เจ้าของแบรนด์
ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2: ตำรับยาโบราณ 86 ตำรับจากโรงพระโอสถ สู่ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ
อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 คืออะไร: ตำรับยาโบราณ 86 ตำรับที่เป็นตำราของชาติ
ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 คือตำรายาหลวงที่รวบรวมขึ้นในปี พ.ศ. 2355 เพื่อใช้ในโรงพระโอสถ ตำรับในเล่มมาจากยาที่พระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎรถวายเข้ามา แล้วหมอหลวงคัดเลือกไว้ ต้นฉบับที่ใช้พิมพ์เป็นสมุดไทย และกระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 โดยบัญชีท้ายประกาศระบุว่ามี 86 ตำรับ ตำรับยาโบราณทั้ง 86 ตำรับจึงเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ผู้ที่จะนำไปผลิตหรือพัฒนาเพื่อการค้าต้องขออนุญาตก่อน
บทความนี้เล่าเรื่องของตำราพระโอสถเล่มนี้ตามลำดับเวลา ตั้งแต่วันที่รัชกาลที่ 2 ทรงให้รวบรวมตำรับยา สิ่งที่อยู่ในเล่ม การพิมพ์ครั้งแรกเมื่อร้อยปีต่อมา เส้นทางของสมุดไทยต้นฉบับ ไปจนถึงวันที่ได้รับประกาศเป็นของชาติ แล้วจึงบอกสิ่งที่เจ้าของแบรนด์ควรรู้ ถ้าอยากนำเรื่องนี้ไปเล่าหรือนำตำรับไปใช้ ส่วนภาพรวมของสิทธิในตำรับยาแผนไทยทุกประเภท อ่านได้ที่บทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
แหล่งข้อมูลหลักของบทความนี้
เรื่องราวส่วนใหญ่ในบทความนี้มาจากคำนำของหนังสือตำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ 2 ฉบับพิมพ์ครั้งแรก ซึ่งลงวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2459 ที่หอพระสมุดวชิรญาณ คำนำนี้เป็นแหล่งเดียวที่เล่ารายละเอียดหลายเรื่อง เช่น ใครรวบรวม และสมุดไทยต้นฉบับมาจากไหน เราจึงเขียนข้อมูลเหล่านั้นในรูป "คำนำฉบับพิมพ์ 2459 ระบุว่า…" เพื่อให้ผู้อ่านรู้ว่าข้อมูลมาจากไหน
ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 ในหนึ่งตารางหัวข้อข้อมูลที่มา
รวบรวมเมื่อพ.ศ. 2355 (จ.ศ. 1174) สำหรับโรงพระโอสถ มีตำรับลงวันที่ถึง พ.ศ. 2366คำนำฉบับพิมพ์ 2459
ผู้รวบรวมพระพงษ์นรินทร์ ราชนิกูล ตามพระราชดำริของรัชกาลที่ 2คำนำฉบับพิมพ์ 2459
ที่มาของตำรับพระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎรถวาย กรมหมอหลวงคัดเลือกคำนำฉบับพิมพ์ 2459
ต้นฉบับที่ใช้พิมพ์สมุดไทย 2 เล่ม จากชุด 3 เล่มที่หอพระสมุดได้มาคำนำฉบับพิมพ์ 2459
พิมพ์ครั้งแรกพ.ศ. 2459 ตามเล่ม (บัญชีท้ายประกาศเขียน 2458)ฉบับพิมพ์ 2459 · ประกาศฉบับที่ 2
ประกาศเป็นของชาติฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธ.ค. 2558 (ราชกิจจานุเบกษา 12 ม.ค. 2559)ประกาศ สธ. ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
จำนวนตำรับ86 ตำรับบัญชีท้ายประกาศฉบับที่ 2
ที่มา: ตำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ ๒ ฉบับพิมพ์ 2459 (คำนำ) · ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · ตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยฯ
พ.ศ. 2355: รวบรวมตำรับยาโบราณจากพระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎร เข้าโรงพระโอสถ
คำนำฉบับพิมพ์ 2459 ระบุว่า ในปี พ.ศ. 2355 ตรงกับจุลศักราช 1174 รัชกาลที่ 2 ทรงเห็นว่าตำรายาที่ใช้ในโรงพระโอสถยังบกพร่อง จึงโปรดให้รวบรวมตำรับยา ผู้ที่ได้รับมอบหมายให้รวบรวมคือพระพงษ์นรินทร์ ราชนิกูล คำนำฉบับพิมพ์ 2459 ระบุว่าพระพงษ์นรินทร์ ราชนิกูล เป็นโอรสของพระเจ้ากรุงธนบุรี บทความวิชาการของวัฒนา ชยธวัช (2564) สะกดชื่อนี้ต่างไปเล็กน้อย บทความนี้ใช้ตามที่คำนำเขียนไว้
เปิดรับตำรับยาจากทุกฐานะ
จุดที่น่าสนใจที่สุดของตำรานี้คือที่มาของตำรับ ตามคำนำ ตำรับไม่ได้มาจากหมอหลวงฝ่ายเดียว แต่เปิดให้พระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎรถวายตำรับยาเข้ามา ผู้ถวายต้องเขียนยาที่ตนเคยใช้และเห็นผล จากนั้นกรมหมอหลวงตรวจดู แล้วคัดเก็บไว้เฉพาะยาที่เห็นว่าใช้ได้ เพื่อเป็นตำราหลวงสำหรับโรงพระโอสถ บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ก็เรียกตำรานี้ว่า "ตำราหลวงสำหรับโรงพระโอสถ พ.ศ. 2355" เช่นกัน
วิธีนี้ทำให้ตำรายาแผนไทยเล่มนี้ต่างจากตำราที่เขียนโดยหมอคนเดียว เพราะเป็นการรวมความรู้ที่กระจายอยู่ในหลายกลุ่มคน แล้วกลั่นกรองผ่านหมอหลวงอีกชั้นหนึ่ง คำว่า "เห็นผล" ในที่นี้เป็นคำของผู้ถวายเมื่อกว่า 200 ปีก่อน ไม่ใช่ผลการทดสอบตามวิธีวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน
ตำรับที่ลงวันที่ไว้
บางขนานในเล่มลงวันเดือนปีไว้ด้วย ตัวอย่างที่คำนำยกมาคือพระโอสถทุเลา ซึ่งพระพงษ์นรินทร์ประกอบถวายในปีมะแม เบญจศก จุลศักราช 1185 ตรงกับ พ.ศ. 2366 ผู้เขียนคำนำใช้วันที่เหล่านี้เป็นหลักฐานว่าตำรานี้เป็นของสมัยรัชกาลที่ 2 จริง ตำราจึงไม่ได้หยุดอยู่ที่ปี 2355 แต่มีตำรับที่บันทึกเพิ่มต่อมาอีกหลายปี

ในตำรายาแผนไทยเล่มนี้มีอะไร: สองส่วน ชื่อผู้ถวาย และชื่อยาที่ไพเราะ
ตามฉบับพิมพ์ 2459 เนื้อหาของตำราแบ่งเป็นสองส่วนใหญ่
- ตำรายาในโรงพระโอสถ คือยาที่ข้าราชการและหมอถวายเข้ามา แต่ละตำรับเขียนชื่อผู้ถวายกำกับไว้ เช่น ขุนราชเนตรถวายยาหยอดตาชนิดแท่งหลายขนาน และขุนกุมารประเสริฐถวายยาสำหรับเด็ก ในส่วนนี้ยังมีหมวด "ตำรายาหอม" แยกไว้ต่างหาก
- ตำราพระโอสถ คือยาที่ประกอบขึ้นถวายรัชกาลที่ 2 บางขนานลงวันเดือนปีไว้ เช่น พระโอสถทุเลาที่เล่าไว้ข้างต้น
การเขียนชื่อผู้ถวายกำกับทุกตำรับเป็นรายละเอียดที่มีค่ามาก เพราะเท่ากับให้เครดิตเจ้าของความรู้ตั้งแต่สองร้อยปีก่อน ชื่ออย่างขุนราชเนตรหรือขุนกุมารประเสริฐยังบอกเป็นนัยถึงความชำนาญของผู้ถวาย คือเรื่องตาและเรื่องเด็ก ตรงกับยาที่ถวาย
รูปแบบยาในเล่ม
ตำรับในตำรานี้มีหลายรูปแบบ ตารางด้านล่างสรุปรูปแบบที่พบในฉบับพิมพ์ 2459 พร้อมคำอธิบายอย่างง่าย เพื่อให้เห็นความหลากหลาย ไม่ใช่การบอกสรรพคุณ
| รูปแบบยาในตำรา | ลักษณะ (อธิบายอย่างง่าย) |
| ยาแท่งฝนหยอดตา | ยาทำเป็นแท่ง ฝนแล้วใช้หยอดตา |
| ยาผง (จุณ) | ยาบดเป็นผง ตำราระบุว่าใช้ละลายน้ำผึ้ง |
| ยาต้ม | ต้มตัวยากับน้ำ |
| ยาน้ำมัน | ตัวยาในน้ำมัน |
| ยารม | ใช้ไอหรือควันของตัวยา |
ชื่อยาที่ไพเราะแบบราชสำนัก
อีกเสน่ห์หนึ่งของตำรายาแผนไทยเล่มนี้คือชื่อยา ตัวอย่างชื่อที่พบในฉบับพิมพ์ เช่น สรรพคุณวุฒิ กลิ่นธรณี เฟื่องสมุท อินทประทาน สุริยองครักษ์ สหัสรังษี มหาไชยเวก และไวยเทพี ตำรับมหาไชยเวกยังมีเรื่องเล่าในตัว เพราะตำราระบุว่าพระญาณโรจีนำมาจากเมืองภุกาม หรือพุกาม แสดงว่าความรู้เรื่องยาในราชสำนักสมัยนั้นรับมาจากนอกแผ่นดินด้วย
ตำรานี้บอกสรรพคุณเป็นรายตำรับ ยังไม่ได้แยกสรรพคุณของสมุนไพรทีละตัว ข้อสังเกตนี้มาจากบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ซึ่งศึกษาที่มาของสรรพคุณตัวยาในตำราแผนไทย และช่วยให้เข้าใจว่าในยุคนั้น ความรู้เรื่องยาบันทึกเป็น "ตำรับ" ทั้งชุด ไม่ใช่เป็นสมุนไพรเดี่ยว
ร้อยปีต่อมา: ฉบับพิมพ์ 2459 และสมุดไทย 2 เล่มที่ตกทอดมาถึงหอพระสมุด
ตำราเล่มนี้อยู่ในรูปสมุดไทยมาราวหนึ่งร้อยปี ก่อนจะได้พิมพ์เป็นหนังสือในปี พ.ศ. 2459 คำนำฉบับพิมพ์ครั้งแรกเล่าที่มาของการพิมพ์ไว้ว่า หุ่น อมาตยานนท์ ญาติของผู้วายชนม์ ทูลถามสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เรื่องหนังสือสำหรับแจกในงานศพ พระองค์จึงโปรดให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณเลือกเรื่อง และประทานทุนของพระองค์ในการพิมพ์ หนังสือเล่มนี้แจกในงานปลงศพอำมาตย์เอก พระยาประชุมประชานารถ (วัน อมาตยานนท์)
ทำไมจึงเลือกตำรายา ผู้เขียนคำนำเล่าว่าระลึกถึงพระธรรมเทศนาบท "อโรคฺยา ปรมา ลาภา" ซึ่งแปลว่าความไม่มีโรคเป็นลาภอันประเสริฐ จึงเลือกตำรายาเป็นหนังสือแจก คำนำลงวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2459 ที่หอพระสมุดวชิรญาณ ใต้คำนำมีพระนามกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ตามที่ปรากฏในฉบับของห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ และพิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร ธรรมเนียมหนังสืองานศพแบบนี้ทำให้ตำราหลายเล่มของไทยไม่สูญหายไป
สมุดไทย 2 เล่มที่ตกทอดมา
คำนำฉบับพิมพ์ 2459 ระบุว่าหอพระสมุดได้สมุดไทยของตำรานี้มา 3 เล่ม เล่มที่ 1 ถูกปลวกหรือไฟทำลายตอนท้าย เนื้อความไม่ครบ จึงไม่ได้นำมาพิมพ์ ฉบับพิมพ์ใช้สมุดไทยเพียง 2 เล่ม และคำนำเล่าเส้นทางของสมุดชุดนี้ไว้ดังนี้
- เดิมเป็นของกรมหลวงวงษาธิราชสนิท
- ตกทอดมาถึงพระองค์เจ้าสายสนิทวงษ์
- จากนั้นตกทอดมาถึงกรมหมื่นไชยนาทนเรนทร
- กรมหมื่นไชยนาทนเรนทรประทานให้หอพระสมุดวชิรญาณ
ชื่อในบัญชีนี้สะกดตามคำนำฉบับ 2459 ผู้อ่านปัจจุบันอาจคุ้นกับตัวสะกด "สายสนิทวงศ์" มากกว่า ตำรายาของพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์เองก็ได้รับประกาศในฉบับเดียวกัน และมีเรื่องราวแยกอยู่ในบทความ ตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์
นอกจากสมุดชุดนี้ คำนำยังระบุว่ามีฉบับหลวงอยู่ที่กรมอาลักษณ์ และกรมพระสมมตอมรพันธุ์ทรงอนุญาตให้คัดเฉพาะส่วนที่ระบุชื่อผู้ถวาย ท้ายเล่มยังเพิ่มยาหอมอีก 2 ขนาน คือยาเทพมงคลและยาอินทโอสถ ซึ่งคำนำระบุว่าหม่อมเจ้ากรรมสิทธิประทานให้พิมพ์
2458 หรือ 2459
บัญชีท้ายประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 2 เขียนว่าตำรานี้เป็น "ฉบับพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2458" ส่วนหนังสือเองระบุปีพิมพ์ พ.ศ. 2459 และคำนำลงวันที่ 1 เมษายน 2459 บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ก็ใช้ปี 2459 เช่นกัน เรายังไม่พบแหล่งที่อธิบายว่าตัวเลขสองชุดนี้ต่างกันเพราะอะไร ในการเล่าประวัติ บทความนี้ใช้ปีที่พิมพ์อยู่ในเล่ม คือ 2459 ส่วนในการติดต่อหน่วยงานหรือยื่นคำขอ ให้ใช้ชื่อตำราและข้อความตามที่ประกาศเขียนไว้ เพราะประกาศเป็นเอกสารทางกฎหมายที่ใช้อ้างอิง
เส้นเวลาของตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2รวบรวมตำรับเข้าโรงพระโอสถรัชกาลที่ 2 โปรดให้รวบรวมตำรับจากพระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎร แล้วให้กรมหมอหลวงคัดเลือก
ตำรับที่ลงวันที่พระโอสถทุเลา ประกอบถวายในปีมะแม เบญจศก จ.ศ. 1185
สมุดไทยตกทอดกรมหลวงวงษาธิราชสนิท → พระองค์เจ้าสายสนิทวงษ์ → กรมหมื่นไชยนาทนเรนทร → หอพระสมุดวชิรญาณ
พิมพ์ครั้งแรกสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ประทานทุนพิมพ์ แจกในงานปลงศพพระยาประชุมประชานารถ
ประกาศเป็นตำราของชาติประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 2 ระบุ 86 ตำรับ ลงราชกิจจานุเบกษา 12 ม.ค. 2559
ที่มา: คำนำฉบับพิมพ์ 2459 · ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · ตารางสรุปการประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยฯ
ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านตำรายาแผนไทยเล่มนี้ได้อย่างไร
ทางที่ง่ายที่สุดในการอ่านตำราพระโอสถเล่มนี้คือห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ (vajirayana.org) ซึ่งเปิดให้อ่านฉบับพิมพ์ 2459 ได้ฟรี มีทั้งคำนำ ประวัติ ส่วนตำรายาโรงพระโอสถ และส่วนตำราพระโอสถ ใครสนใจเรื่องราวในบทความนี้ อ่านคำนำฉบับเต็มได้จากที่นั่น และจะเห็นชื่อผู้ถวายกับชื่อยาแต่ละขนานตามต้นฉบับ
สมุดไทยต้นฉบับ
สมุดไทย 2 เล่มที่ใช้พิมพ์ถูกมอบให้หอพระสมุดวชิรญาณตามที่คำนำเล่า แต่ ณ วันที่เขียนบทความ เรายังไม่พบเลขทะเบียนของสมุดชุดนี้ในฐานข้อมูลของหอสมุดแห่งชาติ จึงยังบอกไม่ได้ว่าต้นฉบับอยู่ที่ใดในปัจจุบัน ส่วนฉบับหลวงที่คำนำว่าอยู่ที่กรมอาลักษณ์ เราก็ยังไม่พบข้อมูลที่บอกสถานที่เก็บในปัจจุบันเช่นกัน ใครต้องการค้นต่อ ควรเริ่มจากชื่อตำราตามประกาศ และสอบถามหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ซึ่งดูแลเอกสารโบราณประเภทสมุดไทย
อ่านอย่างไรให้เข้าใจ
ภาษาในฉบับพิมพ์ 2459 เป็นภาษาและตัวสะกดของยุคนั้น ชื่อตัวยาและหน่วยวัดหลายคำต่างจากปัจจุบัน ผู้ที่อ่านเพื่อพัฒนาสินค้าไม่ควรแปลสูตรเอง ควรใช้ข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนตามขั้นตอนในหัวข้อด้านล่าง และให้ผู้มีความรู้ด้านการแพทย์แผนไทยช่วยอ่าน
คำนำของฉบับพิมพ์เองก็เตือนผู้อ่านไว้ในทำนองเดียวกัน คือการมีตำรายาไม่ได้ทำให้เจ้าของเป็นหมอ ผู้ที่ไม่ได้เรียนแพทย์ควรปรึกษาแพทย์ก่อน และไม่ควรปรุงยาเอง แม้ตำราจะบอกว่าเคยถวายพระเจ้าแผ่นดินก็ตาม คำเตือนเมื่อร้อยปีก่อนนี้ยังใช้ได้ดีในวันนี้
ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 และลงราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 12 มกราคม 2559 ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และให้ตำรับยาในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ บัญชีแนบท้ายมี 8 ตำรา ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 เป็นหนึ่งในนั้น ร่วมกับคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 ตำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ และตำราอื่นอีก 4 รายการ
ประกาศระบุจำนวนตำรับไว้เฉพาะบางตำรา ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 เป็นหนึ่งในตำราที่ประกาศเขียนจำนวนไว้ชัด คือ 86 ตำรับ แต่ประกาศไม่ได้เขียนชื่อตำรับไว้ทีละตำรับ
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
มาตรา 17 ให้รัฐมนตรีประกาศกำหนดตำรับยาหรือตำราที่มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษเป็นของชาติ เมื่อประกาศแล้ว ตำรับในตำราได้รับความคุ้มครองทั้งชุด ผลที่สำคัญสำหรับธุรกิจคือมาตรา 19 ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ตามกฎกระทรวง
ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรของคุณมาจากตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 หรือจากฉบับพิมพ์ใดของตำรานี้ ควรถือว่าเป็นตำรับของชาติไว้ก่อน รายละเอียดเรื่องสิทธิทั้ง 3 ประเภท และขั้นตอนตามกฎกระทรวง อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร และค้นรายการประกาศได้ที่เครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
จะใช้ตำรับยาโบราณจากตำรานี้ทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19
ก่อนลงทุนพัฒนาสินค้าจากตำรับยาโบราณในตำราพระโอสถเล่มนี้ มีสองขั้นที่ควรรู้ ขั้นแรกช่วยให้รู้ว่าตำรับในประกาศมีอะไรอยู่จริง ขั้นที่สองคือการขออนุญาตใช้ประโยชน์
ขั้นที่ 1: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศ ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ เช่น ขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือศึกษาวิจัยพัฒนาตำรับยาใหม่เพื่อการค้า และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรานี้คือประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา เอกสารที่ต้องแนบ ได้แก่ บัตรประชาชน เอกสารนิติบุคคล ใบอนุญาตการจัดตั้งสถานประกอบการ และหนังสือมอบอำนาจกรณีมอบให้ผู้อื่นยื่น
ขั้นนี้มีประโยชน์มากสำหรับตำรานี้ เพราะฉบับพิมพ์ 2459 ใช้ภาษาและหน่วยวัดของยุคนั้น สูตรที่อ่านเองจากหนังสืออาจไม่ตรงกับตำรับในประกาศ การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนก่อน ช่วยให้รู้ว่ากำลังใช้ตำรับของชาติเต็มตำรับ ใช้บางส่วน หรือปรับปรุงไปแล้ว
ขั้นที่ 2: ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19
ถ้าจะนำตำรับไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตตามมาตรา 19 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 การได้รับอนุญาตฝั่งนี้เป็นคนละเรื่องกับการขออนุญาตฝั่ง อย. ตามกฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งยังต้องทำตามปกติ ลำดับงานโดยละเอียดอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องเล่าตำรับยาโบราณกับกฎโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร
เรื่องของตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 เหมาะกับการเล่าเรื่องแบรนด์มาก มีทั้งการเปิดรับความรู้จากคนทุกฐานะ ชื่อผู้ถวายที่จดไว้ทุกตำรับ ชื่อยาที่ไพเราะ และหนังสืองานศพที่เกิดจากธรรมเทศนาเรื่องความไม่มีโรค แต่เรื่องเล่าที่ดีต้องอยู่ในกรอบของกฎหมายโฆษณาด้วย
มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย
- ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น ปีที่รวบรวม (2355) ปีที่พิมพ์ครั้งแรกตามเล่ม (2459) และประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 ที่ระบุ 86 ตำรับ
- ตำราที่เกิดจากการเปิดรับภูมิปัญญาจากพระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎร แล้วผ่านการคัดเลือกโดยกรมหมอหลวง
- ธรรมเนียมการให้เครดิตผู้ถวายทุกตำรับ ใช้เล่าเรื่องความโปร่งใสของแหล่งที่มาวัตถุดิบหรือความรู้ของแบรนด์
- ชื่อยาที่ไพเราะ เช่น กลิ่นธรณี หรือสหัสรังษี ใช้เป็นแรงบันดาลใจด้านภาษาได้ โดยไม่สื่อว่าสินค้ามีสรรพคุณตามตำรา
- คำเตือนในคำนำว่าการมีตำรายาไม่ได้ทำให้เจ้าของเป็นหมอ ใช้วางภาพแบรนด์ที่รับผิดชอบได้
- ถ้าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว บอกได้ว่าผลิตภัณฑ์ใช้ตำรับใด ตามขอบเขตที่ได้รับอนุญาต และถ้าเพียงได้แรงบันดาลใจจากตำรา ให้บอกตรง ๆ ว่าเป็นแรงบันดาลใจ
สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง
พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาต และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาหลายลักษณะ รวมถึงการอ้างว่ารักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ ตามความเชื่อ หรือหายขาด แสดงสรรพคุณเท็จหรือเกินจริง ทำให้เข้าใจว่ามีส่วนประกอบที่ไม่มีหรือมีน้อยกว่าที่อ้าง และใช้บุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันมารับรองหรือยกย่องสรรพคุณ เมื่อนำมาใช้กับเรื่องเล่าของตำรานี้ จุดที่ควรระวังคือ
- ใช้คำว่า "พระโอสถ" หรือ "ยาที่เคยถวายพระเจ้าแผ่นดิน" เป็นหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์ได้ผล
- ใช้คำว่า "ตำรับที่ผู้ถวายเคยใช้และเห็นผล" เหมือนเป็นผลทดสอบของสินค้าในปัจจุบัน
- ใช้คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ หรือสูตรลับที่ใช้ได้กับทุกอาการ
- เขียนให้เข้าใจว่าราชสำนัก วัด หรือหน่วยงานรัฐรับรองผลิตภัณฑ์
- อ้างว่าใช้ตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้สมุนไพรเพียงบางตัวหรือปรับสัดส่วนไปแล้ว
เรายังไม่ได้ค้นกฎหมายที่จำกัดการใช้พระนามหรือสัญลักษณ์ที่เกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์ในเชิงการค้า แบรนด์ที่จะใช้ชื่อตำรานี้หรือคำว่า "พระโอสถ" เป็นชื่อสินค้าหรือบนบรรจุภัณฑ์ ควรตรวจเรื่องนี้แยกต่างหาก
เล่าเรื่องตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 ในแบรนด์✘ควรหลีกเลี่ยง
- ใช้คำว่าพระโอสถหรือยาที่เคยถวายเป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล
- ใช้คำว่าผู้ถวายเห็นผล เหมือนเป็นผลทดสอบของสินค้า
- คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ หรือสูตรลับที่ใช้ได้กับทุกอาการ
- ให้เข้าใจว่าราชสำนัก วัด หรือหน่วยงานรัฐรับรองสินค้า
- อ้างตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วน
✔เล่าได้
- ปีที่รวบรวม ปีที่พิมพ์ และประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
- การเปิดรับตำรับจากพระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎร
- ธรรมเนียมการให้เครดิตผู้ถวายทุกตำรับ
- ชื่อยาที่ไพเราะ ในฐานะแรงบันดาลใจด้านภาษา
- ชื่อตำรับที่ใช้ เมื่อได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว
การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตก่อน (มาตรา 70)
ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70, 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19
ภาพต้นฉบับและลิขสิทธิ์ของตำรายาแผนไทยฉบับพิมพ์
เรื่องภาพมักถูกมองข้าม แต่เกี่ยวกับสิทธิของหลายฝ่าย ข้อด้านล่างเป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย
ภาพต้นฉบับและภาพจากเว็บไซต์
หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาต้นฉบับต้องยื่นคำขอ และการใช้เพื่อการค้าหรือหากำไรต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร ระเบียบการใช้บริการยังให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากรเมื่อจะตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ ถ้าวันหนึ่งพบสมุดไทยของตำรานี้ในหอสมุดแห่งชาติ กติกานี้ก็ใช้กับภาพของสมุดเล่มนั้นด้วย ส่วนภาพปกฉบับพิมพ์ที่แสดงบนเว็บไซต์ห้องสมุดดิจิทัล เราไม่พบสัญญาอนุญาตที่ชัดเจน จึงไม่ควรนำมาใช้บนฉลากหรือสื่อขาย
ฉบับพิมพ์และหนังสือสมัยใหม่
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดให้ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย ฉบับพิมพ์ 2459 เป็นหนังสือเก่ามาก แต่ฉบับพิมพ์ซ้ำ ฉบับถอดความ คำอธิบาย และการจัดหน้าที่ทำขึ้นในยุคหลังอาจยังอยู่ในความคุ้มครอง โดยทั่วไป ตำราที่พิมพ์หลังปี 2490 ยังไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ เรายังไม่ได้ตรวจสถานะลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์แต่ละครั้งของตำรานี้ จึงไม่ควรสรุปเองว่าใช้ได้อิสระ
ทางที่ปลอดภัยคือใช้ภาพที่ถ่ายหรือสร้างขึ้นเอง เช่น ภาพวัตถุดิบสมุนไพร ภาพเครื่องบดยา หรือภาพสมุดไทยเปล่า หรือใช้ภาพที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจนและใส่เครดิตตามเงื่อนไข และอ้างที่มาของข้อมูลเป็นข้อความ
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
รายการด้านล่างคือแหล่งที่ใช้เล่าเรื่องทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้ ส่วนกฎหมายที่อ้างอยู่ในรายการแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ
- ตำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ ๒. สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส โปรดให้พิมพ์ แจกในงานปลงศพอำมาตย์เอก พระยาประชุมประชานารถ (วัน อมาตยานนท์). พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2459. คำนำลงวันที่ 1 เมษายน 2459 หอพระสมุดวชิรญาณ. ฉบับอิเล็กทรอนิกส์ที่ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- วัฒนา ชยธวัช. "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม–ธันวาคม 2564). สาขาวิชาการแพทย์แผนไทย คณะสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยปทุมธานี.
- กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตารางสรุป "การประกาศคุ้มครองรายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย" (เอกสาร 5.1).
- กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ชุดข้อมูลเปิด "รายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข" (dtam-acad-002), ปรับปรุง พ.ศ. 2569.
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ" และระเบียบการใช้บริการฐานข้อมูลเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
คำถามที่พบบ่อย
ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 คืออะไร
ตำรายาหลวงที่รวบรวมในปี พ.ศ. 2355 สำหรับโรงพระโอสถ จากตำรับที่พระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎรถวาย แล้วกรมหมอหลวงคัดเลือก กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 จำนวน 86 ตำรับ
ใครเป็นผู้รวบรวมตำรานี้
คำนำฉบับพิมพ์ 2459 ระบุว่ารัชกาลที่ 2 โปรดให้พระพงษ์นรินทร์ ราชนิกูล เป็นผู้รวบรวม และคำนำระบุว่าท่านเป็นโอรสของพระเจ้ากรุงธนบุรี บทความวิชาการปี 2564 สะกดชื่อต่างไปเล็กน้อย บทความนี้ใช้ตามคำนำ
พิมพ์ครั้งแรกปี 2458 หรือ 2459
ประกาศฉบับที่ 2 เขียนว่าฉบับพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2458 ส่วนหนังสือระบุปีพิมพ์ 2459 และคำนำลงวันที่ 1 เมษายน 2459 เรายังไม่พบแหล่งที่อธิบายความต่าง การเล่าประวัติใช้ปีตามเล่ม ส่วนการยื่นเรื่องกับหน่วยงานให้ใช้ข้อความตามประกาศ
อ่านตำรานี้ได้ที่ไหน
ฉบับพิมพ์ 2459 อ่านได้ฟรีที่ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ (vajirayana.org) มีคำนำ ส่วนตำรายาโรงพระโอสถ และส่วนตำราพระโอสถ ส่วนสมุดไทยต้นฉบับ เรายังไม่พบเลขทะเบียนในฐานข้อมูลของหอสมุดแห่งชาติ
จะนำตำรับจากตำรานี้ไปผลิตขายต้องทำอย่างไร
ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อน และขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนได้ตามประกาศคณะกรรมการ พ.ศ. 2560 นอกจากนั้นยังต้องทำขั้นตอนของ อย. ตามปกติ
ใช้คำว่าพระโอสถหรือเรื่องเล่าของตำรานี้ในการโฆษณาได้ไหม
เล่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ได้ แต่การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตตามมาตรา 70 และห้ามใช้เรื่องเล่าเป็นหลักฐานสรรพคุณ อ้างความศักดิ์สิทธิ์ หรือให้สถาบันมารับรองตามมาตรา 74 ส่วนการใช้พระนามหรือคำที่เกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์เป็นชื่อสินค้า ควรตรวจกฎหมายแยกต่างหาก
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง