เจ้าของแบรนด์
ตำรายาเกร็ด: สมุดยานอกตำราหลวงในหอสมุดแห่งชาติ ที่มา วิธีขอดู และการขออนุญาตใช้ตำรับของชาติ
อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ตำรายาเกร็ด คืออะไร: ตำรายาแผนไทยกลุ่มใหญ่ที่สุดในหอสมุดแห่งชาติ
ตำรายาเกร็ด คือสมุดไทยที่รวบรวมตำรับยาไว้นอกตำราหลวง หอสมุดแห่งชาติเก็บสมุดลักษณะนี้ไว้มากที่สุดในบรรดาตำราแพทย์ที่ประกาศเป็นของชาติ กระทรวงสาธารณสุขทยอยประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติตั้งแต่ประกาศฉบับที่ 4 และฉบับที่ 8–10 (พ.ศ. 2559–2560) นับจากบัญชีท้ายประกาศที่มีผลแล้ว 17 ฉบับ มีรายการที่ชื่อมีคำว่า "เกร็ด" และเป็นต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติราว 215 รายการ รวมราว 14,000 ตำรับ ต้นฉบับเป็นสมุดไทยทั้งดำและขาว แต่ละเล่มมีตั้งแต่ไม่กี่ตำรับไปจนถึงหลายร้อยตำรับ
เวลาพูดถึงตำรายาแผนไทยของชาติ คนส่วนใหญ่นึกถึงศิลาจารึกวัดโพธิ์หรือตำราหลวง แต่ถ้าดูที่จำนวน ตำรับยาโบราณจำนวนมากที่สุดก้อนหนึ่งอยู่ในสมุดยาเกร็ดที่ไม่มีใครเอ่ยชื่อ ประกาศเขียนไว้เพียงชื่อเล่ม เลขที่ ชนิดสมุด และจำนวนตำรับ ไม่ได้เขียนชื่อตำรับ สูตรเก่าที่ธุรกิจได้มาจากสมุดจดของครอบครัวหรือของหมอพื้นบ้าน จึงอาจเป็นสูตรแบบเดียวกับที่อยู่ในกลุ่มนี้โดยที่ค้นจากชื่อไม่เจอ
บทความนี้เล่าว่ายาเกร็ดคืออะไร ต่างจากตำราหลวงตรงไหน สมุดเหล่านี้มาถึงหอสมุดได้อย่างไร ขอดูต้นฉบับได้ที่ไหน และถ้าจะใช้ตำรับทำสินค้าต้องผ่านขั้นใดบ้าง เรื่องสิทธิในตำรับแบบภาพรวมอ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ยาเกร็ด กับตำราหลวง: ตำรับยาโบราณที่อยู่นอกตำราฉบับชำระ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายสั้น ๆ ว่า "ยาเกร็ด น. ยาที่ไม่ใช่ยาตำราหลวง." ส่วนคำว่า "เกร็ด" ในความหมายหนึ่งแปลว่า ส่วนย่อยหรือส่วนเบ็ดเตล็ด เมื่อรวมสองความหมายเข้าด้วยกัน ตำรายาเกร็ดจึงเป็นที่รวมตำรับยาที่หมอจดเก็บไว้เป็นข้อ ๆ ไม่ได้มาจากตำราที่ราชสำนักชำระเป็นฉบับมาตรฐาน
ตำราหลวงคืออะไร
ตัวอย่างที่ชัดที่สุดของตำราหลวงคือคัมภีร์แพทย์ฉบับหลวงสมัยรัชกาลที่ 5 บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อธิบายว่า ในปี พ.ศ. 2413 รัชกาลที่ 5 โปรดให้กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย จางวางกรมแพทย์ เป็นแม่กองรวบรวมและชำระตำรับคัมภีร์แพทย์ที่ใช้กันในเวลานั้น แล้วจัดสร้างเป็นคัมภีร์แพทย์ฉบับหลวงในรูปสมุดไทยดำ ตำราชุดนี้ประกาศเป็นตำราของชาติในประกาศฉบับที่ 2 (พ.ศ. 2558) เรื่องเต็มอ่านได้ที่ ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5
ตำรายาเกร็ดคือขั้วตรงข้าม ไม่มีแม่กอง ไม่มีการชำระเป็นฉบับเดียว แต่ละเล่มเป็นของใครคนหนึ่ง จดตามที่ได้รับถ่ายทอดมา
ยาเกร็ดไม่ได้แปลว่ายาชาวบ้านเสมอไป
ในบัญชีของหอสมุดมีเล่มที่ชื่อ "ตำราพระโอสถเกร็ด" (เลขที่ 597) "พระตำรายาเกร็ด" (เลขที่ 623) และ "ตำราพระโอสถเกร็ด ฉบับทูลเกล้าฯ ถวาย ร.4" (เลขที่ 219) ชื่อเหล่านี้ใช้คำราชาศัพท์ แสดงว่าคำว่าเกร็ดหมายถึงตำรับที่รวบรวมไว้นอกตำราหลวงฉบับชำระ ไม่ได้บอกว่าผู้จดเป็นใคร การเรียกตำรายาเกร็ดทั้งหมดว่ายาชาวบ้านจึงไม่ตรงนัก
ตัวอย่างสมุดยาเกร็ดนอกหอสมุด
บทความของดอกรัก พยัคศรี ในฐานข้อมูลเอกสารโบราณภูมิภาคตะวันตกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (2558) ช่วยให้เห็นภาพว่าสมุดยาเกร็ดหน้าตาเป็นอย่างไร สมุดไทยขาวชื่อ "คัมภีร์ยาเกร็ดแผนโบราณ" ของหมอเห สายโกสินทร แพทย์แผนโบราณชั้น 2 วัดท่าพูด จังหวัดนครปฐม เขียนไว้ว่ารวบรวมตำรับของครูบาอาจารย์ต่าง ๆ มาไว้ในที่เดียวเพื่อใช้งานเอง คัดเสร็จเมื่อ 14 กรกฎาคม 2477 มี 181 ตำรับ ในจำนวนนี้ 64 ตำรับระบุชื่อเจ้าของตำรับ เช่น ตำรับยาพระธรรมปิฎก วัดพระเชตุพนฯ 25 ตำรับ และตำรับยาหมอคลาย 12 ตำรับ สมุดเล่มนี้ไม่ใช่ต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ แต่แสดงรูปแบบของสมุดยาเกร็ดได้ดี คือสมุดที่หมอคนหนึ่งคัดตำรับจากหลายสำนักมารวมไว้

ในตำรายาเกร็ดมีอะไร: สิ่งที่บัญชีท้ายประกาศบอก และสิ่งที่ยังไม่รู้
บัญชีท้ายประกาศบอกข้อมูล 4 อย่างของแต่ละเล่ม คือ ชื่อเอกสาร เลขที่เอกสารตามหอสมุดแห่งชาติ ประเภทเอกสารโบราณ และจำนวนตำรับ ประกาศรุ่นหลัง เช่น ฉบับที่ 31 (พ.ศ. 2564) และฉบับที่ 35 (พ.ศ. 2566) เพิ่มตำแหน่งจัดเก็บ เช่น "มัดที่ 38 ตู้ 112" และช่อง "ประวัติ" ว่าหอสมุดได้เล่มนั้นมาจากไหน
ขนาดของแต่ละเล่ม
นับจากบัญชีท้ายประกาศ สมุดยาเกร็ดแต่ละเล่มมีตั้งแต่ 1 ตำรับไปจนถึงหลายร้อยตำรับ เล่มที่มีตำรับมากที่สุดคือเลขที่ 254 (378 ตำรับ) รองลงมาคือเลขที่ 273 (341 ตำรับ) และเลขที่ 269 (306 ตำรับ) เลขที่ของตำรายาเกร็ดเรียงต่อกันเป็นช่วงยาว เช่น 217–250 และ 251–270 จึงน่าจะจัดเป็นหมวดเดียวกันในทะเบียนของหอสมุด ข้อนี้เป็นการอนุมานจากเลขที่ ยังไม่พบเอกสารของหอสมุดที่อธิบายไว้
ชื่อเล่มบอกหมวดเรื่องคร่าว ๆ
เล่มส่วนใหญ่ชื่อ "ตำรายาเกร็ด" เฉย ๆ แต่บางเล่มมีชื่อที่บอกเรื่องมากกว่านั้น เช่น "คัมภีร์กูมาร และตำรายาเกร็ด" (เลขที่ 658) "คัมภีร์แพทย์ศาสตร์และตำรายาเกร็ด" (เลขที่ 662) "ตำรายาแก้ไข้ทั้งปวง ยาเกร็ดผู้ใหญ่" (เลขที่ 666) และ "ตำรายาเกร็ดว่าด้วยยาต่าง ๆ ไม่จบ" (เลขที่ 692) ชื่อเหล่านี้บอกเพียงว่าเล่มนั้นว่าด้วยเรื่องใด ไม่ได้บอกว่ายาใช้ได้ผล
สมุดไทยดำ กับสมุดไทยขาว
สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 32 อธิบายว่า สมุดไทยทำจากกระดาษเปลือกข่อยแผ่นยาวพับกลับไปกลับมา ก่อนเย็บเป็นเล่มต้องทาแป้งเปียก สมุดขาวผสมน้ำปูนขาวในแป้ง ส่วนสมุดดำผสมเขม่าไฟหรือถ่านบดละเอียด สมุดดำเขียนด้วยดินสอขาวหรือหมึกขาว สมุดขาวเขียนด้วยหมึกดำ ตำรายาเกร็ดในประกาศฉบับที่ 8 ทั้ง 29 เล่มเป็นสมุดไทยดำ ส่วนเลขที่ 666, 692 และ 942 เป็นสมุดไทยขาว
สิ่งที่ยังไม่รู้
- ประกาศไม่ได้เขียนชื่อตำรับรายตัวของตำรายาเกร็ด
- ยังไม่พบงานวิชาการที่ศึกษาตำรายาเกร็ดของหอสมุดแห่งชาติโดยตรง
- ยังไม่รู้ผู้เขียนและอายุของเล่มส่วนใหญ่ ประกาศไม่ได้ระบุปีที่เขียน
บทความนี้จึงไม่ยกชื่อตำรับหรือส่วนประกอบใดจากตำรายาเกร็ด เพราะยังไม่มีแหล่งที่ตรวจสอบได้
เส้นทางสู่หอสมุด: ที่มาของตำรายาเกร็ดที่ประกาศบันทึกไว้
ประกาศฉบับแรก ๆ ที่ประกาศตำรายาเกร็ด ตั้งแต่ฉบับที่ 4 ถึงฉบับที่ 25 ระบุเพียงชื่อ เลขที่ ประเภทสมุด และจำนวนตำรับ ไม่มีช่อง "ประวัติ" ที่มาของตำรายาเกร็ดเลขที่ 217–589 ซึ่งเป็นกลุ่มใหญ่ที่สุด จึงไม่ปรากฏในประกาศ ข้อมูลนี้ต้องดูจากบัญชีทะเบียนของหอสมุดเป็นรายเล่ม
ประกาศรุ่นหลังบันทึกที่มาไว้ ทำให้เห็นว่าสมุดยาเกร็ดเดินทางมาถึงหอสมุดได้หลายทาง
- เลขที่ 219 "ตำราพระโอสถเกร็ด ฉบับทูลเกล้าฯ ถวาย ร.4" สมุดไทยดำ 56 ตำรับ ช่องประวัติเขียนว่า สมบัติเดิมของหอสมุดแห่งชาติ (ประกาศฉบับที่ 35) ชื่อเล่มบอกว่าเป็นฉบับที่ทูลเกล้าฯ ถวายรัชกาลที่ 4 แต่ประกาศไม่ได้ระบุว่าผู้ใดถวายและถวายเมื่อใด
- เลขที่ 614 "ตำรายาเกร็ด" สมุดไทยดำ 23 ตำรับ ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี เมื่อ 7 เมษายน พ.ศ. 2482 (ประกาศฉบับที่ 31)
- เลขที่ 653, 658, 662 และ 666 ผู้บริจาคเอกชนคนเดียวกันมอบให้หอสมุดแห่งชาติเมื่อ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2494 (เลขที่ 662 ระบุวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2494) รวม 688 ตำรับ (ประกาศฉบับที่ 31)
- เลขที่ 692 "ตำรายาเกร็ดว่าด้วยยาต่าง ๆ ไม่จบ" สมุดไทยขาว 86 ตำรับ สมบัติเดิมของหอสมุดแห่งชาติ (ประกาศฉบับที่ 31)
- เลขที่ 942 "ตำรายาเกร็ด" สมุดไทยขาว 44 ตำรับ หอสมุดซื้อจากเอกชนเมื่อ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2509 (ประกาศฉบับที่ 35)
สรุปได้ว่ามีทั้งเล่มที่เป็นสมบัติเดิมของหอสมุด เล่มที่รับโอนจากหน่วยราชการ เล่มที่เอกชนมอบให้ และเล่มที่หอสมุดซื้อเข้าคลัง ชื่อ "ตำรายาเกร็ด" ยังพบนอกหอสมุดด้วย เช่น ประกาศฉบับที่ 37 (พ.ศ. 2568) มีตำรายาเกร็ด เลขที่ 10 ของวัดสามแก้ว จังหวัดชุมพร สมุดไทยขาว 244 ตำรับ
เส้นทางของตำรายาเกร็ด: จากสมุดของหมอสู่ตำราของชาติฉบับทูลเกล้าฯ ถวายชื่อเล่มของเลขที่ 219 ระบุว่าเป็นฉบับทูลเกล้าฯ ถวาย ร.4 ประกาศไม่ได้ระบุผู้ถวายและปี
รับโอนจากหน่วยราชการเลขที่ 614 ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
เอกชนมอบให้ผู้บริจาคเอกชนมอบเลขที่ 653, 658, 662 และ 666
หอสมุดซื้อเข้าคลังเลขที่ 942 ซื้อจากเอกชน
ประกาศชุดแรกฉบับที่ 4 และ 8–10 ประกาศตำรายาเกร็ดเรียงตามเลขที่
ประกาศที่บันทึกประวัติฉบับที่ 31 และ 35 ระบุตำแหน่งจัดเก็บและที่มาของแต่ละเล่ม
ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติฯ ฉบับที่ 4, 8, 9, 10, 31 และ 35
ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และขอดูตามเลขที่ได้อย่างไร
ต้นฉบับตำรายาเกร็ดทุกเล่มในบทความนี้อยู่ในความดูแลของกลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร เลขที่ในประกาศคือเลขทะเบียนเอกสารโบราณของหอสมุด ใช้เป็นเลขอ้างอิงตอนขอดูต้นฉบับได้ ยังไม่พบภาพสแกนตำรายาเกร็ดให้ดูฟรีบนเว็บ หน้าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์หมวดเอกสารโบราณของหอสมุดมีแต่สนธิสัญญาและพระราชสาส์น ไม่มีตำรายา
ขั้นตอนขอดูตามเลขที่
- จดชื่อเล่มและเลขที่จากบัญชีท้ายประกาศ เช่น "ตำรายาเกร็ด เลขที่ 217" พร้อมเลขฉบับของประกาศ
- ค้นทะเบียนในฐานข้อมูลเอกสารโบราณของหอสมุด ที่ manuscript.nlt.go.th หน้า "สืบค้น" มี 4 แท็บ คือ จารึก คัมภีร์ใบลาน หนังสือสมุดไทย และตู้พระธรรม แท็บหนังสือสมุดไทยค้นได้จากเลขทะเบียน หรือชื่อทะเบียน ชื่อหน้าปก และเรื่อง ผลค้นหาแสดงทะเบียน เรื่อง หมวด หมู่ หมู่ย่อย และสำนัก
- สมัครสมาชิกและยื่นแบบขออนุญาตออนไลน์ กรอก "แบบขออนุญาตศึกษาค้นคว้าและขอใช้เอกสารโบราณ" ในระบบ เมื่อผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติอนุมัติ ระบบจะแจ้งทางอีเมล ระเบียบของหอสมุดแนะนำให้จดหมวด หมู่ ชื่อเรื่อง และเลขที่ให้ครบก่อนยื่น
- เตรียมหลักฐานตามประเภทผู้ใช้ ประชาชนใช้บัตรประจำตัวประชาชนกับหนังสือขออนุญาต นักศึกษาและข้าราชการใช้หนังสือรับรองจากต้นสังกัด ชาวต่างชาติใช้หนังสือจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ
- ที่ห้องบริการ ต้องสวมถุงมือ วางต้นฉบับบนผ้า และไม่แตะตัวอักษร ห้ามถ่ายรูปเอกสารโบราณเอง ถ้าต้องการสำเนาให้ขอผ่านเจ้าหน้าที่ โดยกรอกแบบฟอร์ม 1 ใบต่อ 1 เลขที่ ถ้าเล่มนั้นมีฉบับพิมพ์ ฉบับปริวรรต ไมโครฟิล์ม หรือฉบับดิจิทัลแล้ว ห้องบริการจะให้ดูฉบับสำเนาแทนต้นฉบับ
ชื่อเว็บไซต์ในบทความนี้เขียนเป็นข้อความเพื่อให้ค้นต่อเอง ขั้นตอนอาจเปลี่ยนตามระเบียบของหอสมุด ควรอ่านหน้าระเบียบการใช้บริการและคู่มือแนะนำการขอใช้เอกสารโบราณในฐานข้อมูลเดียวกันก่อนไป
ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับใดบ้าง และ "ของชาติ" หมายความว่าอะไร
ประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องการประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ ออกโดยอาศัยมาตรา 4 และมาตรา 17 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ตำรายาเกร็ดกระจายอยู่ในประกาศหลายฉบับ ฉบับสำคัญมีดังนี้
- ฉบับที่ 4 (ประกาศ ณ วันที่ 1 เมษายน 2559) มีตำราพระโอสถเกร็ด เลขที่ 597 (77 ตำรับ) และพระตำรายาเกร็ด เลขที่ 623 (81 ตำรับ)
- ฉบับที่ 8 (ประกาศ ณ วันที่ 25 สิงหาคม 2559 ลงราชกิจจานุเบกษา 24 พฤษภาคม 2560) ทั้งฉบับเป็นตำรายาเกร็ด เลขที่ 217–250 จำนวน 29 เล่ม สมุดไทยดำทั้งหมด รวม 1,841 ตำรับ
- ฉบับที่ 9 (พ.ศ. 2559) และฉบับที่ 10 (พ.ศ. 2560) ประกาศต่อเป็นช่วงเลขที่ 251–270 และ 273–589
- ฉบับที่ 19 (พ.ศ. 2561) มีตำรายาเกร็ด 39 รายการ เป็นฉบับที่มีตำรับในกลุ่มนี้มากที่สุด
- ฉบับที่ 31 (พ.ศ. 2564) และฉบับที่ 35 (พ.ศ. 2566) เป็นรุ่นที่บันทึกตำแหน่งจัดเก็บและประวัติของแต่ละเล่ม
ตารางด้านล่างนับจากบัญชีท้ายประกาศ ตัวเลขจึงเป็นยอดโดยประมาณ บางเลขที่ปรากฏในประกาศมากกว่าหนึ่งฉบับ ประกาศฉบับที่ 12 (พ.ศ. 2560) มีตำรายาเกร็ดบางเลขที่ด้วย แต่ไฟล์ในคลังของเราเป็นฉบับร่าง จึงไม่นับรวม
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
ประกาศแต่ละฉบับมีข้อความสองข้อที่สำคัญ ข้อแรกให้ตำราการแพทย์แผนไทยตามบัญชีรายชื่อแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ข้อถัดมาให้ตำรับยาแผนไทยในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ความหมายในทางปฏิบัติคือ ทุกตำรับในสมุดยาเกร็ดที่อยู่ในบัญชีได้รับความคุ้มครอง แม้ประกาศจะไม่เขียนชื่อตำรับไว้สักตำรับ คำว่าของชาติจึงไม่ได้แปลว่าใครก็หยิบไปใช้ทำสินค้าได้ แต่หมายถึงรัฐเป็นผู้ดูแลสิทธิ และมีขั้นตอนขออนุญาตใช้ประโยชน์ ภาพรวมของตำรับ 3 ประเภทอ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ตำรายาเกร็ดของหอสมุดแห่งชาติ แยกตามประกาศ (นับจากบัญชีท้ายประกาศ)ประกาศปีเลขที่ในหอสมุดรายการตำรับ
ฉบับที่ 42559597, 6232158
ฉบับที่ 82559217–250291,841
ฉบับที่ 92559251–270141,641
ฉบับที่ 102560273–589392,513
ฉบับที่ 192561256–621392,692
ฉบับที่ 312564614–6926797
ฉบับที่ 352566219, 9422100
ฉบับอื่นอีก 10 ฉบับ (23–30, 32, 33)2562–2565หลายช่วง844,332
รวมโดยประมาณราว 215ราว 14,000
ที่มา: บัญชีรายชื่อแนบท้ายประกาศกระทรวงสาธารณสุข 17 ฉบับที่มีผลแล้ว · นับเฉพาะรายการที่ชื่อมีคำว่าเกร็ดและเป็นต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ · ไม่นับฉบับที่ 12 (ไฟล์ร่าง)
ใช้ตำรับยาโบราณจากตำรายาเกร็ดทำสินค้า: ขอข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตตามมาตรา 19
ประเด็นที่สำคัญที่สุดสำหรับผู้ประกอบการคือ ตำรายาเกร็ดเป็นแหล่งตำรับยาโบราณก้อนใหญ่ที่เป็นตำรับของชาติไปแล้ว ประมาณ 14,000 ตำรับ นับจากบัญชีท้ายประกาศ และประกาศไม่ได้บอกชื่อตำรับ การค้นด้วยชื่อสูตรจึงช่วยได้น้อย
เมื่อไรต้องขออนุญาต
มาตรา 19 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 กำหนดว่า ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต ตามหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง ถ้าสูตรของคุณคัดมาจากสมุดยาเกร็ดเล่มใดเล่มหนึ่งในบัญชี หรือพัฒนาต่อจากตำรับในเล่มนั้นเพื่อการค้า ควรถือว่าเข้าข่ายมาตรานี้ไว้ก่อน
ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นก่อนได้
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลท้ายประกาศได้ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือ ส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุชื่อตำรับหรือตำรา พร้อมเลขฉบับของประกาศที่กำหนดเป็นตำรับหรือตำราของชาติ
สำหรับตำรายาเกร็ด ช่องทางนี้มีประโยชน์มาก เพราะชื่อเล่มของแทบทุกเล่มเหมือนกัน สิ่งที่แยกเล่มออกจากกันคือ เลขที่ และ ฉบับของประกาศ จึงควรจดทั้งสองอย่างให้ถูกก่อนยื่น
ลำดับงานที่แนะนำ
- เขียนที่มาของสูตรในมือให้ชัด ได้มาจากใคร สมุดเล่มไหน
- เปิดบัญชีประกาศในเครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า แล้วดูตำราที่มีชื่อหรือหมวดเรื่องใกล้เคียง
- ถ้าสงสัยว่าเป็นตำรับในตำรายาเกร็ด ให้ยื่นขอทราบข้อมูลเบื้องต้นโดยระบุเลขที่และฉบับประกาศ
- ถ้าใช่ ให้ยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อนขึ้นทะเบียนหรือผลิตเพื่อการค้า
- วางเส้นทางฝั่ง อย. แยกต่างหาก เพราะใบอนุญาตจากฝั่งหนึ่งไม่ได้แทนอีกฝั่ง
บทความนี้ไม่ระบุค่าตอบแทนหรือระยะเวลา เพราะขึ้นกับหลักเกณฑ์และการพิจารณาของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ควรสอบถามกรมโดยตรง
เล่าเรื่องตำรายาแผนไทยในแบรนด์ได้แค่ไหน: กรณีตำรายาเกร็ด
เรื่องราวของตำรายาเกร็ดน่าสนใจสำหรับแบรนด์ เพราะเป็นเรื่องของหมอที่จดความรู้จากครูหลายสำนักไว้ใช้เอง แต่การเล่าเรื่องในสื่อของสินค้าสมุนไพรอยู่ใต้กติกาการโฆษณาของพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562
กฎหมายเขียนไว้อย่างไร
- มาตรา 70 "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน"
- มาตรา 74 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร 5 ลักษณะ ได้แก่ (1) โอ้อวดสรรพคุณหรือวัตถุอันเป็นส่วนประกอบว่าสามารถบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล หรืออวดอ้างว่าสามารถรักษาโรคให้หายขาดได้ (2) แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิด (3) ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มี หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจ (4) เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ และ (5) ฝ่าฝืนหลักเกณฑ์ที่รัฐมนตรีประกาศกำหนด
มุมเล่าที่ปลอดภัยกว่า
- ยาเกร็ดคืออะไร ตามความหมายในพจนานุกรม และต่างจากตำราหลวงอย่างไร
- ตำรายาเกร็ดเป็นกลุ่มใหญ่ในคลังตำราของชาติ โดยบอกว่านับจากบัญชีท้ายประกาศ
- สมุดเหล่านี้มาถึงหอสมุดได้หลายทาง เช่น สมบัติเดิม รับโอนจากหน่วยราชการ เอกชนมอบให้ และหอสมุดซื้อเข้าคลัง
- การทำงานกับตำรับของชาติอย่างถูกขั้นตอน เช่น บอกว่าได้รับอนุญาตใช้ประโยชน์แล้ว เมื่อได้รับจริง
สิ่งที่ควรเลี่ยง
- อ้างว่าสูตรจากตำราเก่าได้ผลต่อโรคหรืออาการใด หรือใช้คำว่าศักดิ์สิทธิ์ ตำรับลับ หรือสูตรเฉพาะราชสำนัก
- ใช้ชื่อ "ฉบับทูลเกล้าฯ ถวาย ร.4" หรือชื่อหอสมุด วัด และหน่วยงานรัฐ ในทางที่ทำให้เข้าใจว่าสถาบันเหล่านี้รับรองสินค้า
- เขียนว่า "ใช้สูตรจากตำรายาเกร็ดของชาติ" โดยไม่รู้ว่ามาจากเล่มไหน เลขที่อะไร และยังไม่ได้รับอนุญาต
- สื่อว่าใช้ทั้งตำรับ เมื่อสินค้าใช้เพียงบางส่วนหรือปรับสัดส่วนแล้ว
ข้อความเล่าเรื่องที่ใช้โฆษณาสินค้าหรือคุณประโยชน์ของสินค้า ควรผ่านการขออนุญาตโฆษณาตามมาตรา 70 ก่อนเผยแพร่
เล่าเรื่องตำรายาเกร็ดในแบรนด์✘ควรเลี่ยง
- อ้างว่าสูตรจากตำราเก่าได้ผลต่อโรคหรืออาการ
- ใช้คำว่าศักดิ์สิทธิ์ ตำรับลับ หรือสูตรเฉพาะราชสำนัก
- ทำให้เข้าใจว่าหอสมุด วัด ราชสำนัก หรือหน่วยงานรัฐรับรองสินค้า
- อ้างตำรายาเกร็ดของชาติโดยไม่รู้เลขที่และยังไม่ได้รับอนุญาต
- สื่อว่าใช้ทั้งตำรับเมื่อใช้เพียงบางส่วน
✔เล่าได้
- ความหมายของยาเกร็ดตามพจนานุกรม และความต่างจากตำราหลวง
- ขนาดของกลุ่ม โดยบอกว่านับจากบัญชีท้ายประกาศ
- เส้นทางของสมุดสู่หอสมุดตามที่ประกาศบันทึกไว้
- การได้รับอนุญาตใช้ประโยชน์ตำรับของชาติ เมื่อได้รับจริง
ข้อความที่ใช้โฆษณาสินค้าหรือคุณประโยชน์ ต้องได้รับใบอนุญาตโฆษณาตามมาตรา 70 ก่อน
ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 และ 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19
ภาพต้นฉบับและลิขสิทธิ์: ใช้ภาพสมุดยาเกร็ดอย่างระมัดระวัง
ภาพหน้าสมุดไทยดำเขียนหมึกขาวดูสวยและขายเรื่องได้ดี แต่การใช้ภาพต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติมีกติกาของตัวเอง แยกจากเรื่องสิทธิในตำรับ
ภาพต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ
- ห้ามถ่ายรูปเอกสารโบราณเองในห้องบริการ ต้องขอสำเนาผ่านเจ้าหน้าที่
- หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าหรือหากำไร ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร
- ระเบียบการใช้บริการระบุว่า การตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ ให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากร
- ผลงานที่ใช้ข้อมูลต้องอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ และส่งสำเนาผลงาน 1 ชุดให้กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
ภาพจากฐานข้อมูลอื่นก็มีเงื่อนไข เช่น ฐานข้อมูลเอกสารตัวเขียนของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ระบุสัญญาอนุญาตว่าห้ามใช้เพื่อการค้าและห้ามดัดแปลง ถ้าจะใช้ภาพสมุดไทยทั่วไปที่มีสัญญาอนุญาตเปิด ควรเขียนคำบรรยายให้ตรงว่าเป็นภาพตัวอย่างสมุดไทย ไม่ใช่ตำรายาเกร็ดเล่มในบทความ
ลิขสิทธิ์: ระวังฉบับพิมพ์และฉบับปริวรรตรุ่นใหม่
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 คุ้มครองงานวรรณกรรม ซึ่งรวมหนังสือ สิ่งเขียน และสิ่งพิมพ์ (มาตรา 4 และ 6) และลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย (มาตรา 19 ของกฎหมายลิขสิทธิ์) ส่วนระเบียบ ประกาศ และคำสั่งของหน่วยงานรัฐไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ (มาตรา 7) บัญชีชื่อตำราในประกาศกระทรวงจึงอ้างถึงได้
ยังไม่พบฉบับพิมพ์หรือฉบับปริวรรตของตำรายาเกร็ดฉบับหอสมุด แต่ถ้าวันหนึ่งพบงานถ่ายถอด งานวิจัย หรือหนังสือตำรายาที่พิมพ์ในยุคหลัง โดยเฉพาะที่พิมพ์หลังปี 2490 ไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ ควรตรวจสถานะลิขสิทธิ์และขออนุญาตผู้ถือสิทธิก่อนคัดลอกข้อความหรือภาพไปใช้ ข้อนี้เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
แหล่งอ้างอิงที่ไม่ใช่กฎหมายในบทความนี้ เขียนเป็นข้อความเพื่อให้ค้นต่อได้
- สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน (ฉบับออนไลน์), คำว่า "ยาเกร็ด" "เกร็ด" "สมุดไทย". สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- วัฒนา ชยธวัช. "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (ก.ค.–ธ.ค. 2564).
- ดอกรัก พยัคศรี. "คัมภีร์ยาเกร็ดแผนโบราณ หมอเห สายโกสินทร แพทย์แผนโบราณ ชั้น ๒ วัดท่าพูด." ฐานข้อมูลเอกสารโบราณภูมิภาคตะวันตกในประเทศไทย, ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), 2558.
- ดอกรัก พยัคศรี. "โรคฝีในตำรายาไทย." ฐานข้อมูลเอกสารตัวเขียนในประเทศไทย, ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), 2565. (เงื่อนไขการใช้ภาพในฐานข้อมูล)
- สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 32 เรื่อง หนังสือสมุดไทย (การทำสมุดไทย การลบสมุด การเขียนสมุดไทย).
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ." เว็บไซต์หอสมุดแห่งชาติ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ จารึก สมุดไทย ตู้พระธรรมและคัมภีร์ใบลาน: หน้าสืบค้น ระเบียบการใช้บริการ และคู่มือแนะนำการขอใช้เอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ ฉบับที่ 4 (2559), 8 (2559), 9 (2559), 10 (2560), 19 (2561), 31 (2564), 35 (2566) และ 37 (2568): บัญชีรายชื่อแนบท้าย ใช้นับจำนวนรายการและตำรับในบทความนี้
คำถามที่พบบ่อย
ตำรายาเกร็ด คืออะไร
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายว่า ยาเกร็ด คือยาที่ไม่ใช่ยาตำราหลวง ตำรายาเกร็ดจึงเป็นสมุดที่รวบรวมตำรับยาไว้นอกตำราที่ราชสำนักชำระเป็นฉบับมาตรฐาน หอสมุดแห่งชาติเก็บสมุดลักษณะนี้ไว้จำนวนมาก
ยาเกร็ดต่างจากตำราหลวงอย่างไร
ตำราหลวง เช่น คัมภีร์แพทย์ฉบับหลวงสมัยรัชกาลที่ 5 เกิดจากการรวบรวมและชำระโดยมีแม่กองดูแล ส่วนตำรายาเกร็ดเป็นสมุดที่แต่ละคนจดตำรับไว้ ไม่ได้ผ่านการชำระเป็นฉบับเดียว อ่านเรื่องตำราหลวงได้ที่ ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5
ตำรายาเกร็ดของหอสมุดแห่งชาติมีกี่เล่ม กี่ตำรับ
นับจากบัญชีท้ายประกาศที่มีผลแล้ว 17 ฉบับ มีรายการที่ชื่อมีคำว่าเกร็ดและเป็นต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติราว 215 รายการ รวมราว 14,000 ตำรับ เป็นยอดโดยประมาณ เพราะบางเลขที่ปรากฏในประกาศมากกว่าหนึ่งฉบับ
ประกาศไม่บอกชื่อตำรับ จะรู้ได้อย่างไรว่าสูตรของเราอยู่ในตำรายาเกร็ด
ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ยื่นขอทราบข้อมูลเบื้องต้นได้ตามประกาศคณะกรรมการฯ พ.ศ. 2560 นายทะเบียนเปิดเผยส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วนและสรรพคุณของตำรับ ในแบบต้องระบุชื่อตำรา เลขที่ และเลขฉบับของประกาศ
ขอดูต้นฉบับตำรายาเกร็ดได้ที่ไหน
ต้นฉบับอยู่ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ค้นทะเบียนตามเลขที่ได้ในฐานข้อมูลเอกสารโบราณ manuscript.nlt.go.th แท็บหนังสือสมุดไทย แล้วยื่นแบบขออนุญาตศึกษาค้นคว้าและขอใช้เอกสารโบราณในระบบ
เขียนบนสื่อว่า สูตรจากตำรายาเกร็ด ได้ไหม
ควรระวัง ถ้าสูตรมาจากตำรายาเกร็ดที่ประกาศเป็นของชาติ การนำไปขึ้นทะเบียนและผลิตต้องขออนุญาตตามมาตรา 19 ก่อน และการโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตตามมาตรา 70 ห้ามอ้างความศักดิ์สิทธิ์ อ้างสถาบันรับรอง หรือสื่อว่ามีส่วนประกอบครบตำรับเมื่อไม่ได้เป็นเช่นนั้น ตามมาตรา 74
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 8) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 10) พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 19) พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 31) พ.ศ. 2564 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 35) พ.ศ. 2566 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง