เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

ตำราฝีดาษ: สมุดไทย 24 เล่มในหอสมุดแห่งชาติ เรื่องโรคระบาดในสยาม และการใช้ตำราของชาติ

อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

ศาลาไม้สักยกพื้นริมคลองในหมอกยามเช้า รายล้อมด้วยต้นไม้เขียวชอุ่ม ภาพประกอบเรื่องตำราฝีดาษ

ตำราฝีดาษ คืออะไร: สมุดไทย 24 เล่มของหอสมุดแห่งชาติ

ตำราฝีดาษ ในบทความนี้หมายถึงกลุ่มสมุดไทยของหอสมุดแห่งชาติที่บันทึกตำรายาว่าด้วยฝีดาษ ซึ่งกระทรวงสาธารณสุขประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 4 และฉบับที่ 5 พ.ศ. 2559 แล้วประกาศเพิ่มอีก 1 เล่มในฉบับที่ 35 พ.ศ. 2566 จากบัญชีท้ายประกาศ เล่มที่ชื่อมีคำว่า "ฝีดาด" หรือ "ฝีดาษ" มีทั้งหมด 24 เล่ม รวม 2,983 ตำรับ เป็นสมุดไทยขาว 15 เล่ม และสมุดไทยดำ 9 เล่ม ชื่อในประกาศส่วนใหญ่สะกดว่า "ฝีดาด" ตามต้นฉบับ เช่น คัมภีร์แผนฝีดาด ตำราฝีดาด และตำรายาฝีดาด

ฝีดาษเคยเป็นโรคระบาดที่คนสยามรู้จักดี ชาวต่างชาติที่เข้ามาตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงต้นรัตนโกสินทร์บันทึกถึงโรคนี้ไว้หลายครั้ง หมอไทยจึงเขียนความรู้เรื่องฝีดาษเก็บไว้ในสมุดไทยหลายสิบเล่ม ทุกวันนี้โรคนี้ไม่มีอีกแล้ว แต่สมุดเหล่านี้ยังอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ และกลายเป็นตำราที่รัฐคุ้มครองในฐานะภูมิปัญญาของชาติ

บทความนี้เล่าเรื่องของตำรากลุ่มนี้ตามลำดับ ตั้งแต่ความหมายของคำว่าฝีดาษ ประวัติโรคนี้ในสยาม สิ่งที่ปรากฏในบัญชีประกาศ วิธีขอดูต้นฉบับ ไปจนถึงสิ่งที่ผู้ประกอบการต้องรู้ถ้าจะใช้ตำรับหรือเล่าเรื่องนี้ในแบรนด์

ข้อควรรู้ก่อนอ่าน: เราเรียกตำราตามชื่อเล่มในประกาศ และไม่ได้ถือว่ากลุ่มโรคในตำราเท่ากับโรคใดโรคหนึ่งในทางการแพทย์ปัจจุบัน เพราะยังไม่พบงานวิชาการที่ศึกษาเนื้อหาของตำราชุดนี้โดยตรง

ตำราฝีดาษของหอสมุดแห่งชาติ ตามบัญชีท้ายประกาศ
ประกาศเลขที่ชื่อในบัญชีสมุดไทยตำรับ
ฉบับที่ 4 (2559)143, 144, 145, 146, 151คัมภีร์แผนฝีดาด (เลขที่ 145 คือเล่ม ๒)ขาว 5 เล่ม489
ฉบับที่ 5 (2559)152–170 (ไม่มี 165)คัมภีร์แผนฝีดาด · ตำราฝีดาด · ตำรายาฝีดาด · ต้นสมุทตำราฝีดาษ ทำพิศมต่างๆ · ตำราแผนภาพฝีดาด · ยาฝีดาด ประสาดขาว 10 เล่ม · ดำ 8 เล่ม2,355
ฉบับที่ 35 (2566)177ตำราแผนที่ฝีดาษดำ 1 เล่ม139
รวม24 เล่มเล่มเล็กสุด 7 ตำรับ · ใหญ่สุด 308 ตำรับขาว 15 · ดำ 92,983

ที่มา: นับจากบัญชีท้ายประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ ฉบับที่ 4 และ 5 พ.ศ. 2559 และฉบับที่ 35 พ.ศ. 2566

ฝีดาษ ฝีดาด และไข้หัว: ชื่อโรคในตำรายาแผนไทย

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายของ "ฝีดาษ" ว่าเป็นชื่อโรคระบาดชนิดหนึ่งที่เกิดจากเชื้อไวรัส เรียกอีกชื่อว่าไข้ทรพิษ และโบราณเรียกว่า "ไข้หัว" ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า smallpox ส่วนคำว่า "ดาษ" พจนานุกรมให้ความหมายว่า มากมาย หรือเกลื่อนกลาด ชื่อโรคจึงบอกลักษณะของตุ่มที่ขึ้นเต็มตัว บทความ "โรคฝีในตำรายาไทย" ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (2565) อธิบายไปทางเดียวกันว่า ตุ่มแต่ละเม็ดเรียกว่า "ฝี" และเมื่อขึ้นมากจึงเรียกว่า "ฝีดาษ"

ทำไมในประกาศจึงสะกดว่า "ฝีดาด"

"ฝีดาด" เป็นการสะกดแบบเก่าที่ประกาศคงไว้ตามชื่อบนต้นฉบับ ในบัญชีของประกาศฉบับที่ 5 จึงมีทั้ง "ตำราฝีดาด" และ "ต้นสมุทตำราฝีดาษ ทำพิศมต่างๆ" อยู่ในบัญชีเดียวกัน ส่วนเล่มที่ประกาศในฉบับที่ 35 ใช้ชื่อว่า "ตำราแผนที่ฝีดาษ" เวลาค้นข้อมูลจึงควรค้นทั้งสองแบบ

ตำรายาแผนไทย กับชื่อโรคแบบเดิม

ตำรายาแผนไทยเรียกโรคตามที่หมอสมัยนั้นเห็นและเข้าใจ ไม่ได้แบ่งโรคตามเชื้อก่อโรคแบบการแพทย์ปัจจุบัน ยังไม่พบงานวิชาการที่อธิบายว่า "ฝีดาด" ในสมุดไทยชุดนี้หมายถึงไข้ทรพิษอย่างเดียว หรือรวมโรคออกตุ่มอื่นไว้ด้วย บทความนี้จึงใช้คำว่า "ตำราว่าด้วยฝีดาษ" ตามชื่อเล่ม และไม่แปลงชื่อโรคในตำราเป็นโรคปัจจุบัน

ตำราฝีดาษเล่มอื่นที่อยู่นอกหอสมุดช่วยให้เห็นภาพว่าตำรากลุ่มนี้จัดความรู้อย่างไร บทความของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรยกข้อความจากเอกสารโบราณที่แยกยาตามจำนวนวันที่ "เห็นหัว" และมีชื่อยา เช่น "ยาจุดฝีดาษ" "ยาแปรใน" และ "ยากระทุ้งฝีให้ขึ้น" ตำราเล่มนั้นไม่ใช่ต้นฉบับชุดของหอสมุด แต่แสดงว่าตำราฝีดาษบางเล่มจัดยาตามระยะของอาการ

ดินสอพอง ถ้วยหมึกเขม่า ไม้ไผ่สำหรับเขียน และสมุดไทยขาวผูกเชือกสีส้ม บนแผ่นไม้ ภาพประกอบเรื่องตำราฝีดาษ

ฝีดาษในสยาม: จากบันทึกชาวต่างชาติ ถึงการปลูกฝีสมัยรัชกาลที่ 3

ตามบทความของ Terwiel ในวารสารสยามสมาคม (1988) ลา ลูแบร์ ซึ่งมาอยุธยาใน พ.ศ. 2230–2231 บันทึกว่าฝีดาษเป็นโรคติดต่อที่ร้ายที่สุดของสยาม ต่อมาใน พ.ศ. 2368 เฮนรี เบอร์นีย์ เรียกฝีดาษว่า "the real plague of Siam" และเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2381 หมอบรัดเลย์ (Dan Beach Bradley) บันทึกว่าแทบทุกครอบครัวเคยเสียคนในบ้านให้โรคนี้ และโรคมาเกือบทุกปีในช่วงปลายฝนต่อหน้าแล้ง

ก่อนหน้านั้น ชุมชนต่าง ๆ ในบางกอกมีวิธีรับมือของตนเอง Terwiel เล่าว่าชุมชนอินเดียปลูกฝีด้วยหนองจากผู้ป่วยอยู่แล้ว ชาวจีนใช้วิธีเป่าสะเก็ดฝีเข้าจมูก ส่วนคนไทยมีวิธีดูแลแบบของตน เช่น การอาบน้ำเย็น

การปลูกฝีครั้งใหญ่ พ.ศ. 2381–2382: หมอไทยเป็นผู้ลงมือหลัก

Terwiel อธิบายว่าการปลูกฝีครั้งใหญ่ใน พ.ศ. 2381–2382 เป็นพระราชดำริของรัชกาลที่ 3 ทรงให้แพทย์หลวงไปเรียนวิธีปลูกฝีจากหมอบรัดเลย์ พระราชทานเงินสำหรับหนองฝีที่นำมาใช้ปลูก และช่วยค่าใช้จ่ายของคนยากจน แพทย์หลวงปลูกฝีให้เจ้านายและขุนนางกว่าพันคน ขณะที่หมอทั่วไปปลูกให้ราษฎรอีกจำนวนมากจนนับไม่ได้ ต้นปี 2382 รัชกาลที่ 3 พระราชทานเงินตอบแทนแก่หมอบรัดเลย์ และแก่หมอไทยในจำนวนใกล้เคียงกัน ช่วงเดียวกันหมอบรัดเลย์พิมพ์คู่มือปลูกฝีแจก 500 ฉบับ และแพทย์ไทยมาขอไปเป็นจำนวนมาก

เรื่องนี้จึงไม่ใช่เรื่องที่หมอฝรั่งทำฝ่ายเดียว ตามบันทึกที่ Terwiel ศึกษา ผู้ที่ลงมือปลูกฝีให้คนจำนวนมากคือหมอไทย

จากปลูกฝีด้วยหนองฝี สู่วัคซีนฝีวัว

วัคซีนจากฝีวัว (cowpox) ล้มเหลวหลายครั้ง เพราะเชื้อเสียระหว่างเดินทางทางเรือ Terwiel ระบุว่าสำเร็จครั้งแรกราวเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2383 แต่คนยังไม่ค่อยยอมรับ จนเมื่อผู้ช่วยชาวไทยชื่อ "นาค" เป็นผู้ปลูกฝีแทนใน พ.ศ. 2387 คนจึงยอมมากขึ้น

ตามบทนำของ Pearson ในวารสารสยามสมาคม (2016) ลูกสาววัย 8 เดือนของหมอบรัดเลย์เสียชีวิตด้วยฝีดาษในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2385 หลังจากนั้นเขาพิมพ์ตำราปลูกฝีโคภาษาไทยใน พ.ศ. 2387 จำนวน 500 ฉบับ ที่น่าสนใจคือในตำรานั้นหมอบรัดเลย์แนะนำให้ "งดของแสลง" 8–9 วันหลังปลูกฝี และให้กินยาถ่าย ซึ่ง Pearson ชี้ในเชิงอรรถว่าเป็นการหยิบหลักของการแพทย์ไทยมาใช้

ความก้าวหน้าจริงมาหลังสถาบันปาสเตอร์ที่ไซ่ง่อนตั้งขึ้นใน พ.ศ. 2433 และผลิตหนองฝีส่งในภูมิภาค จนในที่สุดองค์การอนามัยโลกประกาศว่าโลกกวาดล้างไข้ทรพิษได้ในปี 2523 (ค.ศ. 1980)

ฝีดาษในสยาม และเส้นทางของตำราฝีดาษ
  1. ลา ลูแบร์ มาอยุธยาบันทึกว่าฝีดาษเป็นโรคติดต่อที่ร้ายที่สุดของสยาม
  2. เฮนรี เบอร์นีย์เรียกฝีดาษว่า the real plague of Siam
  3. ปลูกฝีครั้งใหญ่พระราชดำริของรัชกาลที่ 3 แพทย์หลวงไทยเป็นผู้ลงมือหลัก
  4. วัคซีนฝีวัวสำเร็จครั้งแรกหลังล้มเหลวหลายครั้งเพราะเชื้อเสียระหว่างเดินเรือ
  5. ตำราปลูกฝีโคของหมอบรัดเลย์พิมพ์ 500 ฉบับ แนะนำให้งดของแสลงหลังปลูกฝี
  6. องค์การอนามัยโลกประกาศโลกกวาดล้างไข้ทรพิษได้
  7. ประกาศฉบับที่ 4 และ 5สมุดไทยฝีดาษ 23 เล่มเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ
  8. ประกาศฉบับที่ 35เพิ่มตำราแผนที่ฝีดาษ เลขที่ 177

ที่มา: Terwiel (1988) · Pearson (2016) · องค์การอนามัยโลก · ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 4, 5 (2559) และ 35 (2566)

ในตำรายาแผนไทยกลุ่มฝีดาษมีอะไร: ชื่อเล่ม แผนภาพ และจำนวนตำรับ

ประกาศของกระทรวงสาธารณสุขไม่ได้ลงเนื้อหาของตำรับ แต่บัญชีท้ายประกาศบอกชื่อเล่ม เลขที่ของหอสมุด ประเภทสมุด และจำนวนตำรับของแต่ละเล่ม ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้เห็นภาพของตำรากลุ่มนี้ได้พอสมควร

ชื่อเล่มที่พบในบัญชี

  • คัมภีร์แผนฝีดาด เลขที่ 143, 144, 145 (เล่ม ๒), 146 และ 151 ในประกาศฉบับที่ 4 และเลขที่ 152, 155, 156 ในประกาศฉบับที่ 5
  • ตำราฝีดาด เลขที่ 153, 154, 159, 160, 161 และ ตำรายาฝีดาด เลขที่ 157, 158, 162, 164, 166, 167, 168 ในประกาศฉบับที่ 5 (บัญชีไม่มีเลขที่ 165)
  • ต้นสมุทตำราฝีดาษ ทำพิศมต่างๆ เลขที่ 163 มี 208 ตำรับ
  • ตำราแผนภาพฝีดาด เลขที่ 169 มี 25 ตำรับ
  • ยาฝีดาด ประสาด เลขที่ 170 มี 39 ตำรับ
  • ตำราแผนที่ฝีดาษ เลขที่ 177 เป็นสมุดไทยดำ มี 139 ตำรับ ประกาศในฉบับที่ 35 และระบุประวัติว่าเป็นสมบัติเดิมของหอสมุดแห่งชาติ

เล่มเล็กที่สุด 7 ตำรับ เล่มใหญ่ที่สุด 308 ตำรับ

จากบัญชีท้ายประกาศ แต่ละเล่มมีขนาดต่างกันมาก เล่มที่เล็กที่สุดคือตำรายาฝีดาด เลขที่ 162 มี 7 ตำรับ ส่วนเล่มที่ใหญ่ที่สุดคือตำราฝีดาด เลขที่ 160 มี 308 ตำรับ รองลงมาคือคัมภีร์แผนฝีดาด เลขที่ 156 (293 ตำรับ) เลขที่ 155 (280 ตำรับ) และเลขที่ 146 (258 ตำรับ)

ชื่อ "แผนภาพ" และ "แผนที่"

ชื่อเล่ม "ตำราแผนภาพฝีดาด" (เลขที่ 169) และ "ตำราแผนที่ฝีดาษ" (เลขที่ 177) ชวนให้คิดว่าอาจมีภาพประกอบ ตำราฝีบางเล่มนอกหอสมุดวาดภาพคนชายหญิงชี้ตำแหน่งฝีพร้อมบอกชื่อฝี แต่เรายังไม่ได้เห็นต้นฉบับสองเล่มนี้ จึงยังบอกไม่ได้ว่ามีภาพจริงหรือไม่

เล่มที่เกี่ยวข้องแต่ไม่ได้นับรวม

ในบัญชีเดียวกันยังมี "กำเนิดฝีต่างๆ" เลขที่ 715 (17 ตำรับ) ในประกาศฉบับที่ 5 และ "ตำราลมและตำราฝีชนิดต่าง ๆ" เลขที่ 890 ในประกาศฉบับที่ 35 สองเล่มนี้ว่าด้วยฝีโดยทั่วไป ไม่ได้ระบุว่าเป็นฝีดาษ เราจึงไม่ได้นับรวมใน 24 เล่ม นอกจากนี้ยังมี "พระตำหรับแผนฝีดาษ" เล่ม 1–3 ในตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 ซึ่งประกาศแยกไว้ในประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558

สิ่งที่ยังไม่รู้

ประกาศฉบับที่ 4 และ 5 ไม่ได้บอกปีที่เขียน ผู้เขียน หรือที่มาของแต่ละเล่ม และเรายังไม่พบงานศึกษาที่กำหนดอายุของสมุดชุดนี้ จึงยังบอกไม่ได้ว่าเล่มใดเขียนก่อนหรือหลังการปลูกฝีในปี 2381 เรายังไม่พบฉบับพิมพ์หรือฉบับถอดความของตำราชุดนี้ด้วย

สมุดไทยคืออะไร และขอดูต้นฉบับตามเลขที่ได้อย่างไร

สมุดไทยคืออะไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายว่า สมุดไทยคือสมุดที่ทำด้วยกระดาษข่อยแผ่นยาว ๆ หน้าแคบ พับทางขวางทบกลับไปกลับมาคล้ายผ้าจีบ มีทั้งชนิดกระดาษขาวและกระดาษดำ และเรียกอีกชื่อว่าสมุดข่อย ฐานข้อมูลเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติอธิบายเพิ่มว่า สมุดไทยทำจากเปลือกไม้ที่ทำกระดาษได้ เช่น ปอ ข่อย สา และใยสับปะรด ใช้เขียนทั้งตัวอักษร ภาพ และลายเส้น

สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 32 อธิบายว่า สมุดขาวกับสมุดดำต่างกันตั้งแต่ขั้นทาแป้งเปียกบนกระดาษ สมุดขาวผสมน้ำปูนขาว ส่วนสมุดดำผสมเขม่าไฟหรือถ่านบดละเอียด สมุดดำเขียนด้วยดินสอขาวหรือหมึกขาว และสมุดขาวเขียนด้วยหมึกดำ ตำราฝีดาษชุดนี้มีทั้งสองแบบ คือสมุดไทยขาว 15 เล่ม และสมุดไทยดำ 9 เล่ม (จากบัญชีท้ายประกาศ)

ณ วันที่ 18 พ.ย. 2569 ระบบสืบค้นของหอสมุดแห่งชาติแสดงรายการหนังสือสมุดไทย 14,688 รายการ ตัวเลขนี้เป็นยอดที่ระบบแสดง ไม่ใช่ยอดคลังทางการ

"เลขที่" ในประกาศ คือเลขทะเบียนของหอสมุด

เลขที่ที่ต่อท้ายชื่อตำราในประกาศ เช่น เลขที่ 169 หรือ 177 เป็นเลขทะเบียนเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ ใช้เป็นเลขอ้างอิงตอนค้นและขอดูต้นฉบับได้

ขั้นตอนขอดูต้นฉบับ

  1. ค้นทะเบียน ที่เว็บไซต์ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ manuscript.nlt.go.th เลือกแท็บ "หนังสือสมุดไทย" แล้วค้นจากเลขทะเบียนหรือชื่อเรื่อง จดหมวด หมู่ ชื่อเรื่อง และเลขที่ให้ครบ
  2. สมัครสมาชิกและยื่นคำขอออนไลน์ กรอก "แบบขออนุญาตศึกษาค้นคว้าและขอใช้เอกสารโบราณ" ในระบบ เมื่อผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติอนุมัติ ระบบจะแจ้งทางอีเมล แล้วจึงไปใช้บริการที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
  3. เตรียมหลักฐานตามประเภทผู้ใช้ ประชาชนใช้บัตรประชาชนกับหนังสือขออนุญาต นักศึกษาและข้าราชการใช้หนังสือรับรองจากต้นสังกัด ชาวต่างชาติใช้หนังสือจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ
  4. รู้ไว้ว่าอาจได้ดูฉบับสำเนา ถ้าเล่มนั้นมีฉบับพิมพ์ ฉบับปริวรรต ไมโครฟิล์ม หรือฉบับดิจิทัลแล้ว ห้องบริการจะให้ดูฉบับสำเนาแทนต้นฉบับ
  5. ทำตามระเบียบในห้อง สวมถุงมือ วางต้นฉบับบนผ้าที่จัดไว้ ไม่ทาบกระดาษคัดลอกหรือแตะตัวอักษร และ ห้ามถ่ายรูปเอกสารโบราณเอง ถ้าต้องการสำเนาต้องขอผ่านเจ้าหน้าที่ โดยกรอกแบบฟอร์ม 1 ใบต่อ 1 เลขที่

ผลงานที่ใช้ข้อมูลจากเอกสารโบราณต้องอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ และส่งสำเนาผลงาน 1 ชุดให้กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก ส่วนการใช้ภาพเชิงพาณิชย์ อ่านต่อในหัวข้อภาพและลิขสิทธิ์ด้านล่าง

ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 4, 5 และ 35

ประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องการประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ประกาศกำหนดให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และตำรับยาในตำรานั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ

ประกาศวันที่ทั้งฉบับส่วนที่เป็นตำราฝีดาษ
ฉบับที่ 4 พ.ศ. 2559ลงนาม 1 เม.ย. 2559 · ราชกิจจานุเบกษา 11 พ.ค. 255935 รายการ 2,369 ตำรับ5 เล่ม 489 ตำรับ
ฉบับที่ 5 พ.ศ. 2559ลงนาม 11 ก.ค. 2559 · ราชกิจจานุเบกษา 11 ส.ค. 255919 รายการ 2,372 ตำรับ18 เล่ม 2,355 ตำรับ
ฉบับที่ 35 พ.ศ. 2566ราชกิจจานุเบกษา 1 พ.ย. 2566ตำราของหอสมุด 26 รายการ 2,578 ตำรับ (ทั้งฉบับ 3,861 ตำรับ)1 เล่ม 139 ตำรับ

ยอด 24 เล่ม 2,983 ตำรับ ในบทความนี้ เรานับเองจากบัญชีท้ายประกาศทั้ง 3 ฉบับ ส่วนยอดรวมทั้งฉบับเป็นตัวเลขตามประกาศ

"ของชาติ" หมายถึงอะไร

ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ คือตำราที่รัฐประกาศคุ้มครองในฐานะภูมิปัญญาของส่วนรวม เมื่อตำราอยู่ในบัญชีแล้ว ตำรับยาทุกตำรับในเล่มนั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ แม้ประกาศจะบอกเพียงชื่อเล่มและจำนวนตำรับ ไม่ได้เขียนชื่อตำรับรายตัว ผลที่ตามมาคือ ถ้าจะนำตำรับไปใช้เพื่อการค้าหรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตตามมาตรา 19 อ่านภาพรวมของตำรับ 3 ประเภทได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

ถ้าจะใช้ตำรับจากตำราฝีดาษ: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตตามมาตรา 19

ถ้าแบรนด์สนใจตำรับในตำราฝีดาษ งานฝั่งสิทธิในตำรับมี 2 เรื่องหลัก คือ ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตใช้ประโยชน์

1. ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผย คือ ส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรากลุ่มนี้ ควรระบุชื่อเล่ม เลขที่ และประกาศฉบับที่ 4, 5 หรือ 35 ให้ตรงกับบัญชี

2. ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19

มาตรา 19 ของ พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 กำหนดว่า ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต ขั้นตอน แบบคำขอ และสัญญา อธิบายไว้ใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

ข้อสังเกตสำหรับตำรากลุ่มนี้

  • ตำรับในตำราฝีดาษเขียนขึ้นในยุคที่ยังมีโรคระบาด ข้อมูลสรรพคุณที่นายทะเบียนเปิดเผยจึงอาจเป็นเรื่องโรคที่ไม่เหมาะกับสินค้าทั่วไป การอ่านข้อมูลเบื้องต้นก่อนช่วยให้ตัดสินใจได้ว่าตำรับนั้นเหมาะกับผลิตภัณฑ์ที่วางแผนไว้หรือไม่
  • สิทธิในตำรับกับการขออนุญาตผลิตภัณฑ์เป็นคนละเรื่อง ตัวสินค้ายังต้องผ่านขั้นตอนตาม พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562
  • ค้นชื่อเล่มและเลขที่ได้ใน ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

เล่าเรื่องตำราฝีดาษในแบรนด์ได้แค่ไหน

เรื่องของตำราฝีดาษเล่าได้หลายแง่ แต่เมื่อเรื่องเล่าไปอยู่ในโฆษณาของผลิตภัณฑ์สมุนไพร ก็ต้องอยู่ในกรอบของ พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 กำหนดว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน" และมาตรา 74 กำหนดลักษณะการโฆษณาที่ห้ามไว้ 5 ข้อ

มุมที่เล่าได้ (เล่าเป็นประวัติศาสตร์ ไม่ผูกกับสรรพคุณ)

  • ภูมิปัญญาที่เกิดในยุคโรคระบาด คนสยามเคยเจอฝีดาษแทบทุกปี และหมอไทยบันทึกความรู้ไว้เป็นสมุดหลายสิบเล่ม
  • หมอไทยกับหมอฝรั่งทำงานคู่กัน การปลูกฝีปี 2381–2382 เป็นพระราชดำริของรัชกาลที่ 3 และแพทย์หลวงไทยเป็นผู้ลงมือหลัก ตามบทความของ Terwiel (1988)
  • การเรียนรู้แบบเปิดรับ หมอบรัดเลย์ใส่หลักงดของแสลงแบบแพทย์ไทยไว้ในตำราปลูกฝีของตน ตามบทนำของ Pearson (2016)
  • งานช่างของสมุดไทย กระดาษข่อย สมุดขาว สมุดดำ และหมึกแบบเดิม
  • ที่มาที่ตรวจสอบได้ ถ้าได้รับอนุญาตใช้ตำรับแล้ว บอกชื่อเล่ม เลขที่ และประกาศฉบับที่ ตามบัญชี

สิ่งที่ควรเลี่ยง

  • ไม่โยงผลิตภัณฑ์กับการป้องกันโรคติดเชื้อหรือโรคระบาด และไม่ใช้คำอย่าง "ต้านไวรัส" หรือ "สร้างภูมิคุ้มกัน" เพราะมาตรา 74 (2) ห้ามโฆษณาที่ "แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิดในสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรนั้น"
  • ไม่เล่าว่าตำรับ "ศักดิ์สิทธิ์" หรือเป็นของวิเศษ มาตรา 74 (1) ห้ามโอ้อวดว่าบำบัด บรรเทา หรือป้องกันโรค "ได้อย่างศักดิ์สิทธิ์หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล"
  • ไม่สื่อว่าหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร กรมการแพทย์แผนไทยฯ หรือราชสำนักรับรองสินค้า มาตรา 74 (4) ห้ามโฆษณาที่ "เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ"
  • ไม่สื่อว่าใช้ตำรับครบทั้งตำรับ ถ้าใช้เพียงบางส่วน มาตรา 74 (3) ห้ามโฆษณาที่ "ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีวัตถุหรือส่วนประกอบนั้นในผลิตภัณฑ์สมุนไพร"
  • ไม่ใช้ภาพต้นฉบับจากหอสมุดโดยยังไม่ได้รับอนุญาต (ดูหัวข้อถัดไป)

ข้อความบนฉลากและสื่อโฆษณาควรมาจากข้อมูลที่ได้รับอนุญาตแล้ว ถ้าไม่แน่ใจว่าประโยคใดเข้าข่ายโฆษณา ให้ทีม RA อ่านก่อนเผยแพร่

เล่าเรื่องตำราฝีดาษในแบรนด์

ควรเลี่ยง

  • โยงสินค้ากับการป้องกันโรคติดเชื้อหรือโรคระบาด
  • คำว่า ต้านไวรัส หรือ สร้างภูมิคุ้มกัน
  • เล่าว่าตำรับศักดิ์สิทธิ์หรือเป็นของวิเศษ
  • สื่อว่าหอสมุด กรม หรือราชสำนักรับรองสินค้า
  • สื่อว่าใช้ครบทั้งตำรับ ทั้งที่ใช้บางส่วน
  • ใช้ภาพต้นฉบับโดยไม่ได้รับอนุญาต

เล่าได้

  • ประวัติฝีดาษในสยามตามแหล่งที่อ้างได้
  • หมอไทยกับหมอบรัดเลย์ในการปลูกฝีปี 2381–2382
  • งานช่างของสมุดไทย กระดาษข่อย สมุดขาวและสมุดดำ
  • ชื่อเล่ม เลขที่ และประกาศฉบับที่ เมื่อได้รับอนุญาตใช้ตำรับแล้ว
  • บอกตรง ๆ ว่ายังไม่รู้อายุและผู้เขียนของต้นฉบับ

การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับใบอนุญาตก่อนตามมาตรา 70 และอยู่ในกรอบของมาตรา 74

ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 และ 74

ภาพต้นฉบับสมุดไทยและลิขสิทธิ์: ข้อควรระวัง

ภาพต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ

หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าหรือหากำไร ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร และระเบียบการใช้บริการระบุว่า การตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ ให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากร ภาพหน้าสมุดไทยตำราฝีดาษบนบรรจุภัณฑ์ เว็บไซต์ หรือสื่อโฆษณา จึงควรขออนุญาตก่อนใช้ เรายังไม่พบภาพต้นฉบับของตำราชุดนี้ที่เผยแพร่ด้วยสัญญาอนุญาตแบบเปิด

ถ้าต้องการภาพประกอบโดยไม่ใช้ต้นฉบับ ทางเลือกคือภาพถ่ายสมุดข่อยทั่วไปที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจน หรือภาพที่ถ่ายขึ้นใหม่ โดยเขียนคำบรรยายให้ตรง ไม่บอกว่าเป็นตำราฝีดาษของหอสมุด

ลิขสิทธิ์: ข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัย

  • พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 7 ระบุว่า ระเบียบ ประกาศ และคำสั่งของหน่วยงานของรัฐ ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ การอ้างชื่อเล่ม เลขที่ และจำนวนตำรับจากบัญชีท้ายประกาศจึงทำได้
  • มาตรา 19 กำหนดว่าลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย ฉบับพิมพ์ ฉบับถอดความ หรือภาพถ่ายที่มีผู้จัดทำขึ้นภายหลัง โดยเฉพาะงานที่พิมพ์หลัง พ.ศ. 2490 อาจยังมีเจ้าของลิขสิทธิ์อยู่ จึงไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติก่อนตรวจสอบ
  • กติกาของหอสมุดเรื่องภาพต้นฉบับใช้แยกจากเรื่องลิขสิทธิ์ แม้ตัวต้นฉบับจะเก่ามาก การขอใช้ภาพก็ยังต้องทำตามระเบียบของหอสมุด

แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์

รายการด้านล่างเป็นแหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์และข้อมูลบริการที่ใช้ในบทความนี้ ส่วนกฎหมายและประกาศอยู่ในรายการแหล่งที่มาท้ายบทความ

  • Terwiel, B.J. (1988). Acceptance and Rejection: The First Inoculation and Vaccination Campaigns in Thailand. Journal of the Siam Society 76: 183–201.
  • Bradley, Dan Beach. Treatise on Smallpox Vaccination. แปลและเขียนบทนำโดย Quentin (Trais) Pearson. Journal of the Siam Society 104 (2016): 147–168. (ต้นฉบับภาษาไทยพิมพ์ที่กรุงเทพฯ โดย A.B.C.F.M. Press, ค.ศ. 1844)
  • ดอกรัก พยัคศรี (2565). โรคฝีในตำรายาไทย. ฐานข้อมูลเอกสารตัวเขียนในประเทศไทย, ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).
  • สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน (ฉบับออนไลน์), คำว่า "ฝีดาษ" "ดาษ" "ปลูกฝี" "สมุดไทย" และ "สมุดข่อย". สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
  • World Health Organization. Smallpox (health topic). สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. บริการเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ จารึก สมุดไทย ตู้พระธรรมและคัมภีร์ใบลาน: หน้าสืบค้น ระเบียบการใช้บริการ และคู่มือแนะนำการขอใช้เอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
  • สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 32 เรื่องหนังสือสมุดไทย (อ่านผ่านฉบับเผยแพร่ออนไลน์ของทรูปลูกปัญญา, 2560).

คำถามที่พบบ่อย

ตำราฝีดาษ คืออะไร

คือกลุ่มสมุดไทยของหอสมุดแห่งชาติที่บันทึกตำรายาว่าด้วยฝีดาษ ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 4 และ 5 พ.ศ. 2559 และฉบับที่ 35 พ.ศ. 2566 จากบัญชีท้ายประกาศมี 24 เล่ม รวม 2,983 ตำรับ

ฝีดาด กับ ฝีดาษ ต่างกันไหม

"ฝีดาด" เป็นตัวสะกดแบบเก่าที่ประกาศคงไว้ตามชื่อบนต้นฉบับ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานสะกดว่า "ฝีดาษ" และให้ความหมายว่าไข้ทรพิษ โบราณเรียกไข้หัว บทความนี้ไม่ได้ถือว่ากลุ่มโรคในตำราเท่ากับโรคปัจจุบัน

ตำราฝีดาษแต่ละเล่มมีกี่ตำรับ

จากบัญชีท้ายประกาศ เล่มที่เล็กที่สุดมี 7 ตำรับ (ตำรายาฝีดาด เลขที่ 162) และเล่มที่ใหญ่ที่สุดมี 308 ตำรับ (ตำราฝีดาด เลขที่ 160)

ขอดูต้นฉบับตำราฝีดาษได้ที่ไหน

ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก หอสมุดแห่งชาติ ค้นเลขที่ในฐานข้อมูล manuscript.nlt.go.th สมัครสมาชิก แล้วยื่นแบบขออนุญาตออนไลน์ ในห้องบริการห้ามถ่ายรูปเอกสารโบราณเอง ต้องขอสำเนาผ่านเจ้าหน้าที่

นำตำรับจากตำราฝีดาษไปผลิตสินค้าได้ไหม

ตำรับในตำรากลุ่มนี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 และตัวสินค้ายังต้องผ่านขั้นตอนตาม พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ค้นได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

ใช้ภาพหน้าสมุดไทยต้นฉบับบนบรรจุภัณฑ์ได้ไหม

หอสมุดแห่งชาติระบุว่าการถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร จึงควรขออนุญาตก่อนใช้ และเขียนคำบรรยายภาพให้ตรงกับที่มา

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 35) พ.ศ. 2566 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  6. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  7. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  8. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไรตำรับยาแผนไทยมี 3 ประเภท ตำรับของชาติต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ ตำรับส่วนบุคคลต้องได้อนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ แล้วยังต้องผ่าน อย. พร้อมขั้นตอนและสมุนไพรควบคุมอ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำราอายุรเวชศึกษา ของขุนนิทเทสสุขกิจ: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2496 สู่ตำราของชาติ 2,773 ตำรับตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) พิมพ์ครั้งแรก 2496 เป็นตำราของชาติตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19 ทำไมสะกดสองแบบ หาอ่านที่ไหน ใช้ตำรับและเล่าเรื่องอย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์: ตำราครูแพทย์ปี 2504 ที่ประกาศเป็นตำราของชาติ 3 ครั้งเรื่องของคัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ 3 เล่ม ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ ใครเขียน ข้างในมีอะไร ทำไมประกาศ 3 ครั้ง ใช้ตำรับอย่างไร และข้อควรระวังลิขสิทธิ์อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569