของชาติ เมื่อได้รับจริง
ข้อความที่ใช้โฆษณาสินค้าหรือคุณประโยชน์ ต้องได้รับใบอนุญาตโฆษณาตามมาตรา 70 ก่อน
ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 และ 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19
ภาพประกอบและลิขสิทธิ์: เมื่อยังไม่มีภาพต้นฉบับให้ใช้
เรายังไม่พบภาพต้นฉบับของตำรายาของนายนาคที่เผยแพร่ และไม่พบภาพที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจน แบรนด์ที่อยากใช้ภาพประกอบจึงควรระวังสองเรื่อง
อย่าใช้ภาพสมุดเล่มอื่นแทนโดยไม่บอก
- ถ้าใช้ภาพสมุดไทยหรือตำราแพทย์ทั่วไปที่มีสัญญาอนุญาตเปิด ควรเขียนคำบรรยายให้ตรงว่าเป็นภาพตัวอย่าง ไม่ใช่ตำรายาของนายนาค และใส่ชื่อผู้สร้างกับชื่อสัญญาอนุญาตตามที่สัญญากำหนด
- ภาพจากฐานข้อมูลบางแห่งมีเงื่อนไขของตัวเอง เช่น ฐานข้อมูลเอกสารตัวเขียนของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ระบุสัญญาอนุญาตว่าห้ามใช้เพื่อการค้าและห้ามดัดแปลง
- ถ้าเป็นต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ เช่น ตำรายาเกร็ดในประกาศฉบับเดียวกัน หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าหรือหากำไร ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร
ลิขสิทธิ์: ระวังฉบับคัดลอกและฉบับพิมพ์รุ่นใหม่
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 คุ้มครองงานวรรณกรรม ซึ่งรวมหนังสือ สิ่งเขียน และสิ่งพิมพ์ (มาตรา 4 และ 6) และลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย (มาตรา 19 ของกฎหมายลิขสิทธิ์) ส่วนระเบียบ ประกาศ และคำสั่งของหน่วยงานรัฐไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ (มาตรา 7) ชื่อตำราและจำนวนตำรับในบัญชีแนบท้ายประกาศจึงอ้างถึงได้
ยังไม่รู้ว่าตำราของนายนาคเขียนเมื่อใด ถ้าวันหนึ่งพบฉบับคัดลอก ฉบับพิมพ์ หรืองานถอดความในยุคหลัง โดยเฉพาะงานที่ทำหลังปี 2490 ไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ ควรตรวจสถานะลิขสิทธิ์และขออนุญาตผู้ถือสิทธิก่อนคัดลอกข้อความหรือภาพไปใช้ ข้อนี้เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
แหล่งอ้างอิงที่ไม่ใช่กฎหมายในบทความนี้ เขียนเป็นข้อความเพื่อให้ค้นต่อได้
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 23) พ.ศ. 2562. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 178 ง หน้า 9, 12 กรกฎาคม 2562: บัญชีรายชื่อแนบท้าย ใช้เป็นที่มาของชื่อตำรา ตัวสะกด และจำนวนตำรับในบทความนี้
- กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ชุดข้อมูลรายการตำราและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ไฟล์ตาราง). ศูนย์ข้อมูลเปิดของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ." เว็บไซต์หอสมุดแห่งชาติ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- ดอกรัก พยัคศรี. "โรคฝีในตำรายาไทย." ฐานข้อมูลเอกสารตัวเขียนในประเทศไทย, ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), 2565. (เงื่อนไขการใช้ภาพในฐานข้อมูล)
ประวัติบุคคลของนายนาค นาคคงคำ: ค้นแล้วยังไม่พบแหล่งที่เผยแพร่ ถ้าท่านมีข้อมูลที่ตรวจสอบได้ เช่น เอกสารของครอบครัวหรือหน่วยงานที่เก็บรักษาตำรา ติดต่อเราเพื่อปรับปรุงบทความได้
คำถามที่พบบ่อย
ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ คืออะไร
เป็นตำรายา 4 เล่ม รวม 386 ตำรับ ที่กระทรวงสาธารณสุขประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 23 พ.ศ. 2562 แบ่งเป็นเล่ม 1 จำนวน 48 ตำรับ เล่ม 2 จำนวน 165 ตำรับ เล่ม 3 จำนวน 52 ตำรับ และเล่ม 4 จำนวน 121 ตำรับ
นายนาค นาคคงคำ เป็นใคร
ยังไม่ทราบ ประกาศระบุเพียงชื่อตำราและจำนวนตำรับ ไม่ได้ระบุอาชีพ ถิ่นที่อยู่ ยุคสมัย หรือผู้เก็บรักษาตำรา และเรายังไม่พบประวัติที่เผยแพร่ บทความนี้จึงไม่เล่าประวัติบุคคล
ประกาศฉบับที่ 23 มีตำราอะไรอีกบ้าง
บัญชีแนบท้ายมี 4 กลุ่ม รวม 2,316 ตำรับ คือ ตำรายาของนายนาค นาคคงคำ ตำรายาของนางเรียม สุขสงค์ญาติ ตำรายาเกร็ด สมบัติของหอสมุดแห่งชาติ และตำรายาพื้นบ้านของสมาคมแพทย์แผนไทย/แพทย์พื้นบ้าน จังหวัดลำพูน ซึ่งรวมตำราแผนพื้นบ้านของหมออินสม สิทธิตัน
ตำรายาของบุคคลที่ประกาศเป็นของชาติ ต่างจากตำรับยาแผนไทยส่วนบุคคลอย่างไร
ตำรับของชาติเกิดจากประกาศกระทรวงสาธารณสุข ผู้ใช้เพื่อการค้าต้องขออนุญาตตามมาตรา 19 ส่วนตำรับส่วนบุคคลเกิดจากการที่ผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอดยื่นจดทะเบียนสิทธิ (มาตรา 20, 21) และได้หนังสือสำคัญ ภ.ท. 6 ชื่อบุคคลในชื่อตำราไม่ได้ทำให้เป็นตำรับส่วนบุคคล อ่านเพิ่มที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ประกาศไม่บอกชื่อตำรับ จะรู้ได้อย่างไรว่าสูตรของเราอยู่ในตำรานี้
ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ยื่นขอทราบข้อมูลเบื้องต้นได้ตามประกาศคณะกรรมการฯ พ.ศ. 2560 นายทะเบียนเปิดเผยส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วนและสรรพคุณของตำรับ หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุชื่อตำรา เล่ม และเลขฉบับของประกาศ
เขียนบนสื่อว่าสูตรจากตำรายาหมอพื้นบ้านของชาติ ได้ไหม
ควรระวัง ถ้าสูตรมาจากตำราที่ประกาศเป็นของชาติ การนำไปขึ้นทะเบียนและผลิตต้องขออนุญาตตามมาตรา 19 ก่อน และการโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตตามมาตรา 70 ห้ามอ้างความศักดิ์สิทธิ์ อ้างบุคคลหรือสถาบันรับรอง หรือสื่อว่ามีส่วนประกอบครบตำรับเมื่อไม่ได้เป็นเช่นนั้น ตามมาตรา 74 และไม่ควรแต่งประวัติเจ้าของตำรา
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 23) พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- กฎกระทรวงการประกาศกำหนดตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- กฎกระทรวงการขอจดทะเบียนสิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย การสอบสวนและการพิจารณาวินิจฉัย และแบบหนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนสิทธิฯ พ.ศ. 2555 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยฯ เรื่อง กำหนดแบบคำขอจดทะเบียนสิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย (แบบ ภ.ท. 7) พ.ศ. 2555 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง