เจ้าของแบรนด์
พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์: หมอหลวงผู้ร่วมจัดตั้งศิริราช กับตำรายาแผนไทย 20 ตำรับที่เป็นตำราของชาติ
อ่าน 10 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ในบทความนี้ ตำรายาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ คืออะไร: ตำรายาแผนไทย 20 ตำรับจากฉบับพิมพ์ 2459พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์: หมอหลวง ที่ทรงเรียน การแพทย์ จากพระบิดา หัวหน้ากรมหมอหลวง กับคณะกรรมการ 9 คนที่จัดตั้งโรง ศิริราช พยาบาล แพทย์ห้าชั่วคน และตำรา ยาแผนไทยที่ตกทอด ในตระกูล: จากฉบับพิมพ์ 2459 ถึงฉบับอนุรักษ์ 2559ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านตำรา ยาแผนไทยเล่ม นี้ได้อย่างไร ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558จะใช้ตำรับ จากตำรา ยาแผนไทยเล่ม นี้ทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องของหมอ หลวงกับกฎโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร ภาพต้นฉบับ พระรูป และลิขสิทธิ์ ของตำรา ยาแผนไทยฉบับพิมพ์ แหล่งอ้างอิง ทางประวัติศาสตร์ คำถามที่พบบ่อย
ตำรายาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ คืออะไร: ตำรายาแผนไทย 20 ตำรับจากฉบับพิมพ์ 2459ตำรายาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ คือตำรา ยาแผนไทยของ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ (พ.ศ. 2389–2455) เจ้านายผู้ทรง เป็นหมอหลวง และหัวหน้า กรมหมอหลวง ฉบับที่กระทรวง สาธารณสุข ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ คือฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2459 ซึ่งมี 20 ตำรับ อยู่ในประกาศฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 ตำรานี้เล่มเล็ก กว่าตำรา หลวงเล่มอื่นใน ประกาศ ฉบับเดียวกันมาก แต่เจ้าของ ตำรามีเรื่อง ราวใหญ่ พระองค์ อยู่ในคณะกรรมการ ที่จัดตั้งโรงศิริราช พยาบาล และมาจากราชสกุล ที่มีแพทย์ สืบกันถึงห้าชั่วคน
บทความ นี้จึงเล่าเรื่อง ของพระองค์ มากกว่า เนื้อในของตำรา เริ่มจากพระบิดา ผู้เป็นแพทย์ ประจำ พระองค์ ในรัชกาลที่ 4 บทบาท ของพระองค์ ในการจัดตั้งศิริราช สายตระกูลแพทย์ และการพิมพ์ตำราในปี 2459, 2541 และ 2559 แล้วจึงต่อด้วย สิ่งที่ผู้ประกอบ การควรรู้ก่อน นำตำรับ หรือเรื่อง ราวนี้ไปใช้ ทั้งการขออนุญาต ตามกฎหมาย คุ้มครอง ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย และขอบเขต การเล่าเรื่อง ในโฆษณา
สิ่งที่ยังไม่รู้
เราไม่พบแหล่ง ที่บอกว่าตำรา นี้พิมพ์ในปี 2459 ในโอกาสใด และไม่พบรายชื่อตำรับทั้ง 20 ตำรับในแหล่งที่เปิดอ่านได้ บทความ นี้จึงไม่เดาเรื่อง เหล่านี้ และบอกทางหา ข้อมูลที่ถูกต้อง ไว้ในหัวข้อท้าย ๆ
ตำรายาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ในหนึ่งตาราง หัวข้อ ข้อมูล ที่มา
ผู้เป็นเจ้าของตำรา พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ (พระนามเดิม หม่อมเจ้าสาย) สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
พระชนม์ 25 ก.พ. 2389 – 13 ก.ย. 2455 (บางแหล่งให้ปีประสูติ 2388) สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
พระบิดา กรมหลวงวงศาธิราชสนิท แพทย์ประจำ พระองค์ ในรัชกาลที่ 4สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
ตำแหน่ง หัวหน้ากรมหมอหลวง กรรมการ 9 คนที่จัดตั้งโรง ศิริราช พยาบาล สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
ฉบับที่ประกาศ ฉบับพิมพ์ 2459 (ไม่พบว่าพิมพ์ในโอกาสใด) ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558
จำนวนตำรับ 20 ตำรับ ตาราง สรุปการประกาศ ของกรมการแพทย์ แผนไทยฯ
ประกาศเป็นของชาติ ฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธ.ค. 2558ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558
ฉบับพิมพ์ภายหลัง กรมศิลปากร 2541 · ฉบับอนุรักษ์ 2559วัฒนา ชยธวัช (2564) · สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
อ่านได้ที่ ระเบียนดิจิทัล ห้องสมุดรัฐสภา (ยังไม่ได้ตรวจฉบับเต็ม) ห้องสมุดรัฐสภา
ที่มา: ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · ตาราง สรุปการประกาศ ของกรมการแพทย์ แผนไทยฯ · สัญญา สุขพณิชนันท์ เวชบันทึกศิริราช (2564) · วัฒนา ชยธวัช (2564)
พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์: หมอหลวง ที่ทรงเรียน การแพทย์ จากพระบิดา พระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ มีพระนาม เดิมว่าหม่อม เจ้าสาย ประสูติเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ 2389 และสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 13 กันยายน 2455 ตามบทความของ ศ.นพ.สัญญา สุขพณิชนันท์ ในวารสารเวชบันทึกศิริราช (2564) แหล่งอื่นบางแห่ง ให้ปีประสูติเป็น 2388 บทความ นี้ใช้ปีตามบทความ ในวารสาร พระองค์ เป็นโอรส ของพระเจ้า บรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท กับหม่อมแย้ม (ณ บางช้าง)
พระบิดา: หมอหลวงในรัชกาลที่ 4
กรมหลวงวงศาธิราชสนิท (พ.ศ. 2351–2414) ทรงเป็นแพทย์ ประจำ พระองค์ ในรัชกาลที่ 4 บทความของ ศ.นพ.สัญญา ซึ่งว่าด้วยกรม หลวงวงศา ธิราชสนิทกับการ แพทย์ตะวัน ตกโดยตรง เล่าว่าพระองค์ ได้รับเลือก เป็นสมาชิกสมทบ (corresponding fellow) ของ New York Academy of Medicine ในปี ค.ศ. 1853 (พ.ศ. 2396) เกร็ดนี้ทำให้ เห็นว่าบ้านที่พระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ เติบโตขึ้นมา คุ้นเคยทั้งการ แพทย์ไทยและ ความรู้การแพทย์ จากตะวันตก
เรียนการแพทย์ จากพระบิดาโดยตรง
บทความ เดียวกัน ระบุว่าพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ทรงเรียน การแพทย์ ไทยจากพระบิดา โดยตรง และเรียกพระองค์ว่าแพทย์ "รุ่นที่ 2 (รุ่นลูก)" ของราชสกุลนี้ ต่อมาพระองค์ รวบรวม ตำรายาและเขียน เพิ่มเติม จนเป็นที่รู้จักในชื่อ "ตำรา ยาฉบับพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์" ตำราเล่มนี้จึง ไม่ใช่ตำรา ที่ราชสำนัก สั่งให้รวบรวม แบบตำราหลวง แต่เป็นความ รู้ของหมอหลวง คนหนึ่งที่สืบมา จากพ่อ
ตำแหน่ง ในราชการ และชีวิตนอกวงการแพทย์
หนังสือราชสกุลจักรีวงศ์ ของธำรงศักดิ์ อายุวัฒนะ (2544) ตามที่วิกิพีเดีย ภาษาไทยอ้างถึง ระบุว่าพระองค์ ทรงกำกับ กรมหมอหลวง และกรมแสง และเป็นแพทย์ ประจำ พระองค์ สารานุกรม Thailex ระบุว่าเคยเป็น แพทย์ประจำ พระองค์ รัชกาลที่ 5 อยู่ช่วงหนึ่ง นอกจากงานแพทย์ พระองค์ ยังเป็นนายทหาร เรือยศพลเรือโท และตามแหล่งทั้งสองข้างต้น ได้สัมปทาน ขุดคลอง รังสิตประยูรศักดิ์ ซึ่งชาวบ้านเรียกกันว่า "คลองเจ้าสาย" เกร็ดนี้ไม่เกี่ยว กับตำรา ยาโดยตรง แต่ช่วยให้เห็น ว่าพระองค์ เป็นเจ้านายที่ ทำงาน หลายด้านในยุค ที่สยาม กำลังปรับตัว
หัวหน้ากรมหมอหลวง กับคณะกรรมการ 9 คนที่จัดตั้งโรง ศิริราช พยาบาล เรื่องที่ทำให้ พระนาม ของพระองค์ ผูกกับประวัติการ แพทย์ไทยสมัยใหม่ คือการจัดตั้งโรง พยาบาล ที่ต่อมาคือโรง ศิริราช พยาบาล บทความของ ศ.นพ.สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564) ระบุว่ารัชกาลที่ 5 ทรงตั้งคณะกรรมการ 9 คนให้จัดตั้งโรงพยาบาล และพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ เป็นหนึ่งในกรรมการชุดนี้
คณะกรรมการ ตามนิทาน โบราณคดี
บทความ ดังกล่าว อ้างนิทาน โบราณคดี ของกรมพระยา ดำรงราชานุภาพ ว่าคณะกรรมการ ชุดนี้มีกรมหมื่น ศิริธัชสังกาศ เป็นประธาน และมีหมอเกา แวนร่วมอยู่ด้วย พระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ร่วมในฐานะ หัวหน้า กรมหมอหลวง ตามบทความเดียวกัน พระองค์ เป็นผู้เสนอ ให้ตั้งหมอเกา แวนเป็นแพทย์ ประจำ พระองค์ และคณะกรรมการ ชุดนี้จัดตั้งโรง ศิริราช พยาบาล ได้สำเร็จ
หมอหลวง ที่เปิดทางให้ความ รู้อีกสาย
ถ้ามองจากเรื่องเล่านี้ จะเห็นภาพที่น่าสนใจ หัวหน้า หมอหลวง ซึ่งเรียน การแพทย์ ไทยมาจากพ่อ เป็นผู้เสนอ ชื่อแพทย์ อีกสายความ รู้ให้เข้ามาทำ หน้าที่แพทย์ ประจำ พระองค์ และนั่งร่วมโต๊ะ กับแพทย์ ผู้นั้นในการตั้ง โรงพยาบาล ความรู้สองสาย จึงทำงาน ร่วมกันในช่วง เริ่มต้นของการ แพทย์สมัยใหม่ ในสยาม และเรื่องนี้ส่งต่อไปถึงรุ่นลูก ซึ่งหมอเกาแวน เป็นผู้ส่งไปเรียน แพทย์ที่สกอตแลนด์ ดังที่เล่าในหัวข้อถัดไป
สิ่งที่แหล่งข้อมูลไม่ได้บอก
บทความ ในวารสาร ไม่ได้บอกว่าตำรับ ในตำรา ยาของพระองค์ เคยใช้ที่โรงศิริราช พยาบาล และเราไม่พบ หลักฐานที่โยง พระองค์ กับโอสถศาลา จึงไม่ควรเล่า เชื่อมตำรา ยาเล่มนี้กับโรง พยาบาล เกินกว่าที่แหล่ง ข้อมูลบอก ข้อเท็จจริงที่ยืนยัน ได้คือพระองค์ อยู่ในคณะกรรมการจัดตั้ง ในฐานะ หัวหน้า กรมหมอหลวง
แพทย์ห้าชั่วคน และตำรา ยาแผนไทยที่ตกทอด ในตระกูล: จากฉบับพิมพ์ 2459 ถึงฉบับอนุรักษ์ 2559ศ.นพ.สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564) เล่าว่าราชสกุล สนิทวงศ์มีแพทย์สืบกัน 5 รุ่น ตำรายาแผนไทย ของพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ จึงเป็นเพียง หนึ่งช่วงในเส้น ทางความ รู้ที่ยาวกว่าร้อยปี
รุ่นที่ 1 กรมหลวงวงศาธิราชสนิท แพทย์ประจำ พระองค์ ในรัชกาลที่ 4
รุ่นที่ 2 พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ หัวหน้า กรมหมอหลวง และกรรมการ จัดตั้งโรงศิริราช พยาบาล
รุ่นที่ 3 พันตรี นายแพทย์ ม.ร.ว.สุวพรรณ สนิทวงศ์ (2406–2469) บุตรคนโตของพระองค์ รัชกาลที่ 5 โปรดให้หมอเกา แวนส่งไปเรียน ที่สกอตแลนด์ ตั้งแต่อายุ 9 ปี จบแพทย์ จากมหาวิทยาลัย เอดินบะระ เมื่ออายุ 21 ปี และกลับถึงกรุงเทพฯ ในปี 2427 บทความ ระบุว่าเป็นคน ไทยคนแรกที่จบ แพทย์จากสหราช อาณาจักร
รุ่นที่ 4 และ 5 เป็นอาจารย์ แพทย์ศิริราช หลายท่าน
ความรู้ยังส่งต่อ นอกสายแพทย์ด้วย บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) เล่าว่าเจ้าคุณ สีหศักดิ์สนิทวงษ์ หลานตาขอ งกรมหลวงวงศา ธิราชสนิทและ พระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ได้รับการถ่ายทอด ความรู้เรื่อง พืชด้วยการบอกเล่า แล้วเรียบ เรียงเป็นหนังสือในปี 2481
สมุดตำรา หลวงที่ตระกูล นี้เก็บไว้
สายตระกูล นี้ยังเคยเก็บสมุด ไทยตำรา หลวงอีกชุดหนึ่ง คำนำ ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2459 ระบุว่า สมุดไทยที่หอพระสมุดใช้พิมพ์ เดิมเป็นของกรม หลวงวงษาธิ ราชสนิท แล้วตกทอด มาถึงพระองค์ เจ้าสายสนิทวงษ์ (สะกดตามคำนำ) จากนั้นถึงกรม หมื่นไชยนาทน เรนทร ผู้ประทานให้หอพระสมุด ตำราหลวง เล่มนั้นจึงพิมพ์ ออกมาให้คนรุ่น หลังอ่านได้ เพราะ มีผู้เก็บรักษา สมุดไว้ในตระกูลนี้
ในตำรามีอะไร
ประกาศ และตาราง สรุปของกรมการ แพทย์แผนไทย และการแพทย์ ทางเลือก บอกว่าฉบับพิมพ์ 2459 มี 20 ตำรับ แหล่งที่เราเปิด อ่านได้ยังไม่ได้ แจกแจง ชื่อตำรับ กลุ่มโรค หรือรูปแบบยาของตำรานี้ เราจึงไม่ยกชื่อตำรับมาเล่า ผู้ที่ต้องการ รู้เนื้อหา ของตำรับ ที่ได้รับการคุ้มครองจริง ทางที่ตรงที่สุด คือขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นจากนายทะเบียน ตามหัวข้อที่ 7
ฉบับพิมพ์ 2459 และฉบับพิมพ์ภายหลัง
ตำรานี้พิมพ์เป็นเล่มในปี 2459 สี่ปีหลังพระองค์สิ้นพระชนม์ เราไม่พบแหล่ง ที่บอกว่าพิมพ์ใน โอกาสใด ปีเดียวกัน นั้นหอพระสมุด วชิรญาณพิมพ์ตำรา พระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ 2 เป็นครั้งแรกด้วย แต่เราไม่พบหลัก ฐานว่าการ พิมพ์สองครั้งนี้ เกี่ยวข้องกัน
หลังจากนั้นมีฉบับ พิมพ์ที่ควรรู้อย่างน้อย 2 ครั้ง ครั้งแรก กรมศิลปากรพิมพ์ "ตำรา สรรพคุณ ยาและตำรายา ฉบับกรมหลวง วงศาธิราชสนิท และพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์" ในงานพระราชทานเพลิงศพ ม.ล.พิรุณ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ปี 2541 ตามชื่อเล่ม ฉบับนี้รวมตำรา ของพ่อและลูก ไว้ด้วยกัน ครั้งที่สอง กองคุ้มครอง ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทยฯ พิมพ์ "ตำรา ยาชุดตำรา ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ฉบับอนุรักษ์" ในปี 2559 หนึ่งปีหลังตำรา นี้ได้รับประกาศ เป็นของชาติ
เส้นเวลา ของราชสกุล แพทย์และตำรา ยาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ พ.ศ. 2389ประสูติ หม่อมเจ้าสาย โอรสของกรม หลวงวงศา ธิราชสนิท ทรงเรียน การแพทย์ ไทยจากพระบิดา
พ.ศ. 2396พระบิดาได้รับ การยอมรับ ในนิวยอร์ก กรมหลวงวงศา ธิราชสนิทได้รับ เลือกเป็นสมาชิก สมทบของ New York Academy of Medicine (ค.ศ. 1853)
รัชกาลที่ 5กรรมการจัดตั้งโรงพยาบาล ร่วมคณะกรรมการ 9 คนในฐานะ หัวหน้า กรมหมอหลวง ต่อมาคือโรงศิริราชพยาบาล
พ.ศ. 2427รุ่นลูกกลับจากเอดินบะระ ม.ร.ว.สุวพรรณ สนิทวงศ์ จบแพทย์ จากมหาวิทยาลัย เอดินบะระ
พ.ศ. 2455สิ้นพระชนม์ 13 กันยายน 2455
พ.ศ. 2459พิมพ์ตำรายาเป็นเล่ม ฉบับพิมพ์ที่ได้รับ ประกาศ ในภายหลัง ไม่พบว่าพิมพ์ในโอกาสใด
พ.ศ. 2541ฉบับกรมศิลปากร รวมตำรา ของพระบิดาและ ของพระองค์ ไว้ในเล่มเดียว
25 ธ.ค. 2558 ประกาศเป็นตำราของชาติ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข ฉบับที่ 2 · 20 ตำรับ
พ.ศ. 2559ฉบับอนุรักษ์ กองคุ้มครอง ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทยฯ จัดพิมพ์
ที่มา: สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564) · วัฒนา ชยธวัช (2564) · ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558
ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านตำรา ยาแผนไทยเล่ม นี้ได้อย่างไร ตำราบางเล่ม ในประกาศ ฉบับเดียวกัน ระบุเลขที่ต้นฉบับ ตามทะเบียน หอสมุดแห่งชาติ เช่น คัมภีร์ธาตุพระ นารายณ์ ฉบับใบลาน แต่ตำรา ยาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ได้รับประกาศ จากฉบับพิมพ์ 2459 ประกาศ จึงผูกการคุ้มครอง ไว้กับฉบับพิมพ์นี้ เราไม่พบแหล่ง ที่บอกว่าต้นฉบับ ลายมือ ของพระองค์ หรือสมุดที่ใช้เป็นต้นฉบับพิมพ์ อยู่ที่ใดในปัจจุบัน
ระเบียน ดิจิทัลที่ห้องสมุด รัฐสภา
ห้องสมุดรัฐสภา มีระเบียน ของตำรา ยาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ในคลังห้องสมุดดิจิทัล ช่วงที่เราค้นข้อมูล หน้าระเบียนเปิดไม่ได้ เราจึงยังไม่ได้ ตรวจว่าอ่านหรือ ดาวน์โหลด ฉบับเต็มได้หรือไม่ ผู้ที่สนใจ ลองค้นด้วยชื่อ ตำราในคลังดิจิทัล ของห้องสมุดรัฐสภาได้
ฉบับพิมพ์ใหม่
ฉบับกรมศิลปากร 2541 และฉบับอนุรักษ์ 2559 เป็นหนังสือ ที่ลองค้นในระบบ ห้องสมุดได้ด้วย ชื่อเล่มข้างต้น ข้อที่ควรจำคือ ฉบับที่ประกาศ คุ้มครอง คือฉบับพิมพ์ 2459 ถ้าอ่านสูตรจากฉบับพิมพ์ใหม่ ควรเทียบ กับข้อมูล จากนายทะเบียน ก่อนใช้ เพราะ การพิมพ์ซ้ำอาจ จัดหน้า สะกด หรือรวมเนื้อหา ต่างไปจากเดิม
อ่านตำรา ยาเก่าอย่าง ระมัดระวัง
คำนำตำรา พระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ 2 ซึ่งพิมพ์ในปีเดียวกัน กับตำรานี้ เตือนผู้อ่านไว้ ว่าการ มีตำรา ยาไม่ได้ทำให้ เจ้าของ เป็นหมอ ผู้ที่ไม่ได้เรียน แพทย์ควรปรึกษา แพทย์ก่อน และไม่ควรปรุงยากินเอง แม้ตำรา จะบอกว่าเคย ถวายพระเจ้า แผ่นดิน คำเตือน นี้ใช้ได้ กับตำรา ยาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ เช่นกัน ตำรายาเก่าเป็น หลักฐานทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่คู่มือการ ใช้ยาสำหรับ คนทั่วไป
ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข เรื่อง การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 ให้ตำรา ตามบัญชีแนบท้าย เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ และให้ตำรับ ยาในตำรา เหล่านั้นเป็นตำรับ ยาแผนไทยของชาติ บัญชีแนบท้ายมี 8 ตำรา หนึ่งในนั้นคือตำรา ยาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ฉบับพิมพ์ 2459 ซึ่งตาราง สรุปของกรมการ แพทย์แผนไทยฯ นับได้ 20 ตำรับ
ตำราของพ่อกับ ลูกอยู่ในประกาศ ฉบับเดียวกัน
บัญชีเดียวกันยังมี "ตำราสรรพคุณยา ของกรมหลวง วงศาธิราชสนิท" (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2462) ร่วมกับตำรา พระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ 2 ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 และคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ ความรู้ของหมอ หลวงพ่อลูกคู่นี้ จึงได้รับประกาศ เป็นตำรา ของชาติในคราว เดียวกัน
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
มาตรา 17 ให้รัฐมนตรี ประกาศ กำหนด ตำรับยาหรือตำรา ที่มีประโยชน์ หรือมีคุณค่า ในทางการ แพทย์หรือการ สาธารณสุข เป็นพิเศษ เป็นของชาติ เมื่อประกาศแล้ว ตำรับในตำรา ได้รับความ คุ้มครองทั้งชุด แม้ประกาศ จะไม่เขียน ชื่อตำรับ ไว้ทีละตำรับ ผลที่สำคัญ สำหรับ ธุรกิจคือมาตรา 19 ผู้ที่จะนำตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติไปขึ้นทะเบียน ตำรับยาและขอ อนุญาต ผลิตยา หรือนำไปศึกษา วิจัยปรับปรุง เป็นตำรับ ใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาต ใช้ประโยชน์ และชำระ ค่าตอบแทน การใช้ประโยชน์ ตามกฎกระทรวง
ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรของคุณ มาจากตำรา ยาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ หรือจากฉบับพิมพ์ ใหม่ที่รวมตำรานี้ไว้ ควรถือว่า เป็นตำรับ ของชาติไว้ก่อน แม้จะค้นชื่อตำรับ ในประกาศ ไม่เจอ รายละเอียดเรื่องสิทธิทั้ง 3 ประเภท และขั้นตอนตามกฎกระทรวง อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร และค้นรายการ ประกาศ ได้ที่เครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
จะใช้ตำรับ จากตำรา ยาแผนไทยเล่ม นี้ทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19ก่อนลงทุน พัฒนาสินค้า จากตำรับ ในตำรา ยาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ มีสองขั้นที่ควรรู้ ขั้นแรกช่วยให้ รู้ว่าตำรับ ในประกาศ มีอะไร อยู่จริง ซึ่งสำคัญ มากสำหรับ ตำราเล่มนี้ เพราะ รายชื่อตำรับ ยังหาอ่านจาก แหล่งเปิดได้ยาก ขั้นที่สองคือการ ขออนุญาต ใช้ประโยชน์
ขั้นที่ 1: ขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นจากนายทะเบียน
ประกาศ คณะกรรมการ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูล เบื้องต้นเกี่ยว กับตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติหรือตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอ รับอนุญาต ที่ต้องการ ทราบข้อมูล เบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นท้ายประกาศ ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ เช่น ขอขึ้นทะเบียน ตำรับยาและขอ อนุญาต ผลิตยา หรือศึกษา วิจัยพัฒนา ตำรับยาใหม่เพื่อ การค้า และระบุชื่อตำรับ หรือตำรา พร้อมเลขฉบับ ของประกาศ สำหรับ ตำรานี้คือประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 ข้อมูลที่นายทะเบียน เปิดเผยคือส่วน ประกอบ ของสมุนไพร ในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระ สำคัญโดยย่อของตำรา เอกสารที่ต้องแนบ ได้แก่ บัตรประชาชน เอกสารนิติบุคคล ใบอนุญาต การจัดตั้งสถาน ประกอบการ และหนังสือ มอบอำนาจ กรณีมอบให้ผู้อื่นยื่น
ขั้นนี้มีประโยชน์มาก เพราะ สูตรที่ได้มาจาก ฉบับพิมพ์ใหม่หรือ จากคำบอกเล่า อาจไม่ตรงกับ ตำรับในประกาศ การเทียบ สูตรในมือกับข้อมูล จากนายทะเบียนก่อน ช่วยให้รู้ว่ากำลัง ใช้ตำรับ ของชาติเต็มตำรับ ใช้บางส่วน หรือปรับปรุงไปแล้ว
ขั้นที่ 2: ขออนุญาต ใช้ประโยชน์ ตามมาตรา 19
ถ้าจะนำตำรับ ไปขึ้นทะเบียน และผลิต หรือวิจัยพัฒนา เป็นตำรับ ใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตตามมาตรา 19 ของพระราชบัญญัติ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 การได้รับอนุญาต ฝั่งนี้เป็นคนละ เรื่องกับการขอ อนุญาตฝั่ง อย. ตามกฎหมาย ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร ซึ่งยังต้องทำตามปกติ ลำดับงานโดย ละเอียด อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องของหมอ หลวงกับกฎโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร เรื่องของพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ มีเสน่ห์ สำหรับ แบรนด์ มีทั้งความ รู้ที่ส่งต่อจากพ่อสู่ลูก หมอหลวง ที่ร่วมตั้งโรงพยาบาล สมัยใหม่ และราชสกุล ที่มีแพทย์ ห้าชั่วคน แต่เรื่อง ที่ดีมากก็ทำให้ เผลอเล่าเกิน หลักฐานได้ง่าย โดยเฉพาะ เมื่อชื่อโรงศิริราช พยาบาล เข้ามาเกี่ยวข้อง
มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย
ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น พระชนม์ ตำแหน่ง หัวหน้า กรมหมอหลวง ฉบับพิมพ์ 2459 จำนวน 20 ตำรับ และประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 โดยอ้างที่มาเป็นข้อความ
เรื่องแพทย์ห้าชั่วคน และการที่พระองค์ อยู่ในคณะกรรมการ จัดตั้งศิริราช เล่าในฐานะประวัติศาสตร์ โดยบอกว่ามา จากบทความใด
ถ้าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว บอกได้ว่าผลิตภัณฑ์ ใช้ตำรับใด ตามขอบเขตที่ได้รับอนุญาต
ถ้าเพียง ได้แรงบันดาล ใจจากเรื่อง ราวของพระองค์ ให้บอกตรง ๆ ว่าเป็นแรงบันดาลใจ ไม่ใช่ตำรับเดิม
สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง
พระราชบัญญัติ ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 ห้ามโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร หรือคุณประโยชน์ ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาต และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาหลายลักษณะ รวมถึงการอ้างว่ารักษา บรรเทา หรือป้องกัน โรคได้อย่าง ศักดิ์สิทธิ์ ตามความเชื่อ หรือหายขาด แสดงสรรพคุณ เท็จหรือเกินจริง ทำให้เข้าใจ ว่ามีส่วนประกอบ ที่ไม่มีหรือมีน้อย กว่าที่อ้าง และใช้บุคคล คณะบุคคล หรือสถาบัน มารับรอง หรือยกย่อง สรรพคุณ เมื่อนำมาใช้กับ เรื่องเล่าของ ตำรานี้ จุดที่ควรระวังคือ
ใช้ความ เป็นตำรา ของหมอหลวง หรือความ เก่าแก่เป็นหลัก ฐานว่าผลิตภัณฑ์ได้ผล
เขียนให้เข้าใจ ว่าโรงศิริราช พยาบาล คณะแพทยศาสตร์ ราชสำนัก หรือหน่วย งานรัฐรับรอง ผลิตภัณฑ์
เล่าว่าตำรับ ในตำรา นี้เคยใช้ในโรง พยาบาล ทั้งที่ไม่มีแหล่งใดบอกไว้
ใช้คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ หรือสูตรลับที่ใช้ได้ กับทุกอาการ
อ้างว่าใช้ตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้สมุนไพร เพียงบางตัวหรือ ปรับสัดส่วน ไปแล้ว
เรายังไม่ได้ค้น กฎหมาย ที่จำกัด การใช้พระนาม หรือสัญลักษณ์ ที่เกี่ยว กับสถาบัน พระมหากษัตริย์ และพระบรม วงศานุวงศ์ใน เชิงการค้า แบรนด์ ที่จะใช้พระนาม ของพระองค์ เป็นชื่อสินค้า หรือบนบรรจุภัณฑ์ ควรตรวจ เรื่องนี้แยกต่างหาก
เล่าเรื่อง พระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ในแบรนด์ ✘ ควรหลีกเลี่ยง
ใช้ความ เป็นตำรา หมอหลวง เป็นหลักฐานว่า สินค้าได้ผล ให้เข้าใจว่าศิริราช ราชสำนัก หรือหน่วย งานรัฐรับรองสินค้า เล่าว่าตำรับ เคยใช้ในโรง พยาบาล โดยไม่มีหลักฐาน อ้างตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วน ใช้พระนาม หรือพระรูป บนสินค้า โดยยังไม่ได้ตรวจ กฎหมาย ✔ เล่าได้
พระชนม์ ตำแหน่ง และราชสกุลแพทย์ห้าชั่วคน พร้อมที่มา บทบาท ในคณะกรรมการ จัดตั้งศิริราช ในฐานะประวัติศาสตร์ ฉบับพิมพ์ 2459 จำนวน 20 ตำรับ และประกาศฉบับที่ 2ชื่อตำรับที่ใช้ เมื่อได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว บอกตรง ๆ เมื่อเป็นเพียงแรงบันดาลใจ การโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร ต้องได้รับอนุญาตก่อน (มาตรา 70)
ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70, 74 · พ.ร.บ.คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19
ภาพต้นฉบับ พระรูป และลิขสิทธิ์ ของตำรา ยาแผนไทยฉบับพิมพ์ เรื่องภาพมักถูกมองข้าม แต่เกี่ยว กับสิทธิของหลายฝ่าย ข้อด้านล่างเป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย
ภาพเอกสาร โบราณ จากหอสมุดแห่งชาติ
ถ้าจะใช้ภาพสมุด ไทยหรือเอกสาร โบราณ ที่หอสมุดแห่งชาติดูแล หน้าบริการ เอกสาร โบราณ ของหอสมุดแห่งชาติ ระบุว่า การถ่ายภาพหรือ ทำสำเนา ต้นฉบับ ต้องยื่นคำขอ และการใช้เพื่อ การค้าหรือหา กำไรต้องได้รับ อนุญาต จากอธิบดี กรมศิลปากร ระเบียบ การใช้บริการ ยังให้ทำหนังสือ ถึงอธิบดี กรมศิลปากร เมื่อจะตีพิมพ์ภาพ เอกสาร โบราณ ในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ และผลงานที่ใช้ ข้อมูลต้องอ้างอิง หอสมุดแห่งชาติ ภาพสมุดไทยที่ หาได้ในอินเทอร์เน็ต จึงไม่ควรนำมา ใช้บนฉลาก หรือสื่อขาย ถ้ายังไม่รู้ที่มา และไม่ได้รับอนุญาต
พระรูปของพระองค์
พระรูป ของพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ ที่เผยแพร่ในคลัง ภาพสาธารณะ ระบุสถานะ เป็นสาธารณสมบัติ และระบุที่มาจาก คลังดิจิทัล ของห้องสมุดมหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ บทความ วิชาการ หรือสื่อความ รู้นำมาใช้พร้อม ระบุที่มาได้ แต่การใช้พระรูป เจ้านายบนสินค้า หรือในโฆษณา ควรตรวจ เรื่องการใช้พระนาม และพระรูป แยกต่างหาก ตามที่กล่าวในหัวข้อก่อน
ฉบับพิมพ์และหนังสือสมัยใหม่
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนด ให้ลิขสิทธิ์ มีอยู่ตลอด อายุผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ ถึงแก่ความตาย ตำราที่พิมพ์หลังปี 2490 โดยทั่วไป ยังไม่ควรถือว่า เป็นสาธารณสมบัติ ฉบับกรมศิลปากร 2541 และฉบับอนุรักษ์ 2559 รวมทั้งคำอธิบาย ภาพประกอบ และการจัดหน้าในเล่ม อาจยังอยู่ในความคุ้มครอง ส่วนฉบับพิมพ์ 2459 เราก็ยังไม่ได้ ตรวจสถานะ ลิขสิทธิ์ จึงไม่ควรสรุป เองว่าใช้ได้อิสระ
ทางที่ปลอดภัย คือใช้ภาพที่ถ่าย หรือสร้าง ขึ้นเอง เช่น ภาพวัตถุดิบสมุนไพร หรือภาพที่มีสัญญา อนุญาต ชัดเจน และใส่เครดิต ตามเงื่อนไข และอ้างที่มาของ ข้อมูลเป็นข้อความ
แหล่งอ้างอิง ทางประวัติศาสตร์ รายการ ด้านล่างคือแหล่ง ที่ใช้เล่าเรื่อง ทางประวัติศาสตร์ ในบทความนี้ ส่วนกฎหมาย ที่อ้างอยู่ในรายการ แหล่งอ้างอิง ท้ายบทความ
สัญญา สุขพณิชนันท์. "พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท กับการแพทย์ตะวันตก." เวชบันทึกศิริราช (Siriraj Medical Bulletin) ปีที่ 14 ฉบับที่ 3 (2564): 7–13. ภาควิชาพยาธิวิทยา คณะแพทยศาสตร์ ศิริราช พยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล.
ดำรงราชานุภาพ, กรมพระยา. นิทานโบราณคดี. (อ้างตามบทความของสัญญา สุขพณิชนันท์ 2564)
วัฒนา ชยธวัช. "ที่มาสรรพคุณ ตัวยาในตำรา การแพทย์ แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม–ธันวาคม 2564): หน้า 137 เป็นต้นไป.
ตำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ ๒. พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2459 แจกในงานปลงศพ พระยา ประชุม ประชานารถ (วัน อมาตยานนท์). พระนคร: โรงพิมพ์โสภณ พิพรรฒ ธนากร. คำนำลงวันที่ 1 เมษายน 2459 หอพระสมุดวชิรญาณ. (ฉบับอิเล็กทรอนิกส์ ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ)
ธำรงศักดิ์ อายุวัฒนะ. ราชสกุลจักรีวงศ์ และราชสกุล สมเด็จ พระเจ้าตากสิน มหาราช. กรุงเทพฯ: บรรณกิจ, 2544. (อ้างตามวิกิพีเดียภาษาไทย หน้า "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์")
Thailex Travel Encyclopedia. "Saai Sanithawong (สาย สนิทวงศ์)."
กรมศิลปากร. ตำราสรรพคุณ ยาและตำรายา ฉบับกรมหลวง วงศาธิราชสนิท และพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์. พิมพ์ในงานพระราชทาน เพลิงศพ ม.ล.พิรุณ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา. กรุงเทพฯ: วัชรินทร์การพิมพ์, 2541. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
กองคุ้มครอง ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทยฯ. ตำรายาชุดตำรา ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ฉบับอนุรักษ์. ศูนย์สื่อสิ่งพิมพ์แก้วเจ้าจอม มหาวิทยาลัย ราชภัฏ สวนสุนันทา, 2559. (อ้างตามบทความของสัญญา สุขพณิชนันท์ 2564)
กรมการแพทย์ แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก. ตารางสรุป "การประกาศ คุ้มครอง รายการ ตำรับยาแผนไทย ในตำรา การแพทย์ แผนไทย" (เอกสาร 5.1).
กรมการแพทย์ แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก. ชุดข้อมูลเปิด "รายการ ตำรับยาแผนไทย ในตำรา การแพทย์ แผนไทย ตามประกาศ กระทรวง สาธารณสุข" (dtam-acad-002), ปรับปรุง พ.ศ. 2569.
ห้องสมุดรัฐสภา. ระเบียนดิจิทัล ตำรายาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์. (หน้าระเบียน เปิดไม่ได้ขณะ ค้นข้อมูล 18 พฤศจิกายน 2569)
สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ" และระเบียบ การใช้บริการ ฐานข้อมูล เอกสาร โบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
คำถามที่พบบ่อย ตำรายาพระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ คืออะไร ตำรายาแผนไทย ของพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ (พ.ศ. 2389–2455) หัวหน้ากรมหมอหลวง ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2459 มี 20 ตำรับ และได้รับประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ ในประกาศ กระทรวง สาธารณสุขฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558
พระองค์ เจ้าสายสนิทวงศ์ เกี่ยวข้อง กับศิริราช อย่างไร บทความ ในวารสาร เวชบันทึก ศิริราช (2564) อ้างนิทาน โบราณคดี ของกรมพระยา ดำรงราชานุภาพ ว่าพระองค์ เป็นหนึ่งในคณะ กรรมการ 9 คนที่รัชกาลที่ 5 ทรงตั้งให้จัดตั้งโรงพยาบาล ซึ่งต่อมาคือโรง ศิริราช พยาบาล โดยร่วมในฐานะ หัวหน้า กรมหมอหลวง แหล่งเดียวกัน ไม่ได้บอกว่าตำรับ ในตำรา นี้เคยใช้ที่โรง พยาบาล
ราชสกุล แพทย์ห้าชั่วคน คือใครบ้าง ตามบทความของ ศ.นพ.สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564) รุ่นที่ 1 คือกรมหลวงวงศาธิราชสนิท แพทย์ประจำ พระองค์ ในรัชกาลที่ 4 รุ่นที่ 2 คือพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ รุ่นที่ 3 คือ ม.ร.ว.สุวพรรณ สนิทวงศ์ ผู้จบแพทย์ จากมหาวิทยาลัย เอดินบะระ และรุ่นที่ 4–5 เป็นอาจารย์ แพทย์ศิริราช หลายท่าน
ตำรานี้หาอ่านได้ที่ไหน ห้องสมุดรัฐสภา มีระเบียน ดิจิทัลของตำรานี้ ซึ่งเรายังตรวจ ไม่ได้ว่าเปิดอ่าน ฉบับเต็มได้หรือไม่ และมีฉบับพิมพ์ใหม่ 2 ฉบับ คือฉบับกรมศิลปากร 2541 และฉบับอนุรักษ์ ของกอง คุ้มครอง ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทยฯ 2559 ส่วนเนื้อหา ตำรับที่ได้รับการ คุ้มครอง ขอทราบได้จากนายทะเบียน
จะนำตำรับ จากตำรา นี้ไปผลิตขายต้อง ทำอย่างไร ตำรับในตำรา นี้เป็นตำรับ ยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้น ทะเบียน และผลิต หรือวิจัยพัฒนา เป็นตำรับ ใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาต ใช้ประโยชน์ ตามมาตรา 19 ก่อน และขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นจากนายทะเบียน ได้ตามประกาศ คณะกรรมการ พ.ศ. 2560 นอกจาก นั้นยังต้องทำขั้น ตอนของ อย. ตามปกติ
ใช้พระนาม หรือเรื่อง ศิริราช ในโฆษณา ได้ไหม เล่าข้อเท็จจริง ทางประวัติศาสตร์ พร้อมที่มาได้ แต่การโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร ต้องได้รับอนุญาต ตามมาตรา 70 และห้ามใช้บุคคล หรือสถาบัน มารับรอง สรรพคุณ หรืออ้างสรรพคุณ เกินจริงตามมาตรา 74 จึงไม่ควรเขียน ให้เข้าใจ ว่าศิริราช หรือราชสำนัก รับรองสินค้า ส่วนการใช้พระนาม เป็นชื่อสินค้า ควรตรวจ กฎหมาย เรื่องนี้แยกต่างหาก
แหล่งอ้างอิง พระราชบัญญัติ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ คณะกรรมการ คุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูล เบื้องต้นเกี่ยว กับตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติหรือตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ พระราชบัญญัติ ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความ นี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่ คำแนะนำ ทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศ ฉบับล่าสุด หรือปรึกษา ผู้เชี่ยวชาญ ก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง