เจ้าของแบรนด์
ความลับทางการค้า สิทธิบัตร และเครื่องหมายการค้า: ปกป้องสูตรสมุนไพร เครื่องสำอาง อาหารเสริม และให้สิทธิผู้อื่นใช้สูตร
อ่าน 15 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ทรัพย์สินทางปัญญาของสูตร: ทำไมปกป้องได้หลายชั้น และไม่มีกฎหมายฉบับเดียว
เจ้าของแบรนด์มักถามว่า "สูตรของฉันปกป้องได้อย่างไร และให้คนอื่นใช้แล้วเก็บเงินได้ไหม" คำตอบคือ สูตรหนึ่งสูตรปกป้องได้หลายชั้น ชั้นที่เจ้าของสูตรสมุนไพร เครื่องสำอาง และอาหารเสริมควรเข้าใจก่อนคือความลับทางการค้า จากนั้นคือสิทธิบัตรหรืออนุสิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า และลิขสิทธิ์ของเอกสาร
ทรัพย์สินทางปัญญาไม่ได้มีกฎหมายฉบับเดียว แต่ละกลไกมีพระราชบัญญัติของตัวเอง เงื่อนไข อายุ และวิธีอนุญาตให้ผู้อื่นใช้จึงต่างกัน
- ความลับทางการค้า พ.ร.บ.ความลับทางการค้า พ.ศ. 2545 และฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
- สิทธิบัตรและอนุสิทธิบัตร พ.ร.บ.สิทธิบัตร พ.ศ. 2522 ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2535 ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2542 และคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 1/2562
- เครื่องหมายการค้า พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534 ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2543 และฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559
- ลิขสิทธิ์ พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 และฉบับแก้ไขถึงฉบับที่ 5 พ.ศ. 2565
- สิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542
บทความนี้เป็นตอนที่ 3 ของชุด "สมุนไพร กฎหมาย และสิทธิในสูตร" ต่อจาก ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร ซึ่งอธิบายประเภทของตำรับยาแผนไทย และ สมุนไพรควบคุม กัญชาช่อดอกและกวาวเครือ ซึ่งอธิบายใบอนุญาตตามมาตรา 46 ตอนนี้ตอบคำถามของเจ้าของสูตรที่พัฒนาขึ้นเอง
ในทางปฏิบัติ สูตรเซรั่มหนึ่งตัวอาจใช้ได้ครบทุกชั้น อัตราส่วนสารและสภาวะการผลิตเก็บเป็นความลับทางการค้า กรรมวิธีสกัดใหม่นำไปประเมินเรื่องสิทธิบัตร ชื่อสารผสมจดเป็นเครื่องหมายการค้า และ SOP เป็นงานเขียนที่มีลิขสิทธิ์ การวางหลายชั้นช่วยปิดจุดอ่อนของกันและกัน
ความลับทางการค้า: สูตรแบบไหนเข้านิยาม มาตรการที่เหมาะสม การอนุญาต และการละเมิด
พ.ร.บ.ความลับทางการค้า พ.ศ. 2545 นิยาม "ความลับทางการค้า" ว่าเป็นข้อมูลการค้าที่เข้าเงื่อนไข 3 ข้อ (มาตรา 3)
- ยังไม่รู้จักกันทั่วไปหรือยังเข้าถึงไม่ได้ในหมู่ผู้เกี่ยวข้อง
- มีประโยชน์เชิงพาณิชย์เพราะเป็นความลับ
- ผู้ควบคุมได้ใช้มาตรการที่เหมาะสมเพื่อเก็บข้อมูลนั้นเป็นความลับ
คำว่า "ข้อมูลการค้า" รวมถึงสูตร รูปแบบ งานที่รวบรวม โปรแกรม วิธีการ เทคนิค หรือกรรมวิธี สูตรครีม สูตรเครื่องดื่มสมุนไพร และกรรมวิธีผลิตจึงอยู่ในนิยามได้ ถ้าเข้าครบ 3 ข้อ
มาตรการที่เหมาะสม: ส่วนที่เจ้าของต้องลงมือเอง
ในทางปฏิบัติ นิยามไม่ได้ให้รายการว่ามาตรการแบบไหนจึงพอ เจ้าของจึงควรทำและเก็บหลักฐานไว้ เช่น
- ทำสัญญารักษาความลับ (NDA) กับพนักงาน ผู้รับจ้างผลิต และคู่ค้า ก่อนส่งข้อมูลสูตร
- ให้แต่ละฝ่ายเห็นเท่าที่ต้องใช้ เช่น ส่งสารผสมล่วงหน้า (premix) ให้โรงงานแทนสูตรเต็ม
- จำกัดสิทธิเข้าถึงไฟล์ ใช้รหัสวัตถุดิบแทนชื่อจริง และติดข้อความ "ลับ" บนเอกสารสูตร
อนุญาตให้ใช้ และโอน
ความลับทางการค้าโอนได้ เจ้าของมีสิทธิเปิดเผย เอาไป ใช้ หรืออนุญาตให้ผู้อื่นใช้ โดยกำหนดเงื่อนไขเพื่อรักษาความลับไว้ได้ (มาตรา 5) การโอนที่ไม่ใช่ทางมรดกต้องทำเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้โอนและผู้รับโอน ถ้าไม่กำหนดระยะเวลาให้ถือว่าโอนมีกำหนด 10 ปี ในทางปฏิบัติ การอนุญาตให้ใช้ก็ควรทำเป็นหนังสือเช่นกัน
อะไรเป็นการละเมิด และอะไรไม่ใช่
การละเมิดคือการเปิดเผย เอาไป หรือใช้โดยไม่ได้รับความยินยอม ในลักษณะขัดต่อแนวทางปฏิบัติเชิงพาณิชย์ที่สุจริต รวมถึงการผิดสัญญา การติดสินบน ข่มขู่ ฉ้อโกง ลักทรัพย์ หรือจารกรรม (มาตรา 6) ส่วนมาตรา 7 กำหนดกรณีที่ไม่ถือเป็นการละเมิด 2 ข้อที่เจ้าของสูตรควรรู้
- การค้นพบโดยอิสระ คู่แข่งที่คิดสูตรคล้ายกันได้เองไม่ถือว่าละเมิด
- การทำวิศวกรรมย้อนกลับ จากผลิตภัณฑ์ที่ได้มาโดยสุจริต เว้นแต่ทำสัญญากับเจ้าของหรือผู้ขายไว้เป็นอย่างอื่นโดยชัดแจ้ง
ในทางปฏิบัติ สัญญากับผู้ซื้อสารผสมจึงควรมีข้อห้ามวิเคราะห์ย้อนกลับ
ข้อสันนิษฐานเรื่องกรรมวิธีผลิต
ผู้ควบคุมขอให้ศาลสั่งระงับการละเมิดชั่วคราวได้ก่อนฟ้อง และฟ้องห้ามละเมิดพร้อมเรียกค่าสินไหมทดแทนได้ ถ้าความลับเป็นกรรมวิธีผลิตและผลิตภัณฑ์ของจำเลยเหมือนกัน ให้สันนิษฐานว่าจำเลยใช้ความลับนั้น (มาตรา 8 ถึง 13) ในทางปฏิบัติ ข้อนี้เป็นประโยชน์กับเจ้าของกรรมวิธีสกัด
ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 แก้เรื่องคณะกรรมการและบทกำหนดโทษ ไม่ได้แก้หมวด 1–3 เรื่องนิยาม การโอน การอนุญาต การละเมิด ข้อยกเว้น และการพิจารณาคดี เนื้อหาข้างบนจึงยังเป็นตามฉบับ พ.ศ. 2545 พ.ร.บ. นี้มีบทกำหนดโทษตามมาตรา 31 ถึง 36

สิทธิบัตรและอนุสิทธิบัตร: เกณฑ์ 3 ข้อ และสิ่งที่มาตรา 9 ไม่คุ้มครอง
การประดิษฐ์ที่ขอรับสิทธิบัตรได้ต้อง (1) ใหม่ (2) มีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น และ (3) ประยุกต์ในทางอุตสาหกรรมได้ (พ.ร.บ.สิทธิบัตร พ.ศ. 2522 มาตรา 5 ถึง 8)
"ใหม่" รวมถึงไม่เคยเปิดเผยในเอกสาร สิ่งพิมพ์ การนำออกแสดง หรือต่อสาธารณชนทั้งในและนอกประเทศก่อนวันยื่น ในทางปฏิบัติ ไม่ควรโพสต์สูตร ส่งบทความวิชาการ หรือออกบูธอธิบายกรรมวิธี ก่อนปรึกษาตัวแทนสิทธิบัตรว่าจะยื่นคำขอหรือไม่
มาตรา 9: การประดิษฐ์ที่ไม่ได้รับความคุ้มครอง
- จุลชีพและส่วนประกอบส่วนใดส่วนหนึ่งของจุลชีพที่มีอยู่ตามธรรมชาติ สัตว์ พืช หรือสารสกัดจากสัตว์หรือพืช
- กฎเกณฑ์และทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์
- ระบบข้อมูลสำหรับการทำงานของเครื่องคอมพิวเตอร์
- วิธีการวินิจฉัย บำบัด หรือรักษาโรคมนุษย์หรือสัตว์
- การประดิษฐ์ที่ขัดต่อความสงบเรียบร้อย ศีลธรรมอันดี อนามัยหรือสวัสดิภาพของประชาชน
ข้อความปัจจุบันของมาตรา 9 มาจาก พ.ร.บ.สิทธิบัตร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 ซึ่งตัดข้อห้ามเดิมเรื่องอาหาร เครื่องดื่ม ยาหรือสิ่งผสมของยา และเครื่องจักรกลการเกษตร แล้วกำหนดข้อ (1) ใหม่ ผลคือสูตรอาหารและยาไม่ถูกห้ามโดยประเภทอีกต่อไป แต่พืชและสารสกัดจากพืชยังอยู่ในข้อยกเว้น
ในทางปฏิบัติ สูตรผสม (formulation) หรือกรรมวิธีสกัดที่ทีมคิดขึ้น อาจควรนำไปประเมินกับตัวแทนสิทธิบัตรว่าเข้าเกณฑ์หรือไม่ บทความนี้ไม่ได้ยืนยันว่าสูตรใดยื่นได้
อนุสิทธิบัตร และอายุความคุ้มครอง
ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2542 เพิ่มระบบอนุสิทธิบัตร (หมวด 3 ทวิ) คุ้มครองการประดิษฐ์ที่ใหม่และประยุกต์ในทางอุตสาหกรรมได้ โดยไม่ต้องมีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น ขอทั้งอนุสิทธิบัตรและสิทธิบัตรสำหรับการประดิษฐ์เดียวกันไม่ได้ มาตรา 9 ใช้กับอนุสิทธิบัตรด้วย (มาตรา 65 ทศ) อนุสิทธิบัตรมีอายุ 6 ปีนับแต่วันยื่น ต่ออายุได้ 2 คราว คราวละ 2 ปี
สิทธิบัตรการประดิษฐ์มีอายุ 20 ปีนับแต่วันยื่นในราชอาณาจักร และสิทธิบัตรกรรมวิธีคุ้มครองถึงผลิตภัณฑ์ที่ผลิตด้วยกรรมวิธีนั้น
สูตรที่มีกัญชา: คำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 1/2562
คำสั่งนี้ยังไม่อยู่ในฉบับรวมของ พ.ร.บ.สิทธิบัตรที่เผยแพร่ ข้อ 1 กำหนดว่า ถ้านำไปใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์ ให้ถือว่าการประดิษฐ์ต่อไปนี้ไม่ได้รับความคุ้มครองตามมาตรา 9 (5): (1) การประดิษฐ์ที่มีกัญชาหรือสารสกัดธรรมชาติจากกัญชาเป็นองค์ประกอบ (2) สารที่มีโครงสร้างทางเคมีอย่างเดียวกัน (3) เกลือ เอสเทอร์ และอีเทอร์ของสารตาม (2)
ข้อ 4 ให้ข้อ 1 และข้อ 2 สิ้นผลเมื่อกฎหมายยาเสพติดแก้ไขให้นำกัญชาไปศึกษาวิจัยทางการแพทย์ได้ คำสั่งนี้ไม่ได้ระบุว่าข้อ 1–2 สิ้นผลแล้วหรือไม่ ต้องตรวจกับกฎหมายยาเสพติดที่ใช้บังคับ เรื่องใบอนุญาตกัญชาช่อดอกอ่านได้ใน สมุนไพรควบคุม กัญชาช่อดอกและกวาวเครือ
อนุญาตให้ใช้สิทธิบัตร
ผู้ทรงสิทธิอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิหรือโอนสิทธิบัตรได้ (มาตรา 38) แต่ห้ามกำหนดเงื่อนไข ข้อจำกัดสิทธิ หรือค่าตอบแทนที่จำกัดการแข่งขันโดยไม่ชอบธรรม และห้ามเก็บค่าตอบแทนหลังสิทธิบัตรหมดอายุ ข้อที่ขัดเป็นโมฆะ (มาตรา 39) สัญญาอนุญาตและการโอนต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ (มาตรา 41) มาตรา 38–39 ใช้กับอนุสิทธิบัตรด้วย
สิทธิขอรับสิทธิบัตรของการประดิษฐ์ที่ลูกจ้างทำตามสัญญาจ้างตกแก่นายจ้าง เว้นแต่สัญญาระบุอื่น พ.ร.บ.สิทธิบัตรมีบทกำหนดโทษตามมาตรา 85 ถึง 86
จดทะเบียนเครื่องหมายการค้า เครื่องหมายรับรอง และสัญญาอนุญาตให้ใช้ชื่อ
ในทางปฏิบัติ เครื่องหมายการค้าคุ้มครองชื่อและสัญลักษณ์ ไม่ได้คุ้มครองตัวสูตร พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534 แยกเครื่องหมายเป็น 4 ชนิด
- เครื่องหมายการค้า ใช้กับสินค้า
- เครื่องหมายบริการ ใช้กับบริการ
- เครื่องหมายรับรอง เจ้าของใช้กับสินค้าหรือบริการของผู้อื่นเพื่อรับรองแหล่งกำเนิด ส่วนประกอบ วิธีการผลิต คุณภาพ หรือคุณลักษณะอื่น
- เครื่องหมายร่วม ใช้โดยบริษัทในกลุ่มเดียวกันหรือสมาชิกของสมาคม สหกรณ์ กลุ่มบุคคล หรือองค์กรอื่น
จดทะเบียนเครื่องหมายการค้า แล้วได้อะไร
เครื่องหมายที่จดทะเบียนได้ต้องมีลักษณะบ่งเฉพาะ ไม่มีลักษณะต้องห้าม และไม่เหมือนหรือคล้ายกับเครื่องหมายที่ผู้อื่นจดทะเบียนไว้แล้ว เจ้าของที่จดทะเบียนแล้วมีสิทธิแต่ผู้เดียวในการใช้เครื่องหมายกับสินค้าที่จดทะเบียน เครื่องหมายที่ไม่ได้จดทะเบียนฟ้องป้องกันการละเมิดหรือเรียกค่าสินไหมทดแทนไม่ได้ การจดทะเบียนมีอายุ 10 ปีนับแต่วันจดทะเบียนและต่ออายุได้
ในทางปฏิบัติ ควรสืบค้นเครื่องหมายก่อนพิมพ์ฉลาก และยื่นจดในจำพวกสินค้าที่จะขายจริง
สัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าต้องจดทะเบียน
เจ้าของอนุญาตให้ผู้อื่นใช้กับสินค้าที่จดทะเบียนทั้งหมดหรือบางอย่างได้ สัญญาต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อนายทะเบียน คำขอต้องแสดงอย่างน้อย (1) เงื่อนไขที่ทำให้เจ้าของควบคุมคุณภาพสินค้าของผู้ได้รับอนุญาตได้อย่างแท้จริง และ (2) สินค้าที่อนุญาต (มาตรา 68 ถึง 69)
มาตรา 79/1 ที่เพิ่มโดยฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559 กำหนดว่า ถ้าสัญญาไม่กำหนดไว้เป็นอย่างอื่น สัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายไม่ระงับเพราะการโอนหรือรับมรดกสิทธิในเครื่องหมาย
เครื่องหมายรับรอง: ต้องมีข้อบังคับและความสามารถพอ
ผู้ขอต้องยื่นข้อบังคับว่าด้วยการใช้เครื่องหมาย ซึ่งระบุแหล่งกำเนิด ส่วนประกอบ วิธีการผลิต คุณภาพหรือคุณลักษณะที่จะรับรอง และหลักเกณฑ์ วิธีการ เงื่อนไขในการอนุญาตให้ใช้ และต้องแสดงว่ามีความสามารถพอที่จะรับรอง
ในทางปฏิบัติ: ชื่อสารผสม กับโปรแกรมรับรอง
ในทางปฏิบัติ เจ้าของสูตรที่อยากให้แบรนด์อื่นใช้สารผสมของตนมี 2 ทางหลัก ทางแรกคือจดชื่อสารผสม (ingredient brand) เป็นเครื่องหมายการค้า แล้วทำสัญญาอนุญาตที่จดทะเบียนให้ลูกค้าแสดงชื่อบนฉลาก พร้อมเงื่อนไขควบคุมคุณภาพ ทางที่สองคือโปรแกรมรับรองว่าสินค้าใช้สารผสมตามสเปก ซึ่งต้องจดเป็นเครื่องหมายรับรองและเจ้าของทำหน้าที่ผู้รับรอง ควรเลือกให้ตรงกับรูปแบบธุรกิจ พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้ามีบทกำหนดโทษตามมาตรา 108 ถึง 110
ลิขสิทธิ์: คุ้มครองเอกสารสูตรและ SOP แต่ไม่คุ้มครองความคิดหรือขั้นตอน
"วรรณกรรม" ตาม พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 รวมหนังสือ สิ่งเขียน สิ่งพิมพ์ และโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ในทางปฏิบัติ เอกสารสูตร SOP คู่มือฝึกอบรม และข้อความบนฉลากที่เขียนขึ้นเอง จึงเป็นงานที่อาจมีลิขสิทธิ์
แต่มาตรา 6 วรรคสอง กำหนดว่าการคุ้มครองลิขสิทธิ์ไม่คลุมถึง "ความคิด หรือขั้นตอน กรรมวิธีหรือระบบ หรือวิธีใช้หรือทำงาน หรือแนวความคิด หลักการ การค้นพบ หรือทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์ หรือคณิตศาสตร์" ข้อความนี้มีมาตั้งแต่ต้นฉบับและไม่ถูกแก้โดยฉบับที่ 2–5
ในทางปฏิบัติ ถ้ามีคนอ่าน SOP ของคุณแล้วผลิตตามขั้นตอนนั้น ลิขสิทธิ์ช่วยเรื่องการคัดลอกตัวเอกสาร แต่ไม่ได้ห้ามการใช้ขั้นตอน การคุ้มครองขั้นตอนควรพึ่งความลับทางการค้าหรือสิทธิบัตร
ใครเป็นเจ้าของ และการโอน
งานที่ลูกจ้างสร้างขึ้นในฐานะลูกจ้าง ถ้าไม่ได้ทำหนังสือตกลงไว้เป็นอย่างอื่น ลิขสิทธิ์เป็นของผู้สร้างสรรค์ แต่นายจ้างนำออกเผยแพร่ได้ตามวัตถุประสงค์ของการจ้าง งานที่สร้างโดยการรับจ้าง ลิขสิทธิ์เป็นของผู้ว่าจ้าง เว้นแต่ตกลงไว้เป็นอย่างอื่น (มาตรา 9 ถึง 10)
การโอนลิขสิทธิ์ที่ไม่ใช่ทางมรดกต้องทำเป็นหนังสือลงลายมือชื่อทั้งสองฝ่าย ถ้าไม่กำหนดระยะเวลาให้ถือว่าโอนมีกำหนด 10 ปี (มาตรา 15 ถึง 17) ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย
ฉบับแก้ไขที่เกี่ยวกับเอกสารของธุรกิจ
ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 คุ้มครองข้อมูลการบริหารสิทธิและมาตรการทางเทคโนโลยีที่ใช้ป้องกันการทำซ้ำหรือควบคุมการเข้าถึง ฉบับที่ 5 พ.ศ. 2565 ให้เจ้าของลิขสิทธิ์แจ้งผู้ให้บริการออนไลน์ให้นำงานที่ละเมิดออกได้ตามมาตรา 43/6 พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์มีบทกำหนดโทษตามมาตรา 69
ตำรับยาแผนไทยส่วนบุคคล: สิทธิในภูมิปัญญาเป็นอีกระบบหนึ่ง
ถ้าสูตรของคุณเป็นตำรับยาแผนไทย กฎหมายที่ใช้คือ พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ซึ่งใช้หลักต่างจากกฎหมายข้างต้น รายละเอียดอยู่ใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร ส่วนนี้สรุปเฉพาะจุดที่กระทบการให้สิทธิใช้สูตร
- ผู้จดทะเบียน ตำรับยาหรือตำราส่วนบุคคลจดทะเบียนสิทธิได้ ผู้ขอต้องมีสัญชาติไทยและเป็นผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอด
- โอนไม่ได้ สิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยโอนให้แก่ผู้อื่นไม่ได้ เว้นแต่เป็นการตกทอดทางมรดก (มาตรา 35)
- อายุ ตลอดอายุผู้ทรงสิทธิ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย
- ให้ผู้อื่นใช้ ผู้ทรงสิทธิอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิได้
กฎกระทรวงการอนุญาตของผู้ทรงสิทธิในการให้บุคคลอื่นใช้สิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2555 กำหนดว่า ผู้ที่ผู้ทรงสิทธิจะอนุญาตให้ใช้สิทธิต้องมีสัญชาติไทย การอนุญาตต้องทำเป็นหนังสือ มีอย่างน้อย วันที่อนุญาต ข้อมูลผู้ทรงสิทธิและผู้รับอนุญาต เลขที่หนังสือสำคัญการจดทะเบียนสิทธิ สิทธิที่อนุญาต ขอบเขต และกำหนดเวลาการอนุญาต แล้วแจ้งพร้อมสำเนาหนังสืออนุญาตต่อนายทะเบียน
ในทางปฏิบัติ ถ้าคู่ค้าเป็นบริษัทต่างชาติ หรือแผนคือขายสิทธิในตำรับขาด ควรตรวจกับกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกและทนายความก่อน ตรวจเบื้องต้นว่าสูตรตรงกับตำรับที่ประกาศไว้หรือไม่ได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
ให้สิทธิใช้สูตรแล้วเก็บเงิน: กรอบธุรกิจก่อนคุยเรื่องค่าตอบแทน
กฎหมายแต่ละฉบับข้างต้นเปิดให้เจ้าของอนุญาตผู้อื่นใช้สิทธิได้ แต่มีเงื่อนไขต่างกัน ส่วนนี้เป็นแนวปฏิบัติทางธุรกิจ ไม่ใช่ข้อกฎหมาย ใช้เป็นกรอบคิดก่อนเจรจา แล้วควรให้ทนายความร่างสัญญาจริง
ให้สิทธิอะไร ผูกขาดหรือไม่
ในทางปฏิบัติ ควรแยกสิทธิเป็นข้อ คือ สิทธิใช้สูตรผลิตสินค้าของผู้รับสิทธิ สิทธิผลิตหรือจ้างผลิต สิทธิขาย และสิทธิวิจัยพัฒนาต่อ พร้อมระบุว่าใครเป็นเจ้าของสูตรที่ปรับปรุงขึ้นใหม่ สิทธิแบบไม่ผูกขาดให้เจ้าของอนุญาตหลายรายพร้อมกันได้ ส่วนสิทธิผูกขาดควรผูกกับผลงาน เช่น ยอดซื้อขั้นต่ำหรือการออกสินค้าภายในเวลาที่ตกลง ถ้าไม่ถึงเป้าให้กลับเป็นไม่ผูกขาด
พื้นที่ ช่องทาง ระยะเวลา และการขยายทีละขั้น
ระบุประเทศ ช่องทางขาย ประเภทสินค้า และระยะเวลาพร้อมเงื่อนไขต่ออายุ ในทางปฏิบัติ ระยะเวลาควรสัมพันธ์กับอายุของสิทธิที่ให้ เพราะ พ.ร.บ.สิทธิบัตรห้ามเก็บค่าตอบแทนหลังสิทธิบัตรหมดอายุ ดีลสูตรมักเริ่มจากสิทธิเลือก (option) ที่ผู้สนใจจ่ายเพื่อจองสิทธิช่วงสั้น แล้วขยายทีละขั้นตามแผนภาพท้ายหัวข้อนี้
องค์ประกอบรายได้
- เงินก้อนแรก เมื่อเซ็นสัญญา
- เงินตามหลักไมล์ (milestone) เช่น เมื่อได้เลขผลิตภัณฑ์
- ค่าสิทธิ (royalty) ตามรอบระยะเวลาของสัญญา
- ค่าสิทธิขั้นต่ำ แม้ผู้รับสิทธิขายได้น้อย
- รายได้จากการขายสารผสม ซึ่งช่วยคุมความลับด้วย
ในทางปฏิบัติ ค่าสิทธิควรคิดต่อการให้สิทธิแต่ละครั้งและต่อระยะเวลาของสิทธิ ไม่ควรคิดต่อกิโลกรัมของสูตร เพราะน้ำหนักเป็นเรื่องของต้นทุนวัตถุดิบ ถ้าขายสารผสมด้วย ให้แยกราคาสินค้าออกจากค่าสิทธิ
สิ่งที่กฎหมายกำหนดให้ทำเป็นหนังสือ
- ความลับทางการค้า การโอนที่ไม่ใช่ทางมรดก
- สิทธิบัตร สัญญาอนุญาตและการโอน ต้องจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ด้วย
- เครื่องหมายการค้า สัญญาอนุญาต ต้องจดทะเบียนต่อนายทะเบียนด้วย
- ลิขสิทธิ์ การโอนที่ไม่ใช่ทางมรดก
- สิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย การอนุญาต และแจ้งต่อนายทะเบียน
ขยายการให้สิทธิใช้สูตรทีละขั้น- 1
ตรวจว่าคุณถือสิทธิอะไรความลับทางการค้า สิทธิบัตร เครื่องหมาย ลิขสิทธิ์ หรือสิทธิในภูมิปัญญา
- 2
ทำ NDA ก่อนเปิดเผยเปิดเผยเท่าที่จำเป็น และห้ามวิเคราะห์ย้อนกลับ
- 3
สิทธิเลือก (option)จองสิทธิช่วงสั้นระหว่างทดลองสูตรและทำตลาด
- 4
สัญญาอนุญาตแบบไม่ผูกขาดระบุสิทธิที่ให้ พื้นที่ ช่องทาง ระยะเวลา และทำเป็นหนังสือ
- 5
สิทธิผูกขาดเมื่อถึงเป้าผูกกับยอดซื้อขั้นต่ำหรือการออกสินค้าตามเวลา
- 6
โอนสิทธิหรือร่วมทุนเมื่อทั้งสองฝ่ายมั่นใจในตลาด และจดทะเบียนในส่วนที่กฎหมายกำหนด
ที่มา: แนวปฏิบัติ สรุปจาก พ.ร.บ.ความลับทางการค้า พ.ศ. 2545 มาตรา 5 · พ.ร.บ.สิทธิบัตร มาตรา 38–41 · พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า มาตรา 68–69 · พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ มาตรา 15–17
สูตรที่ต่อยอดจากตำรับของชาติ หรือพัฒนาด้วยเงินกองทุนภูมิปัญญา: สิทธิในสูตรใหม่เป็นของใคร
ถ้าสูตรใหม่พัฒนาจากตำรับยาแผนไทยของชาติ ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อน (ขั้นตอนอยู่ใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร) และสิทธิในสูตรใหม่ขึ้นกับสัญญาที่ทำกับผู้อนุญาต
กฎกระทรวงการขอรับอนุญาตฯ ตำรับยาแผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 ข้อ 10 ถึง 12 กำหนดว่าสัญญาต้องระบุวัตถุประสงค์ รายละเอียดตำรับ ความเป็นเจ้าของทรัพย์สินทางปัญญาในตำรับยาใหม่ที่พัฒนาได้ อัตราและวิธีชำระค่าตอบแทน และอายุสัญญาเท่าอายุใบอนุญาต
แบบสัญญา ภ.ท. 17 ตามประกาศกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก พ.ศ. 2563 มีข้อที่กระทบเจ้าของสูตรโดยตรง
- สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาของผลงานที่พัฒนาให้ดีขึ้นกว่าที่ได้รับอนุญาตเป็นของผู้รับอนุญาต เว้นแต่ตกลงเป็นหนังสือเป็นอย่างอื่น
- การอนุญาตไม่เป็นสิทธิแต่เพียงผู้เดียว (Exclusive Right)
- ผู้รับอนุญาตใช้ประโยชน์ด้วยตนเอง ห้ามโอนสิทธิ และห้ามเปิดเผยตำรับแก่ผู้อื่นรวมถึงกิจการในเครือ
ในทางปฏิบัติ ถ้าวางแผนให้แบรนด์อื่นใช้สูตรที่ต่อยอดนี้ ควรอ่านสัญญาที่ลงนามจริงและปรึกษาผู้อนุญาตหรือทนายความก่อน เพราะข้อห้ามโอนสิทธิและห้ามเปิดเผยตำรับยังอยู่ในสัญญา
สูตรที่พัฒนาด้วยเงินกองทุนภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย
ประกาศคณะอนุกรรมการบริหารกองทุนภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย (2568) ใช้กับโครงการภายนอกกรมที่ขอรับเงินกองทุน ข้อ 32 กำหนดว่า สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาที่เกิดจากงานวิจัยที่กองทุนสนับสนุนเป็นของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกหรือกองทุนแต่ผู้เดียว โดยแบ่งผลประโยชน์ร้อยละห้าสิบจากรายได้หลังหักค่าใช้จ่าย จ่ายแก่ผู้ให้ทุนและผู้รับทุน การเผยแพร่รายงานต้องได้รับอนุญาตจากประธานอนุกรรมการ และต้องไม่กระทบการขอรับความคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญา
ไฟล์ประกาศที่เผยแพร่ขาดข้อความบางช่วง ในทางปฏิบัติ ถ้าแบรนด์ต้องการเป็นเจ้าของสูตรเอง ควรตกลงเรื่องสิทธิให้ชัดก่อนลงนาม และอ่านสัญญารับทุนฉบับจริง
เทียบ 7 กลไก: คุ้มครองอะไร ต้องจดทะเบียนไหม อายุเท่าไร และให้สิทธิได้ไหม
ตารางหลังหัวข้อนี้สรุป 7 กลไกในหน้าเดียว ช่องอายุใส่เฉพาะกลไกที่กฎหมายกำหนดเป็นปีไว้
ในทางปฏิบัติ สูตรผสมจากวัตถุดิบทั่วไปมักใช้ความลับทางการค้าคู่กับเครื่องหมายการค้า ส่วนกรรมวิธีที่คิดขึ้นใหม่ควรประเมินเรื่องสิทธิบัตรก่อนเปิดเผย
ฉบับรวมของ พ.ร.บ.สิทธิบัตรที่เผยแพร่ยังไม่รวมคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 1/2562 และฉบับรวมของ พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ยังไม่รวมฉบับที่ 4 และ 5 ในทางปฏิบัติ ควรเปิดฉบับแก้ไขที่ออกภายหลังคู่กัน ตัวบทแต่ละฉบับอ่านได้ใน คลังกฎหมาย
เทียบกลไกปกป้องสูตรกลไกคุ้มครองอะไรต้องจดทะเบียนไหมอายุให้สิทธิผู้อื่นได้ไหมเงื่อนไขสำคัญ
ความลับทางการค้าสูตร วิธีการ เทคนิค กรรมวิธี ที่ยังเป็นความลับไม่มีขั้นจดทะเบียนในนิยามมาตรา 3—อนุญาตและโอนได้ การโอนต้องเป็นหนังสือต้องใช้มาตรการที่เหมาะสม · วิศวกรรมย้อนกลับไม่ถือเป็นการละเมิด
สิทธิบัตรการประดิษฐ์ผลิตภัณฑ์หรือกรรมวิธีที่ใหม่ มีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น ประยุกต์ในทางอุตสาหกรรมได้ต้องยื่นคำขอ20 ปีนับแต่วันยื่นอนุญาตและโอนได้ สัญญาเป็นหนังสือและจดทะเบียนมาตรา 9 ไม่คุ้มครองพืชหรือสารสกัดจากพืช
อนุสิทธิบัตรการประดิษฐ์ที่ใหม่และประยุกต์ในทางอุตสาหกรรมได้ต้องยื่นคำขอ6 ปี ต่ออายุได้ 2 คราว คราวละ 2 ปีอนุญาตและโอนได้มาตรา 9 ใช้ด้วย · ขอซ้อนกับสิทธิบัตรไม่ได้
เครื่องหมายการค้าชื่อ คำ ภาพ สี รูปทรง เสียง ที่ใช้กับสินค้าต้องจดทะเบียนจึงฟ้องละเมิดได้10 ปี ต่ออายุได้อนุญาตได้ สัญญาเป็นหนังสือและจดทะเบียนต้องบ่งเฉพาะ · สัญญาต้องมีเงื่อนไขควบคุมคุณภาพ
เครื่องหมายรับรองตรารับรองแหล่งกำเนิด ส่วนประกอบ วิธีการผลิต หรือคุณภาพ ของสินค้าผู้อื่นต้องจดทะเบียนพร้อมข้อบังคับ—อนุญาตตามข้อบังคับต้องแสดงว่ามีความสามารถพอที่จะรับรอง
ลิขสิทธิ์เอกสารสูตร SOP ข้อความ ภาพไม่มีขั้นจดทะเบียนในมาตรา 4 และ 6ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และอีก 50 ปีอนุญาตและโอนได้ การโอนต้องเป็นหนังสือไม่คุ้มครองความคิด ขั้นตอน หรือกรรมวิธี
สิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยตำรับยาหรือตำราส่วนบุคคลต้องจดทะเบียนสิทธิตลอดอายุผู้ทรงสิทธิและอีก 50 ปีอนุญาตได้ ผู้รับอนุญาตต้องมีสัญชาติไทยโอนไม่ได้ เว้นแต่ตกทอดทางมรดก
ที่มา: พ.ร.บ.ความลับทางการค้า พ.ศ. 2545 · พ.ร.บ.สิทธิบัตร พ.ศ. 2522 และฉบับที่ 2–3 · พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534 และฉบับที่ 2–3 · พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 · พ.ร.บ.ภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · กฎกระทรวงการอนุญาตให้ใช้สิทธิในภูมิปัญญาฯ พ.ศ. 2555
เช็กลิสต์ก่อนส่งสูตรให้โรงงานหรือคู่ค้าดู
ก่อนส่งสูตรให้โรงงานรับจ้างผลิต นักลงทุน หรือแบรนด์ที่สนใจ ควรตรวจรายการในแผนภาพท้ายหัวข้อนี้ทีละข้อ รายการเป็นแนวปฏิบัติที่สรุปจากกฎหมายข้างต้น และตอบ 3 คำถามก่อน
- คุณถือสิทธิอะไรอยู่จริง คิดเอง จ้างพัฒนา ต่อยอดจากตำรับของชาติ หรือใช้เงินกองทุน
- อีกฝ่ายต้องรู้แค่ไหน โรงงานอาจต้องรู้ขั้นตอนผลิต แต่ไม่ต้องรู้แหล่งสารสกัดหรืออัตราส่วนเต็ม
- จะยื่นสิทธิบัตรหรืออนุสิทธิบัตรไหม ถ้ายังไม่ตัดสินใจ อย่าเปิดเผยส่วนที่เป็นการประดิษฐ์
ในทางปฏิบัติ เก็บสำเนาเอกสารที่ส่งออกไปพร้อมวันที่และชื่อผู้รับ การยื่นคำขอสิทธิบัตร อนุสิทธิบัตร จดทะเบียนเครื่องหมายการค้า และร่างสัญญาอนุญาต ควรให้ตัวแทนสิทธิบัตรหรือทนายความดำเนินการ ทีมที่ปรึกษาช่วยจัดเอกสารสูตรและวางเส้นทาง อย. ของสินค้าได้ หรือถามเบื้องต้นกับ ผู้ช่วยตอบคำถาม
เช็กลิสต์ก่อนส่งสูตรให้โรงงานหรือคู่ค้า- ✓
รู้ว่าใครเป็นเจ้าของสูตรสัญญาจ้างพนักงาน ที่ปรึกษา หรือมหาวิทยาลัยเขียนเรื่องสิทธิในผลงานไว้แล้ว
- ✓
ตรวจที่มาของสูตรถ้ามาจากตำรับของชาติหรือใช้เงินกองทุน อ่านข้อสิทธิในสัญญาก่อน
- ✓
เซ็น NDA ก่อนส่งข้อมูลระบุข้อมูลที่เป็นความลับ ระยะเวลา และห้ามวิเคราะห์ย้อนกลับ
- ✓
เปิดเผยเท่าที่จำเป็นใช้รหัสวัตถุดิบ หรือส่งสารผสมล่วงหน้าแทนสูตรเต็ม
- ✓
ตัดสินใจเรื่องสิทธิบัตรก่อนปรึกษาตัวแทนสิทธิบัตรก่อนเปิดเผยส่วนที่เป็นการประดิษฐ์
- ✓
จดทะเบียนเครื่องหมายการค้าสืบค้นและยื่นในจำพวกสินค้าที่จะขาย ก่อนพิมพ์ฉลาก
- ✓
ติดข้อความลับและเก็บบันทึกเก็บสำเนาที่ส่งออก วันที่ และชื่อผู้รับทุกครั้ง
ที่มา: แนวปฏิบัติ สรุปจาก พ.ร.บ.ความลับทางการค้า พ.ศ. 2545 มาตรา 3, 5–7 · พ.ร.บ.สิทธิบัตร มาตรา 5–9, 11–12 · พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า มาตรา 6–8 · ประกาศกองทุนภูมิปัญญาฯ (2568) ข้อ 32
คำถามที่พบบ่อย
ความลับทางการค้า คืออะไร สูตรสินค้าเข้าข่ายไหม
คือข้อมูลการค้าที่ยังไม่รู้จักกันทั่วไป มีประโยชน์เชิงพาณิชย์เพราะเป็นความลับ และผู้ควบคุมได้ใช้มาตรการที่เหมาะสมเพื่อเก็บเป็นความลับ (มาตรา 3) ข้อมูลการค้ารวมถึงสูตร วิธีการ เทคนิค หรือกรรมวิธี
คู่แข่งวิเคราะห์สินค้าของเราแล้วทำสูตรเหมือน ถือว่าละเมิดความลับทางการค้าไหม
มาตรา 7 กำหนดว่าการทำวิศวกรรมย้อนกลับจากผลิตภัณฑ์ที่ได้มาโดยสุจริตไม่ถือเป็นการละเมิด เว้นแต่ทำสัญญากับเจ้าของหรือผู้ขายไว้เป็นอย่างอื่นโดยชัดแจ้ง ในทางปฏิบัติจึงควรใส่ข้อห้ามวิเคราะห์ย้อนกลับในสัญญากับคู่ค้า
สูตรสมุนไพรหรือสารสกัดพืช ขอรับสิทธิบัตรได้ไหม
พ.ร.บ.สิทธิบัตร มาตรา 9 ไม่คุ้มครองจุลชีพที่มีอยู่ตามธรรมชาติ สัตว์ พืช หรือสารสกัดจากสัตว์หรือพืช ส่วนสูตรผสมหรือกรรมวิธีสกัดที่คิดขึ้นใหม่ ในทางปฏิบัติควรนำไปประเมินกับตัวแทนสิทธิบัตร
อนุสิทธิบัตร ต่างจากสิทธิบัตรอย่างไร
อนุสิทธิบัตรต้องใหม่และประยุกต์ในทางอุตสาหกรรมได้ แต่ไม่ต้องมีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น มีอายุ 6 ปีนับแต่วันยื่น ต่ออายุได้ 2 คราว คราวละ 2 ปี ส่วนสิทธิบัตรการประดิษฐ์มีอายุ 20 ปี และมาตรา 9 ใช้กับอนุสิทธิบัตรด้วย
อยากให้แบรนด์อื่นแสดงชื่อสารผสมของเราบนฉลาก ต้องทำอะไร
จดทะเบียนชื่อเป็นเครื่องหมายการค้า แล้วทำสัญญาอนุญาตเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อนายทะเบียน คำขอต้องแสดงเงื่อนไขที่ทำให้เจ้าของควบคุมคุณภาพสินค้าของผู้ได้รับอนุญาตได้อย่างแท้จริง และสินค้าที่อนุญาต
ให้สิทธิใช้สูตรแล้ว ควรคิดค่าตอบแทนแบบไหน
ในทางปฏิบัติ ควรคิดต่อการให้สิทธิแต่ละครั้งและต่อระยะเวลา ไม่ควรคิดต่อกิโลกรัมของสูตร และถ้าเป็นสิทธิบัตร พ.ร.บ. ห้ามเก็บค่าตอบแทนหลังสิทธิบัตรหมดอายุ
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติความลับทางการค้า พ.ศ. 2545 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติความลับทางการค้า (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติสิทธิบัตร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติสิทธิบัตร (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ที่ 1/2562 เรื่อง การแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมายว่าด้วยสิทธิบัตรและมาตรการด้านสิทธิบัตรเป็นกรณีพิเศษ · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2543 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 (ต้นฉบับราชกิจจานุเบกษา) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2565 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- กฎกระทรวงการอนุญาตของผู้ทรงสิทธิในการให้บุคคลอื่นใช้สิทธิในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย และการเพิกถอนการอนุญาตโดยนายทะเบียน พ.ศ. 2555 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- กฎกระทรวงการขอรับอนุญาตและการอนุญาต ข้อจำกัดสิทธิ และค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์จากตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกรมการแพทย์แผนไทยฯ เรื่อง กำหนดแบบตามกฎกระทรวงการขอรับอนุญาตฯ ตำรับยาแผนไทยของชาติ (แบบ ภ.ท. 15–17) พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะอนุกรรมการบริหารกองทุนภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขการใช้จ่ายเงินกองทุนในแผนงานหรือโครงการภายนอกกรม (2568) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง