เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์: หมอหลวงผู้ร่วมจัดตั้งศิริราช กับตำรายาแผนไทย 20 ตำรับที่เป็นตำราของชาติ

อ่าน 10 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

ระเบียงโค้งของอาคารโรงพยาบาลแบบยุคต้นรัตนโกสินทร์ เสาขาว พื้นหินขัด และม้านั่งไม้ในแสงเช้า ภาพประกอบเรื่องพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์

ตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ คืออะไร: ตำรายาแผนไทย 20 ตำรับจากฉบับพิมพ์ 2459

ตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ คือตำรายาแผนไทยของพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ (พ.ศ. 2389–2455) เจ้านายผู้ทรงเป็นหมอหลวงและหัวหน้ากรมหมอหลวง ฉบับที่กระทรวงสาธารณสุขประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติคือฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2459 ซึ่งมี 20 ตำรับ อยู่ในประกาศฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 ตำรานี้เล่มเล็กกว่าตำราหลวงเล่มอื่นในประกาศฉบับเดียวกันมาก แต่เจ้าของตำรามีเรื่องราวใหญ่ พระองค์อยู่ในคณะกรรมการที่จัดตั้งโรงศิริราชพยาบาล และมาจากราชสกุลที่มีแพทย์สืบกันถึงห้าชั่วคน

บทความนี้จึงเล่าเรื่องของพระองค์มากกว่าเนื้อในของตำรา เริ่มจากพระบิดาผู้เป็นแพทย์ประจำพระองค์ในรัชกาลที่ 4 บทบาทของพระองค์ในการจัดตั้งศิริราช สายตระกูลแพทย์ และการพิมพ์ตำราในปี 2459, 2541 และ 2559 แล้วจึงต่อด้วยสิ่งที่ผู้ประกอบการควรรู้ก่อนนำตำรับหรือเรื่องราวนี้ไปใช้ ทั้งการขออนุญาตตามกฎหมายคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย และขอบเขตการเล่าเรื่องในโฆษณา

สิ่งที่ยังไม่รู้

เราไม่พบแหล่งที่บอกว่าตำรานี้พิมพ์ในปี 2459 ในโอกาสใด และไม่พบรายชื่อตำรับทั้ง 20 ตำรับในแหล่งที่เปิดอ่านได้ บทความนี้จึงไม่เดาเรื่องเหล่านี้ และบอกทางหาข้อมูลที่ถูกต้องไว้ในหัวข้อท้าย ๆ

ตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ในหนึ่งตาราง
หัวข้อข้อมูลที่มา
ผู้เป็นเจ้าของตำราพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ (พระนามเดิม หม่อมเจ้าสาย)สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
พระชนม์25 ก.พ. 2389 – 13 ก.ย. 2455 (บางแหล่งให้ปีประสูติ 2388)สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
พระบิดากรมหลวงวงศาธิราชสนิท แพทย์ประจำพระองค์ในรัชกาลที่ 4สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
ตำแหน่งหัวหน้ากรมหมอหลวง กรรมการ 9 คนที่จัดตั้งโรงศิริราชพยาบาลสัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
ฉบับที่ประกาศฉบับพิมพ์ 2459 (ไม่พบว่าพิมพ์ในโอกาสใด)ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558
จำนวนตำรับ20 ตำรับตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยฯ
ประกาศเป็นของชาติฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธ.ค. 2558ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558
ฉบับพิมพ์ภายหลังกรมศิลปากร 2541 · ฉบับอนุรักษ์ 2559วัฒนา ชยธวัช (2564) · สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564)
อ่านได้ที่ระเบียนดิจิทัล ห้องสมุดรัฐสภา (ยังไม่ได้ตรวจฉบับเต็ม)ห้องสมุดรัฐสภา

ที่มา: ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · ตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยฯ · สัญญา สุขพณิชนันท์ เวชบันทึกศิริราช (2564) · วัฒนา ชยธวัช (2564)

พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์: หมอหลวงที่ทรงเรียนการแพทย์จากพระบิดา

พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์มีพระนามเดิมว่าหม่อมเจ้าสาย ประสูติเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ 2389 และสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 13 กันยายน 2455 ตามบทความของ ศ.นพ.สัญญา สุขพณิชนันท์ ในวารสารเวชบันทึกศิริราช (2564) แหล่งอื่นบางแห่งให้ปีประสูติเป็น 2388 บทความนี้ใช้ปีตามบทความในวารสาร พระองค์เป็นโอรสของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท กับหม่อมแย้ม (ณ บางช้าง)

พระบิดา: หมอหลวงในรัชกาลที่ 4

กรมหลวงวงศาธิราชสนิท (พ.ศ. 2351–2414) ทรงเป็นแพทย์ประจำพระองค์ในรัชกาลที่ 4 บทความของ ศ.นพ.สัญญา ซึ่งว่าด้วยกรมหลวงวงศาธิราชสนิทกับการแพทย์ตะวันตกโดยตรง เล่าว่าพระองค์ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสมทบ (corresponding fellow) ของ New York Academy of Medicine ในปี ค.ศ. 1853 (พ.ศ. 2396) เกร็ดนี้ทำให้เห็นว่าบ้านที่พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์เติบโตขึ้นมา คุ้นเคยทั้งการแพทย์ไทยและความรู้การแพทย์จากตะวันตก

เรียนการแพทย์จากพระบิดาโดยตรง

บทความเดียวกันระบุว่าพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ทรงเรียนการแพทย์ไทยจากพระบิดาโดยตรง และเรียกพระองค์ว่าแพทย์ "รุ่นที่ 2 (รุ่นลูก)" ของราชสกุลนี้ ต่อมาพระองค์รวบรวมตำรายาและเขียนเพิ่มเติม จนเป็นที่รู้จักในชื่อ "ตำรายาฉบับพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์" ตำราเล่มนี้จึงไม่ใช่ตำราที่ราชสำนักสั่งให้รวบรวมแบบตำราหลวง แต่เป็นความรู้ของหมอหลวงคนหนึ่งที่สืบมาจากพ่อ

ตำแหน่งในราชการและชีวิตนอกวงการแพทย์

หนังสือราชสกุลจักรีวงศ์ ของธำรงศักดิ์ อายุวัฒนะ (2544) ตามที่วิกิพีเดียภาษาไทยอ้างถึง ระบุว่าพระองค์ทรงกำกับกรมหมอหลวงและกรมแสง และเป็นแพทย์ประจำพระองค์ สารานุกรม Thailex ระบุว่าเคยเป็นแพทย์ประจำพระองค์รัชกาลที่ 5 อยู่ช่วงหนึ่ง นอกจากงานแพทย์ พระองค์ยังเป็นนายทหารเรือยศพลเรือโท และตามแหล่งทั้งสองข้างต้น ได้สัมปทานขุดคลองรังสิตประยูรศักดิ์ ซึ่งชาวบ้านเรียกกันว่า "คลองเจ้าสาย" เกร็ดนี้ไม่เกี่ยวกับตำรายาโดยตรง แต่ช่วยให้เห็นว่าพระองค์เป็นเจ้านายที่ทำงานหลายด้านในยุคที่สยามกำลังปรับตัว

กระเป๋าหนังแพทย์แบบเก่าเปิดอยู่ มีขวดแก้วจุกไม้ก๊อกและสมุนไพรแห้งมัดเป็นกำ ภาพประกอบเรื่องพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์

หัวหน้ากรมหมอหลวง กับคณะกรรมการ 9 คนที่จัดตั้งโรงศิริราชพยาบาล

เรื่องที่ทำให้พระนามของพระองค์ผูกกับประวัติการแพทย์ไทยสมัยใหม่ คือการจัดตั้งโรงพยาบาลที่ต่อมาคือโรงศิริราชพยาบาล บทความของ ศ.นพ.สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564) ระบุว่ารัชกาลที่ 5 ทรงตั้งคณะกรรมการ 9 คนให้จัดตั้งโรงพยาบาล และพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์เป็นหนึ่งในกรรมการชุดนี้

คณะกรรมการตามนิทานโบราณคดี

บทความดังกล่าวอ้างนิทานโบราณคดีของกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ว่าคณะกรรมการชุดนี้มีกรมหมื่นศิริธัชสังกาศเป็นประธาน และมีหมอเกาแวนร่วมอยู่ด้วย พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ร่วมในฐานะหัวหน้ากรมหมอหลวง ตามบทความเดียวกัน พระองค์เป็นผู้เสนอให้ตั้งหมอเกาแวนเป็นแพทย์ประจำพระองค์ และคณะกรรมการชุดนี้จัดตั้งโรงศิริราชพยาบาลได้สำเร็จ

หมอหลวงที่เปิดทางให้ความรู้อีกสาย

ถ้ามองจากเรื่องเล่านี้ จะเห็นภาพที่น่าสนใจ หัวหน้าหมอหลวงซึ่งเรียนการแพทย์ไทยมาจากพ่อ เป็นผู้เสนอชื่อแพทย์อีกสายความรู้ให้เข้ามาทำหน้าที่แพทย์ประจำพระองค์ และนั่งร่วมโต๊ะกับแพทย์ผู้นั้นในการตั้งโรงพยาบาล ความรู้สองสายจึงทำงานร่วมกันในช่วงเริ่มต้นของการแพทย์สมัยใหม่ในสยาม และเรื่องนี้ส่งต่อไปถึงรุ่นลูก ซึ่งหมอเกาแวนเป็นผู้ส่งไปเรียนแพทย์ที่สกอตแลนด์ ดังที่เล่าในหัวข้อถัดไป

สิ่งที่แหล่งข้อมูลไม่ได้บอก

บทความในวารสารไม่ได้บอกว่าตำรับในตำรายาของพระองค์เคยใช้ที่โรงศิริราชพยาบาล และเราไม่พบหลักฐานที่โยงพระองค์กับโอสถศาลา จึงไม่ควรเล่าเชื่อมตำรายาเล่มนี้กับโรงพยาบาลเกินกว่าที่แหล่งข้อมูลบอก ข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้คือพระองค์อยู่ในคณะกรรมการจัดตั้ง ในฐานะหัวหน้ากรมหมอหลวง

แพทย์ห้าชั่วคน และตำรายาแผนไทยที่ตกทอดในตระกูล: จากฉบับพิมพ์ 2459 ถึงฉบับอนุรักษ์ 2559

ศ.นพ.สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564) เล่าว่าราชสกุลสนิทวงศ์มีแพทย์สืบกัน 5 รุ่น ตำรายาแผนไทยของพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์จึงเป็นเพียงหนึ่งช่วงในเส้นทางความรู้ที่ยาวกว่าร้อยปี

  • รุ่นที่ 1 กรมหลวงวงศาธิราชสนิท แพทย์ประจำพระองค์ในรัชกาลที่ 4
  • รุ่นที่ 2 พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ หัวหน้ากรมหมอหลวงและกรรมการจัดตั้งโรงศิริราชพยาบาล
  • รุ่นที่ 3 พันตรี นายแพทย์ ม.ร.ว.สุวพรรณ สนิทวงศ์ (2406–2469) บุตรคนโตของพระองค์ รัชกาลที่ 5 โปรดให้หมอเกาแวนส่งไปเรียนที่สกอตแลนด์ตั้งแต่อายุ 9 ปี จบแพทย์จากมหาวิทยาลัยเอดินบะระเมื่ออายุ 21 ปี และกลับถึงกรุงเทพฯ ในปี 2427 บทความระบุว่าเป็นคนไทยคนแรกที่จบแพทย์จากสหราชอาณาจักร
  • รุ่นที่ 4 และ 5 เป็นอาจารย์แพทย์ศิริราชหลายท่าน

ความรู้ยังส่งต่อนอกสายแพทย์ด้วย บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) เล่าว่าเจ้าคุณสีหศักดิ์สนิทวงษ์ หลานตาของกรมหลวงวงศาธิราชสนิทและพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ได้รับการถ่ายทอดความรู้เรื่องพืชด้วยการบอกเล่า แล้วเรียบเรียงเป็นหนังสือในปี 2481

สมุดตำราหลวงที่ตระกูลนี้เก็บไว้

สายตระกูลนี้ยังเคยเก็บสมุดไทยตำราหลวงอีกชุดหนึ่ง คำนำตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2459 ระบุว่า สมุดไทยที่หอพระสมุดใช้พิมพ์ เดิมเป็นของกรมหลวงวงษาธิราชสนิท แล้วตกทอดมาถึงพระองค์เจ้าสายสนิทวงษ์ (สะกดตามคำนำ) จากนั้นถึงกรมหมื่นไชยนาทนเรนทร ผู้ประทานให้หอพระสมุด ตำราหลวงเล่มนั้นจึงพิมพ์ออกมาให้คนรุ่นหลังอ่านได้ เพราะมีผู้เก็บรักษาสมุดไว้ในตระกูลนี้

ในตำรามีอะไร

ประกาศและตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกบอกว่าฉบับพิมพ์ 2459 มี 20 ตำรับ แหล่งที่เราเปิดอ่านได้ยังไม่ได้แจกแจงชื่อตำรับ กลุ่มโรค หรือรูปแบบยาของตำรานี้ เราจึงไม่ยกชื่อตำรับมาเล่า ผู้ที่ต้องการรู้เนื้อหาของตำรับที่ได้รับการคุ้มครองจริง ทางที่ตรงที่สุดคือขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน ตามหัวข้อที่ 7

ฉบับพิมพ์ 2459 และฉบับพิมพ์ภายหลัง

ตำรานี้พิมพ์เป็นเล่มในปี 2459 สี่ปีหลังพระองค์สิ้นพระชนม์ เราไม่พบแหล่งที่บอกว่าพิมพ์ในโอกาสใด ปีเดียวกันนั้นหอพระสมุดวชิรญาณพิมพ์ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 เป็นครั้งแรกด้วย แต่เราไม่พบหลักฐานว่าการพิมพ์สองครั้งนี้เกี่ยวข้องกัน

หลังจากนั้นมีฉบับพิมพ์ที่ควรรู้อย่างน้อย 2 ครั้ง ครั้งแรก กรมศิลปากรพิมพ์ "ตำราสรรพคุณยาและตำรายา ฉบับกรมหลวงวงศาธิราชสนิทและพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์" ในงานพระราชทานเพลิงศพ ม.ล.พิรุณ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ปี 2541 ตามชื่อเล่ม ฉบับนี้รวมตำราของพ่อและลูกไว้ด้วยกัน ครั้งที่สอง กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยฯ พิมพ์ "ตำรายาชุดตำราภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ฉบับอนุรักษ์" ในปี 2559 หนึ่งปีหลังตำรานี้ได้รับประกาศเป็นของชาติ

เส้นเวลาของราชสกุลแพทย์และตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์
  1. ประสูติหม่อมเจ้าสาย โอรสของกรมหลวงวงศาธิราชสนิท ทรงเรียนการแพทย์ไทยจากพระบิดา
  2. พระบิดาได้รับการยอมรับในนิวยอร์กกรมหลวงวงศาธิราชสนิทได้รับเลือกเป็นสมาชิกสมทบของ New York Academy of Medicine (ค.ศ. 1853)
  3. กรรมการจัดตั้งโรงพยาบาลร่วมคณะกรรมการ 9 คนในฐานะหัวหน้ากรมหมอหลวง ต่อมาคือโรงศิริราชพยาบาล
  4. รุ่นลูกกลับจากเอดินบะระม.ร.ว.สุวพรรณ สนิทวงศ์ จบแพทย์จากมหาวิทยาลัยเอดินบะระ
  5. สิ้นพระชนม์13 กันยายน 2455
  6. พิมพ์ตำรายาเป็นเล่มฉบับพิมพ์ที่ได้รับประกาศในภายหลัง ไม่พบว่าพิมพ์ในโอกาสใด
  7. ฉบับกรมศิลปากรรวมตำราของพระบิดาและของพระองค์ไว้ในเล่มเดียว
  8. ประกาศเป็นตำราของชาติประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 2 · 20 ตำรับ
  9. ฉบับอนุรักษ์กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยฯ จัดพิมพ์

ที่มา: สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564) · วัฒนา ชยธวัช (2564) · ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558

ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านตำรายาแผนไทยเล่มนี้ได้อย่างไร

ตำราบางเล่มในประกาศฉบับเดียวกันระบุเลขที่ต้นฉบับตามทะเบียนหอสมุดแห่งชาติ เช่น คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ฉบับใบลาน แต่ตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ได้รับประกาศจากฉบับพิมพ์ 2459 ประกาศจึงผูกการคุ้มครองไว้กับฉบับพิมพ์นี้ เราไม่พบแหล่งที่บอกว่าต้นฉบับลายมือของพระองค์ หรือสมุดที่ใช้เป็นต้นฉบับพิมพ์ อยู่ที่ใดในปัจจุบัน

ระเบียนดิจิทัลที่ห้องสมุดรัฐสภา

ห้องสมุดรัฐสภามีระเบียนของตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ในคลังห้องสมุดดิจิทัล ช่วงที่เราค้นข้อมูล หน้าระเบียนเปิดไม่ได้ เราจึงยังไม่ได้ตรวจว่าอ่านหรือดาวน์โหลดฉบับเต็มได้หรือไม่ ผู้ที่สนใจลองค้นด้วยชื่อตำราในคลังดิจิทัลของห้องสมุดรัฐสภาได้

ฉบับพิมพ์ใหม่

ฉบับกรมศิลปากร 2541 และฉบับอนุรักษ์ 2559 เป็นหนังสือที่ลองค้นในระบบห้องสมุดได้ด้วยชื่อเล่มข้างต้น ข้อที่ควรจำคือ ฉบับที่ประกาศคุ้มครองคือฉบับพิมพ์ 2459 ถ้าอ่านสูตรจากฉบับพิมพ์ใหม่ ควรเทียบกับข้อมูลจากนายทะเบียนก่อนใช้ เพราะการพิมพ์ซ้ำอาจจัดหน้า สะกด หรือรวมเนื้อหาต่างไปจากเดิม

อ่านตำรายาเก่าอย่างระมัดระวัง

คำนำตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 ซึ่งพิมพ์ในปีเดียวกันกับตำรานี้ เตือนผู้อ่านไว้ว่าการมีตำรายาไม่ได้ทำให้เจ้าของเป็นหมอ ผู้ที่ไม่ได้เรียนแพทย์ควรปรึกษาแพทย์ก่อน และไม่ควรปรุงยากินเอง แม้ตำราจะบอกว่าเคยถวายพระเจ้าแผ่นดิน คำเตือนนี้ใช้ได้กับตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์เช่นกัน ตำรายาเก่าเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่คู่มือการใช้ยาสำหรับคนทั่วไป

ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และให้ตำรับยาในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ บัญชีแนบท้ายมี 8 ตำรา หนึ่งในนั้นคือตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ฉบับพิมพ์ 2459 ซึ่งตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยฯ นับได้ 20 ตำรับ

ตำราของพ่อกับลูกอยู่ในประกาศฉบับเดียวกัน

บัญชีเดียวกันยังมี "ตำราสรรพคุณยา ของกรมหลวงวงศาธิราชสนิท" (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2462) ร่วมกับตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 และคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ ความรู้ของหมอหลวงพ่อลูกคู่นี้จึงได้รับประกาศเป็นตำราของชาติในคราวเดียวกัน

"ของชาติ" หมายความว่าอะไร

มาตรา 17 ให้รัฐมนตรีประกาศกำหนดตำรับยาหรือตำราที่มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษเป็นของชาติ เมื่อประกาศแล้ว ตำรับในตำราได้รับความคุ้มครองทั้งชุด แม้ประกาศจะไม่เขียนชื่อตำรับไว้ทีละตำรับ ผลที่สำคัญสำหรับธุรกิจคือมาตรา 19 ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ตามกฎกระทรวง

ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรของคุณมาจากตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ หรือจากฉบับพิมพ์ใหม่ที่รวมตำรานี้ไว้ ควรถือว่าเป็นตำรับของชาติไว้ก่อน แม้จะค้นชื่อตำรับในประกาศไม่เจอ รายละเอียดเรื่องสิทธิทั้ง 3 ประเภท และขั้นตอนตามกฎกระทรวง อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร และค้นรายการประกาศได้ที่เครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

จะใช้ตำรับจากตำรายาแผนไทยเล่มนี้ทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19

ก่อนลงทุนพัฒนาสินค้าจากตำรับในตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ มีสองขั้นที่ควรรู้ ขั้นแรกช่วยให้รู้ว่าตำรับในประกาศมีอะไรอยู่จริง ซึ่งสำคัญมากสำหรับตำราเล่มนี้ เพราะรายชื่อตำรับยังหาอ่านจากแหล่งเปิดได้ยาก ขั้นที่สองคือการขออนุญาตใช้ประโยชน์

ขั้นที่ 1: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศ ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ เช่น ขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือศึกษาวิจัยพัฒนาตำรับยาใหม่เพื่อการค้า และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรานี้คือประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา เอกสารที่ต้องแนบ ได้แก่ บัตรประชาชน เอกสารนิติบุคคล ใบอนุญาตการจัดตั้งสถานประกอบการ และหนังสือมอบอำนาจกรณีมอบให้ผู้อื่นยื่น

ขั้นนี้มีประโยชน์มาก เพราะสูตรที่ได้มาจากฉบับพิมพ์ใหม่หรือจากคำบอกเล่าอาจไม่ตรงกับตำรับในประกาศ การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนก่อน ช่วยให้รู้ว่ากำลังใช้ตำรับของชาติเต็มตำรับ ใช้บางส่วน หรือปรับปรุงไปแล้ว

ขั้นที่ 2: ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19

ถ้าจะนำตำรับไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตตามมาตรา 19 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 การได้รับอนุญาตฝั่งนี้เป็นคนละเรื่องกับการขออนุญาตฝั่ง อย. ตามกฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งยังต้องทำตามปกติ ลำดับงานโดยละเอียดอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องของหมอหลวงกับกฎโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร

เรื่องของพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์มีเสน่ห์สำหรับแบรนด์ มีทั้งความรู้ที่ส่งต่อจากพ่อสู่ลูก หมอหลวงที่ร่วมตั้งโรงพยาบาลสมัยใหม่ และราชสกุลที่มีแพทย์ห้าชั่วคน แต่เรื่องที่ดีมากก็ทำให้เผลอเล่าเกินหลักฐานได้ง่าย โดยเฉพาะเมื่อชื่อโรงศิริราชพยาบาลเข้ามาเกี่ยวข้อง

มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย

  • ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น พระชนม์ ตำแหน่งหัวหน้ากรมหมอหลวง ฉบับพิมพ์ 2459 จำนวน 20 ตำรับ และประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 โดยอ้างที่มาเป็นข้อความ
  • เรื่องแพทย์ห้าชั่วคน และการที่พระองค์อยู่ในคณะกรรมการจัดตั้งศิริราช เล่าในฐานะประวัติศาสตร์ โดยบอกว่ามาจากบทความใด
  • ถ้าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว บอกได้ว่าผลิตภัณฑ์ใช้ตำรับใด ตามขอบเขตที่ได้รับอนุญาต
  • ถ้าเพียงได้แรงบันดาลใจจากเรื่องราวของพระองค์ ให้บอกตรง ๆ ว่าเป็นแรงบันดาลใจ ไม่ใช่ตำรับเดิม

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง

พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาต และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาหลายลักษณะ รวมถึงการอ้างว่ารักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ ตามความเชื่อ หรือหายขาด แสดงสรรพคุณเท็จหรือเกินจริง ทำให้เข้าใจว่ามีส่วนประกอบที่ไม่มีหรือมีน้อยกว่าที่อ้าง และใช้บุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันมารับรองหรือยกย่องสรรพคุณ เมื่อนำมาใช้กับเรื่องเล่าของตำรานี้ จุดที่ควรระวังคือ

  • ใช้ความเป็นตำราของหมอหลวงหรือความเก่าแก่เป็นหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์ได้ผล
  • เขียนให้เข้าใจว่าโรงศิริราชพยาบาล คณะแพทยศาสตร์ ราชสำนัก หรือหน่วยงานรัฐรับรองผลิตภัณฑ์
  • เล่าว่าตำรับในตำรานี้เคยใช้ในโรงพยาบาล ทั้งที่ไม่มีแหล่งใดบอกไว้
  • ใช้คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ หรือสูตรลับที่ใช้ได้กับทุกอาการ
  • อ้างว่าใช้ตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้สมุนไพรเพียงบางตัวหรือปรับสัดส่วนไปแล้ว

เรายังไม่ได้ค้นกฎหมายที่จำกัดการใช้พระนามหรือสัญลักษณ์ที่เกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ในเชิงการค้า แบรนด์ที่จะใช้พระนามของพระองค์เป็นชื่อสินค้าหรือบนบรรจุภัณฑ์ ควรตรวจเรื่องนี้แยกต่างหาก

เล่าเรื่องพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ในแบรนด์

ควรหลีกเลี่ยง

  • ใช้ความเป็นตำราหมอหลวงเป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล
  • ให้เข้าใจว่าศิริราช ราชสำนัก หรือหน่วยงานรัฐรับรองสินค้า
  • เล่าว่าตำรับเคยใช้ในโรงพยาบาล โดยไม่มีหลักฐาน
  • อ้างตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วน
  • ใช้พระนามหรือพระรูปบนสินค้าโดยยังไม่ได้ตรวจกฎหมาย

เล่าได้

  • พระชนม์ ตำแหน่ง และราชสกุลแพทย์ห้าชั่วคน พร้อมที่มา
  • บทบาทในคณะกรรมการจัดตั้งศิริราช ในฐานะประวัติศาสตร์
  • ฉบับพิมพ์ 2459 จำนวน 20 ตำรับ และประกาศฉบับที่ 2
  • ชื่อตำรับที่ใช้ เมื่อได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว
  • บอกตรง ๆ เมื่อเป็นเพียงแรงบันดาลใจ

การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตก่อน (มาตรา 70)

ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70, 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19

ภาพต้นฉบับ พระรูป และลิขสิทธิ์ของตำรายาแผนไทยฉบับพิมพ์

เรื่องภาพมักถูกมองข้าม แต่เกี่ยวกับสิทธิของหลายฝ่าย ข้อด้านล่างเป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย

ภาพเอกสารโบราณจากหอสมุดแห่งชาติ

ถ้าจะใช้ภาพสมุดไทยหรือเอกสารโบราณที่หอสมุดแห่งชาติดูแล หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาต้นฉบับต้องยื่นคำขอ และการใช้เพื่อการค้าหรือหากำไรต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร ระเบียบการใช้บริการยังให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากรเมื่อจะตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ และผลงานที่ใช้ข้อมูลต้องอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ ภาพสมุดไทยที่หาได้ในอินเทอร์เน็ตจึงไม่ควรนำมาใช้บนฉลากหรือสื่อขาย ถ้ายังไม่รู้ที่มาและไม่ได้รับอนุญาต

พระรูปของพระองค์

พระรูปของพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ที่เผยแพร่ในคลังภาพสาธารณะ ระบุสถานะเป็นสาธารณสมบัติ และระบุที่มาจากคลังดิจิทัลของห้องสมุดมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ บทความวิชาการหรือสื่อความรู้นำมาใช้พร้อมระบุที่มาได้ แต่การใช้พระรูปเจ้านายบนสินค้าหรือในโฆษณา ควรตรวจเรื่องการใช้พระนามและพระรูปแยกต่างหาก ตามที่กล่าวในหัวข้อก่อน

ฉบับพิมพ์และหนังสือสมัยใหม่

พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดให้ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย ตำราที่พิมพ์หลังปี 2490 โดยทั่วไปยังไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ ฉบับกรมศิลปากร 2541 และฉบับอนุรักษ์ 2559 รวมทั้งคำอธิบาย ภาพประกอบ และการจัดหน้าในเล่ม อาจยังอยู่ในความคุ้มครอง ส่วนฉบับพิมพ์ 2459 เราก็ยังไม่ได้ตรวจสถานะลิขสิทธิ์ จึงไม่ควรสรุปเองว่าใช้ได้อิสระ

ทางที่ปลอดภัยคือใช้ภาพที่ถ่ายหรือสร้างขึ้นเอง เช่น ภาพวัตถุดิบสมุนไพร หรือภาพที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจนและใส่เครดิตตามเงื่อนไข และอ้างที่มาของข้อมูลเป็นข้อความ

แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์

รายการด้านล่างคือแหล่งที่ใช้เล่าเรื่องทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้ ส่วนกฎหมายที่อ้างอยู่ในรายการแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ

  • สัญญา สุขพณิชนันท์. "พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท กับการแพทย์ตะวันตก." เวชบันทึกศิริราช (Siriraj Medical Bulletin) ปีที่ 14 ฉบับที่ 3 (2564): 7–13. ภาควิชาพยาธิวิทยา คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล.
  • ดำรงราชานุภาพ, กรมพระยา. นิทานโบราณคดี. (อ้างตามบทความของสัญญา สุขพณิชนันท์ 2564)
  • วัฒนา ชยธวัช. "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม–ธันวาคม 2564): หน้า 137 เป็นต้นไป.
  • ตำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ ๒. พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2459 แจกในงานปลงศพพระยาประชุมประชานารถ (วัน อมาตยานนท์). พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร. คำนำลงวันที่ 1 เมษายน 2459 หอพระสมุดวชิรญาณ. (ฉบับอิเล็กทรอนิกส์ ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ)
  • ธำรงศักดิ์ อายุวัฒนะ. ราชสกุลจักรีวงศ์ และราชสกุลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช. กรุงเทพฯ: บรรณกิจ, 2544. (อ้างตามวิกิพีเดียภาษาไทย หน้า "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์")
  • Thailex Travel Encyclopedia. "Saai Sanithawong (สาย สนิทวงศ์)."
  • กรมศิลปากร. ตำราสรรพคุณยาและตำรายา ฉบับกรมหลวงวงศาธิราชสนิทและพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ ม.ล.พิรุณ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา. กรุงเทพฯ: วัชรินทร์การพิมพ์, 2541. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
  • กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยฯ. ตำรายาชุดตำราภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ฉบับอนุรักษ์. ศูนย์สื่อสิ่งพิมพ์แก้วเจ้าจอม มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, 2559. (อ้างตามบทความของสัญญา สุขพณิชนันท์ 2564)
  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตารางสรุป "การประกาศคุ้มครองรายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย" (เอกสาร 5.1).
  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ชุดข้อมูลเปิด "รายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข" (dtam-acad-002), ปรับปรุง พ.ศ. 2569.
  • ห้องสมุดรัฐสภา. ระเบียนดิจิทัล ตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์. (หน้าระเบียนเปิดไม่ได้ขณะค้นข้อมูล 18 พฤศจิกายน 2569)
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ" และระเบียบการใช้บริการฐานข้อมูลเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.

คำถามที่พบบ่อย

ตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ คืออะไร

ตำรายาแผนไทยของพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ (พ.ศ. 2389–2455) หัวหน้ากรมหมอหลวง ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2459 มี 20 ตำรับ และได้รับประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558

พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์เกี่ยวข้องกับศิริราชอย่างไร

บทความในวารสารเวชบันทึกศิริราช (2564) อ้างนิทานโบราณคดีของกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ว่าพระองค์เป็นหนึ่งในคณะกรรมการ 9 คนที่รัชกาลที่ 5 ทรงตั้งให้จัดตั้งโรงพยาบาล ซึ่งต่อมาคือโรงศิริราชพยาบาล โดยร่วมในฐานะหัวหน้ากรมหมอหลวง แหล่งเดียวกันไม่ได้บอกว่าตำรับในตำรานี้เคยใช้ที่โรงพยาบาล

ราชสกุลแพทย์ห้าชั่วคนคือใครบ้าง

ตามบทความของ ศ.นพ.สัญญา สุขพณิชนันท์ (2564) รุ่นที่ 1 คือกรมหลวงวงศาธิราชสนิท แพทย์ประจำพระองค์ในรัชกาลที่ 4 รุ่นที่ 2 คือพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ รุ่นที่ 3 คือ ม.ร.ว.สุวพรรณ สนิทวงศ์ ผู้จบแพทย์จากมหาวิทยาลัยเอดินบะระ และรุ่นที่ 4–5 เป็นอาจารย์แพทย์ศิริราชหลายท่าน

ตำรานี้หาอ่านได้ที่ไหน

ห้องสมุดรัฐสภามีระเบียนดิจิทัลของตำรานี้ ซึ่งเรายังตรวจไม่ได้ว่าเปิดอ่านฉบับเต็มได้หรือไม่ และมีฉบับพิมพ์ใหม่ 2 ฉบับ คือฉบับกรมศิลปากร 2541 และฉบับอนุรักษ์ของกองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยฯ 2559 ส่วนเนื้อหาตำรับที่ได้รับการคุ้มครอง ขอทราบได้จากนายทะเบียน

จะนำตำรับจากตำรานี้ไปผลิตขายต้องทำอย่างไร

ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อน และขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนได้ตามประกาศคณะกรรมการ พ.ศ. 2560 นอกจากนั้นยังต้องทำขั้นตอนของ อย. ตามปกติ

ใช้พระนามหรือเรื่องศิริราชในโฆษณาได้ไหม

เล่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์พร้อมที่มาได้ แต่การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตตามมาตรา 70 และห้ามใช้บุคคลหรือสถาบันมารับรองสรรพคุณ หรืออ้างสรรพคุณเกินจริงตามมาตรา 74 จึงไม่ควรเขียนให้เข้าใจว่าศิริราชหรือราชสำนักรับรองสินค้า ส่วนการใช้พระนามเป็นชื่อสินค้า ควรตรวจกฎหมายเรื่องนี้แยกต่างหาก

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2: ตำรับยาโบราณ 86 ตำรับจากโรงพระโอสถ สู่ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 รวบรวมปี 2355 จากตำรับที่พระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎรถวาย พิมพ์ครั้งแรก 2459 เป็นตำราของชาติ 86 ตำรับ และสิ่งที่แบรนด์ต้องรู้อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไรตำรับยาแผนไทยมี 3 ประเภท ตำรับของชาติต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ ตำรับส่วนบุคคลต้องได้อนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ แล้วยังต้องผ่าน อย. พร้อมขั้นตอนและสมุนไพรควบคุมอ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำราอายุรเวชศึกษา ของขุนนิทเทสสุขกิจ: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2496 สู่ตำราของชาติ 2,773 ตำรับตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) พิมพ์ครั้งแรก 2496 เป็นตำราของชาติตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19 ทำไมสะกดสองแบบ หาอ่านที่ไหน ใช้ตำรับและเล่าเรื่องอย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569