เจ้าของแบรนด์
ตำราฝีดาษ: สมุดไทย 24 เล่มในหอสมุดแห่งชาติ เรื่องโรคระบาดในสยาม และการใช้ตำราของชาติ
อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ในบทความนี้ ตำราฝีดาษ คืออะไร: สมุดไทย 24 เล่มของหอสมุดแห่งชาติ ฝีดาษ ฝีดาด และไข้หัว: ชื่อโรคในตำรายาแผนไทย ฝีดาษในสยาม: จากบันทึกชาวต่างชาติ ถึงการปลูกฝีสมัยรัชกาลที่ 3ในตำรา ยาแผนไทยกลุ่ม ฝีดาษมีอะไร: ชื่อเล่ม แผนภาพ และจำนวนตำรับ สมุดไทยคืออะไร และขอดูต้นฉบับ ตามเลขที่ได้อย่างไร ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 4, 5 และ 35ถ้าจะใช้ตำรับ จากตำรา ฝีดาษ: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตตามมาตรา 19เล่าเรื่อง ตำราฝีดาษ ในแบรนด์ ได้แค่ไหน ภาพต้นฉบับ สมุดไทยและลิขสิทธิ์: ข้อควรระวัง แหล่งอ้างอิง ทางประวัติศาสตร์ คำถามที่พบบ่อย
ตำราฝีดาษ คืออะไร: สมุดไทย 24 เล่มของหอสมุดแห่งชาติ ตำราฝีดาษ ในบทความ นี้หมาย ถึงกลุ่มสมุดไทย ของหอสมุดแห่งชาติ ที่บันทึก ตำรายาว่าด้วยฝีดาษ ซึ่งกระทรวง สาธารณสุข ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ ในประกาศฉบับที่ 4 และฉบับที่ 5 พ.ศ. 2559 แล้วประกาศเพิ่มอีก 1 เล่มในฉบับที่ 35 พ.ศ. 2566 จากบัญชีท้ายประกาศ เล่มที่ชื่อมีคำว่า "ฝีดาด" หรือ "ฝีดาษ" มีทั้งหมด 24 เล่ม รวม 2,983 ตำรับ เป็นสมุดไทยขาว 15 เล่ม และสมุดไทยดำ 9 เล่ม ชื่อในประกาศ ส่วนใหญ่สะกดว่า "ฝีดาด" ตามต้นฉบับ เช่น คัมภีร์แผนฝีดาด ตำราฝีดาด และตำรายาฝีดาด
ฝีดาษเคยเป็น โรคระบาด ที่คนสยามรู้จักดี ชาวต่างชาติที่ เข้ามาตั้งแต่ สมัยอยุธยา จนถึงต้นรัตนโกสินทร์ บันทึกถึงโรคนี้ ไว้หลายครั้ง หมอไทย จึงเขียน ความรู้เรื่อง ฝีดาษเก็บไว้ใน สมุดไทยหลาย สิบเล่ม ทุกวันนี้โรคนี้ไม่มีอีกแล้ว แต่สมุดเหล่า นี้ยังอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ และกลาย เป็นตำรา ที่รัฐคุ้มครอง ในฐานะ ภูมิปัญญา ของชาติ
บทความ นี้เล่าเรื่อง ของตำรา กลุ่มนี้ตามลำดับ ตั้งแต่ความ หมายของคำว่าฝีดาษ ประวัติโรคนี้ในสยาม สิ่งที่ปรากฏในบัญชีประกาศ วิธีขอดูต้นฉบับ ไปจนถึง สิ่งที่ผู้ประกอบ การต้องรู้ถ้าจะ ใช้ตำรับ หรือเล่าเรื่อง นี้ในแบรนด์
ข้อควรรู้ก่อนอ่าน: เราเรียก ตำราตามชื่อเล่ม ในประกาศ และไม่ได้ถือว่า กลุ่มโรคในตำรา เท่ากับ โรคใดโรคหนึ่ง ในทางการ แพทย์ปัจจุบัน เพราะ ยังไม่พบงานวิชาการ ที่ศึกษา เนื้อหา ของตำรา ชุดนี้โดยตรง
ตำราฝีดาษ ของหอสมุดแห่งชาติ ตามบัญชีท้ายประกาศ ประกาศ เลขที่ ชื่อในบัญชี สมุดไทย ตำรับ
ฉบับที่ 4 (2559)143, 144, 145, 146, 151 คัมภีร์แผนฝีดาด (เลขที่ 145 คือเล่ม ๒) ขาว 5 เล่ม 489
ฉบับที่ 5 (2559)152–170 (ไม่มี 165) คัมภีร์แผนฝีดาด · ตำราฝีดาด · ตำรายาฝีดาด · ต้นสมุทตำราฝีดาษ ทำพิศมต่างๆ · ตำราแผนภาพฝีดาด · ยาฝีดาด ประสาด ขาว 10 เล่ม · ดำ 8 เล่ม 2,355
ฉบับที่ 35 (2566)177 ตำราแผนที่ฝีดาษ ดำ 1 เล่ม 139
รวม 24 เล่ม เล่มเล็กสุด 7 ตำรับ · ใหญ่สุด 308 ตำรับ ขาว 15 · ดำ 92,983
ที่มา: นับจากบัญชีท้าย ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ ฉบับที่ 4 และ 5 พ.ศ. 2559 และฉบับที่ 35 พ.ศ. 2566
ฝีดาษ ฝีดาด และไข้หัว: ชื่อโรคในตำรายาแผนไทย พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ให้ความ หมายของ "ฝีดาษ" ว่าเป็นชื่อโรค ระบาด ชนิดหนึ่งที่เกิด จากเชื้อไวรัส เรียกอีกชื่อว่าไข้ทรพิษ และโบราณเรียกว่า "ไข้หัว" ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า smallpox ส่วนคำว่า "ดาษ" พจนานุกรมให้ความหมายว่า มากมาย หรือเกลื่อนกลาด ชื่อโรคจึงบอก ลักษณะ ของตุ่มที่ขึ้นเต็มตัว บทความ "โรคฝีในตำรายาไทย" ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (2565) อธิบายไปทางเดียวกันว่า ตุ่มแต่ละเม็ดเรียกว่า "ฝี" และเมื่อขึ้นมากจึงเรียกว่า "ฝีดาษ"
ทำไมในประกาศจึงสะกดว่า "ฝีดาด"
"ฝีดาด" เป็นการ สะกดแบบเก่า ที่ประกาศ คงไว้ตามชื่อบน ต้นฉบับ ในบัญชีของประกาศฉบับที่ 5 จึงมีทั้ง "ตำราฝีดาด" และ "ต้นสมุทตำราฝีดาษ ทำพิศมต่างๆ" อยู่ในบัญชีเดียวกัน ส่วนเล่มที่ประกาศในฉบับที่ 35 ใช้ชื่อว่า "ตำราแผนที่ฝีดาษ" เวลาค้นข้อมูล จึงควรค้นทั้งสองแบบ
ตำรายาแผนไทย กับชื่อโรคแบบเดิม
ตำรายาแผนไทย เรียกโรคตาม ที่หมอสมัยนั้นเห็น และเข้าใจ ไม่ได้แบ่งโรค ตามเชื้อก่อโรค แบบการแพทย์ ปัจจุบัน ยังไม่พบงานวิชาการ ที่อธิบายว่า "ฝีดาด" ในสมุดไทยชุด นี้หมาย ถึงไข้ทรพิษ อย่างเดียว หรือรวมโรคออก ตุ่มอื่นไว้ด้วย บทความนี้จึงใช้คำว่า "ตำราว่าด้วยฝีดาษ" ตามชื่อเล่ม และไม่แปลง ชื่อโรคในตำรา เป็นโรคปัจจุบัน
ตำราฝีดาษ เล่มอื่นที่อยู่นอก หอสมุดช่วยให้ เห็นภาพว่าตำรา กลุ่มนี้จัดความ รู้อย่างไร บทความ ของศูนย์มานุษยวิทยา สิรินธรยกข้อความ จากเอกสาร โบราณ ที่แยกยาตามจำนวนวันที่ "เห็นหัว" และมีชื่อยา เช่น "ยาจุดฝีดาษ" "ยาแปรใน" และ "ยากระทุ้งฝีให้ขึ้น" ตำราเล่มนั้นไม่ใช่ ต้นฉบับ ชุดของหอสมุด แต่แสดง ว่าตำรา ฝีดาษบางเล่ม จัดยาตามระยะ ของอาการ
ฝีดาษในสยาม: จากบันทึกชาวต่างชาติ ถึงการปลูกฝีสมัยรัชกาลที่ 3ตามบทความของ Terwiel ในวารสารสยามสมาคม (1988) ลา ลูแบร์ ซึ่งมาอยุธยาใน พ.ศ. 2230–2231 บันทึกว่าฝีดาษ เป็นโรคติดต่อ ที่ร้ายที่สุดของสยาม ต่อมาใน พ.ศ. 2368 เฮนรี เบอร์นีย์ เรียกฝีดาษว่า "the real plague of Siam" และเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2381 หมอบรัดเลย์ (Dan Beach Bradley) บันทึกว่าแทบทุก ครอบครัว เคยเสียคน ในบ้านให้โรคนี้ และโรคมาเกือบ ทุกปีในช่วงปลาย ฝนต่อหน้าแล้ง
ก่อนหน้านั้น ชุมชนต่าง ๆ ในบางกอก มีวิธีรับมือ ของตนเอง Terwiel เล่าว่าชุมชน อินเดีย ปลูกฝีด้วยหนอง จากผู้ป่วยอยู่แล้ว ชาวจีนใช้วิธีเป่า สะเก็ด ฝีเข้าจมูก ส่วนคนไทยมีวิธี ดูแลแบบของตน เช่น การอาบน้ำเย็น
การปลูกฝีครั้งใหญ่ พ.ศ. 2381–2382: หมอไทยเป็นผู้ลงมือหลัก
Terwiel อธิบาย ว่าการ ปลูกฝีครั้งใหญ่ใน พ.ศ. 2381–2382 เป็นพระราชดำริ ของรัชกาลที่ 3 ทรงให้แพทย์ หลวงไปเรียน วิธีปลูกฝี จากหมอบ รัดเลย์ พระราชทาน เงินสำหรับ หนองฝีที่นำมา ใช้ปลูก และช่วยค่าใช้ จ่ายของคนยากจน แพทย์หลวง ปลูกฝีให้เจ้านาย และขุนนาง กว่าพันคน ขณะที่หมอทั่วไป ปลูกให้ราษฎร อีกจำนวน มากจนนับไม่ได้ ต้นปี 2382 รัชกาลที่ 3 พระราชทาน เงินตอบแทน แก่หมอบ รัดเลย์ และแก่หมอไทย ในจำนวน ใกล้เคียงกัน ช่วงเดียวกัน หมอบรัดเลย์พิมพ์ คู่มือปลูกฝีแจก 500 ฉบับ และแพทย์ ไทยมาขอไปเป็น จำนวนมาก
เรื่องนี้จึงไม่ใช่ เรื่องที่หมอฝรั่ง ทำฝ่ายเดียว ตามบันทึกที่ Terwiel ศึกษา ผู้ที่ลงมือ ปลูกฝีให้คนจำนวน มากคือหมอไทย
จากปลูกฝีด้วยหนองฝี สู่วัคซีนฝีวัว
วัคซีนจากฝีวัว (cowpox) ล้มเหลวหลายครั้ง เพราะ เชื้อเสียระหว่าง เดินทางทางเรือ Terwiel ระบุว่าสำเร็จ ครั้งแรกราวเดือน กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2383 แต่คนยังไม่ค่อยยอมรับ จนเมื่อผู้ช่วยชาวไทยชื่อ "นาค" เป็นผู้ปลูกฝีแทนใน พ.ศ. 2387 คนจึงยอมมากขึ้น
ตามบทนำของ Pearson ในวารสารสยามสมาคม (2016) ลูกสาววัย 8 เดือนของหมอบ รัดเลย์เสียชีวิต ด้วยฝีดาษ ในเดือน ธันวาคม พ.ศ. 2385 หลังจากนั้นเขา พิมพ์ตำรา ปลูกฝีโคภาษา ไทยใน พ.ศ. 2387 จำนวน 500 ฉบับ ที่น่าสนใจ คือในตำรา นั้นหมอบ รัดเลย์แนะนำให้ "งดของแสลง" 8–9 วันหลังปลูกฝี และให้กินยาถ่าย ซึ่ง Pearson ชี้ในเชิงอรรถ ว่าเป็นการ หยิบหลักของการ แพทย์ไทยมาใช้
ความก้าวหน้า จริงมาหลังสถาบัน ปาสเตอร์ ที่ไซ่ง่อน ตั้งขึ้นใน พ.ศ. 2433 และผลิตหนองฝีส่งในภูมิภาค จนในที่สุดองค์การ อนามัย โลกประกาศ ว่าโลกกวาดล้าง ไข้ทรพิษ ได้ในปี 2523 (ค.ศ. 1980)
ฝีดาษในสยาม และเส้นทางของตำราฝีดาษ 2230–2231 ลา ลูแบร์ มาอยุธยา บันทึกว่าฝีดาษ เป็นโรคติดต่อ ที่ร้ายที่สุดของสยาม
2368 เฮนรี เบอร์นีย์ เรียกฝีดาษว่า the real plague of Siam
2381–2382 ปลูกฝีครั้งใหญ่ พระราชดำริของรัชกาลที่ 3 แพทย์หลวง ไทยเป็นผู้ลงมือหลัก
2383 วัคซีนฝีวัวสำเร็จครั้งแรก หลังล้มเหลว หลายครั้งเพราะ เชื้อเสียระหว่าง เดินเรือ
2387 ตำราปลูกฝี โคของหมอบ รัดเลย์ พิมพ์ 500 ฉบับ แนะนำ ให้งดของแสลง หลังปลูกฝี
2523 องค์การอนามัยโลกประกาศ โลกกวาดล้างไข้ทรพิษได้
2559 ประกาศฉบับที่ 4 และ 5สมุดไทยฝีดาษ 23 เล่มเป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ
2566 ประกาศฉบับที่ 35เพิ่มตำราแผนที่ฝีดาษ เลขที่ 177
ที่มา: Terwiel (1988) · Pearson (2016) · องค์การอนามัยโลก · ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข ฉบับที่ 4, 5 (2559) และ 35 (2566)
ในตำรา ยาแผนไทยกลุ่ม ฝีดาษมีอะไร: ชื่อเล่ม แผนภาพ และจำนวนตำรับ ประกาศ ของกระทรวง สาธารณสุข ไม่ได้ลงเนื้อหา ของตำรับ แต่บัญชีท้ายประกาศ บอกชื่อเล่ม เลขที่ของหอสมุด ประเภทสมุด และจำนวน ตำรับของแต่ละเล่ม ข้อมูลเหล่า นี้ช่วยให้เห็นภาพ ของตำรา กลุ่มนี้ได้พอสมควร
ชื่อเล่มที่พบในบัญชี
คัมภีร์แผนฝีดาด เลขที่ 143, 144, 145 (เล่ม ๒), 146 และ 151 ในประกาศฉบับที่ 4 และเลขที่ 152, 155, 156 ในประกาศฉบับที่ 5
ตำราฝีดาด เลขที่ 153, 154, 159, 160, 161 และ ตำรายาฝีดาด เลขที่ 157, 158, 162, 164, 166, 167, 168 ในประกาศฉบับที่ 5 (บัญชีไม่มีเลขที่ 165)
ต้นสมุทตำราฝีดาษ ทำพิศมต่างๆ เลขที่ 163 มี 208 ตำรับ
ตำราแผนภาพฝีดาด เลขที่ 169 มี 25 ตำรับ
ยาฝีดาด ประสาด เลขที่ 170 มี 39 ตำรับ
ตำราแผนที่ฝีดาษ เลขที่ 177 เป็นสมุดไทยดำ มี 139 ตำรับ ประกาศในฉบับที่ 35 และระบุประวัติ ว่าเป็นสมบัติ เดิมของหอสมุดแห่งชาติ
เล่มเล็กที่สุด 7 ตำรับ เล่มใหญ่ที่สุด 308 ตำรับ
จากบัญชีท้ายประกาศ แต่ละเล่มมีขนาดต่างกันมาก เล่มที่เล็กที่สุด คือตำรา ยาฝีดาด เลขที่ 162 มี 7 ตำรับ ส่วนเล่มที่ใหญ่ ที่สุดคือตำราฝีดาด เลขที่ 160 มี 308 ตำรับ รองลงมาคือคัมภีร์แผนฝีดาด เลขที่ 156 (293 ตำรับ) เลขที่ 155 (280 ตำรับ) และเลขที่ 146 (258 ตำรับ)
ชื่อ "แผนภาพ" และ "แผนที่"
ชื่อเล่ม "ตำราแผนภาพฝีดาด" (เลขที่ 169) และ "ตำราแผนที่ฝีดาษ" (เลขที่ 177) ชวนให้คิดว่าอาจ มีภาพประกอบ ตำราฝีบางเล่ม นอกหอสมุดวาด ภาพคนชายหญิง ชี้ตำแหน่ง ฝีพร้อม บอกชื่อฝี แต่เรายังไม่ได้ เห็นต้นฉบับ สองเล่มนี้ จึงยังบอกไม่ได้ ว่ามีภาพจริง หรือไม่
เล่มที่เกี่ยวข้อง แต่ไม่ได้นับรวม
ในบัญชีเดียวกันยังมี "กำเนิดฝีต่างๆ" เลขที่ 715 (17 ตำรับ) ในประกาศฉบับที่ 5 และ "ตำรา ลมและตำรา ฝีชนิดต่าง ๆ" เลขที่ 890 ในประกาศฉบับที่ 35 สองเล่มนี้ว่าด้วยฝีโดยทั่วไป ไม่ได้ระบุว่าเป็นฝีดาษ เราจึงไม่ได้นับรวมใน 24 เล่ม นอกจากนี้ยังมี "พระตำหรับแผนฝีดาษ" เล่ม 1–3 ในตำรา เวชศาสตร์ ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 ซึ่งประกาศ แยกไว้ในประกาศฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558
สิ่งที่ยังไม่รู้
ประกาศฉบับที่ 4 และ 5 ไม่ได้บอกปีที่เขียน ผู้เขียน หรือที่มาของแต่ละเล่ม และเรายังไม่ พบงานศึกษา ที่กำหนด อายุของสมุดชุดนี้ จึงยังบอกไม่ได้ ว่าเล่มใดเขียน ก่อนหรือหลังการ ปลูกฝีในปี 2381 เรายังไม่พบฉบับ พิมพ์หรือฉบับถอด ความของตำรา ชุดนี้ด้วย
สมุดไทยคืออะไร และขอดูต้นฉบับ ตามเลขที่ได้อย่างไร สมุดไทยคืออะไร
พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ให้ความ หมายว่า สมุดไทยคือสมุด ที่ทำด้วยกระดาษ ข่อยแผ่นยาว ๆ หน้าแคบ พับทางขวาง ทบกลับไปกลับ มาคล้ายผ้าจีบ มีทั้งชนิดกระดาษ ขาวและกระดาษดำ และเรียกอีกชื่อว่าสมุดข่อย ฐานข้อมูล เอกสาร โบราณ ของหอสมุดแห่งชาติ อธิบาย เพิ่มว่า สมุดไทยทำจาก เปลือก ไม้ที่ทำกระดาษได้ เช่น ปอ ข่อย สา และใยสับปะรด ใช้เขียนทั้งตัวอักษร ภาพ และลายเส้น
สารานุกรม ไทยสำหรับ เยาวชนฯ เล่ม 32 อธิบายว่า สมุดขาวกับสมุด ดำต่างกันตั้งแต่ ขั้นทาแป้งเปียก บนกระดาษ สมุดขาวผสมน้ำปูนขาว ส่วนสมุดดำผสม เขม่าไฟหรือถ่าน บดละเอียด สมุดดำเขียน ด้วยดินสอ ขาวหรือหมึกขาว และสมุดขาวเขียน ด้วยหมึกดำ ตำราฝีดาษชุดนี้มีทั้งสองแบบ คือสมุดไทยขาว 15 เล่ม และสมุดไทยดำ 9 เล่ม (จากบัญชีท้ายประกาศ)
ณ วันที่ 18 พ.ย. 2569 ระบบสืบค้น ของหอสมุดแห่งชาติ แสดงรายการ หนังสือ สมุดไทย 14,688 รายการ ตัวเลข นี้เป็นยอดที่ระบบแสดง ไม่ใช่ยอดคลังทางการ
"เลขที่" ในประกาศ คือเลขทะเบียนของหอสมุด
เลขที่ที่ต่อท้าย ชื่อตำรา ในประกาศ เช่น เลขที่ 169 หรือ 177 เป็นเลขทะเบียน เอกสาร โบราณ ของหอสมุดแห่งชาติ ใช้เป็นเลขอ้างอิง ตอนค้นและขอ ดูต้นฉบับได้
ขั้นตอนขอดูต้นฉบับ
ค้นทะเบียน ที่เว็บไซต์ ฐานข้อมูล เอกสาร โบราณ manuscript.nlt.go.th เลือกแท็บ "หนังสือสมุดไทย" แล้วค้นจากเลข ทะเบียน หรือชื่อเรื่อง จดหมวด หมู่ ชื่อเรื่อง และเลขที่ให้ครบ
สมัครสมาชิก และยื่นคำขอ ออนไลน์ กรอก "แบบขออนุญาต ศึกษาค้นคว้า และขอใช้เอกสาร โบราณ" ในระบบ เมื่อผู้อำนวย การสำนัก หอสมุดแห่งชาติอนุมัติ ระบบจะแจ้งทางอีเมล แล้วจึงไปใช้บริการ ที่กลุ่มหนังสือ ตัวเขียน และจารึก
เตรียม หลักฐานตามประเภทผู้ใช้ ประชาชน ใช้บัตรประชาชน กับหนังสือ ขออนุญาต นักศึกษา และข้าราชการ ใช้หนังสือ รับรอง จากต้นสังกัด ชาวต่างชาติใช้ หนังสือ จากสำนักงาน การวิจัยแห่งชาติ
รู้ไว้ว่าอาจได้ดูฉบับสำเนา ถ้าเล่มนั้นมีฉบับพิมพ์ ฉบับปริวรรต ไมโครฟิล์ม หรือฉบับดิจิทัลแล้ว ห้องบริการ จะให้ดูฉบับสำเนา แทนต้นฉบับ
ทำตามระเบียบในห้อง สวมถุงมือ วางต้นฉบับบนผ้าที่จัดไว้ ไม่ทาบกระดาษ คัดลอกหรือแตะ ตัวอักษร และ ห้ามถ่ายรูปเอกสาร โบราณเอง ถ้าต้องการ สำเนา ต้องขอผ่านเจ้าหน้าที่ โดยกรอกแบบฟอร์ม 1 ใบต่อ 1 เลขที่
ผลงานที่ใช้ข้อมูล จากเอกสาร โบราณ ต้องอ้างอิง หอสมุดแห่งชาติ และส่งสำเนาผลงาน 1 ชุดให้กลุ่มหนังสือ ตัวเขียน และจารึก ส่วนการใช้ภาพเชิงพาณิชย์ อ่านต่อในหัวข้อ ภาพและลิขสิทธิ์ ด้านล่าง
ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 4, 5 และ 35ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข เรื่องการประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 ประกาศ กำหนด ให้ตำรา ตามบัญชีแนบท้าย เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาในตำรา นั้นเป็นตำรับ ยาแผนไทยของชาติ
ประกาศ วันที่ ทั้งฉบับ ส่วนที่เป็นตำราฝีดาษ
ฉบับที่ 4 พ.ศ. 2559ลงนาม 1 เม.ย. 2559 · ราชกิจจานุเบกษา 11 พ.ค. 255935 รายการ 2,369 ตำรับ 5 เล่ม 489 ตำรับ
ฉบับที่ 5 พ.ศ. 2559ลงนาม 11 ก.ค. 2559 · ราชกิจจานุเบกษา 11 ส.ค. 255919 รายการ 2,372 ตำรับ 18 เล่ม 2,355 ตำรับ
ฉบับที่ 35 พ.ศ. 2566ราชกิจจานุเบกษา 1 พ.ย. 2566ตำราของหอสมุด 26 รายการ 2,578 ตำรับ (ทั้งฉบับ 3,861 ตำรับ) 1 เล่ม 139 ตำรับ
ยอด 24 เล่ม 2,983 ตำรับ ในบทความนี้ เรานับเองจาก บัญชีท้ายประกาศทั้ง 3 ฉบับ ส่วนยอดรวมทั้ง ฉบับเป็นตัวเลข ตามประกาศ
"ของชาติ" หมายถึงอะไร
ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ คือตำรา ที่รัฐประกาศ คุ้มครอง ในฐานะ ภูมิปัญญา ของส่วนรวม เมื่อตำราอยู่ในบัญชีแล้ว ตำรับยาทุกตำรับ ในเล่มนั้นเป็น ตำรับยาแผนไทย ของชาติ แม้ประกาศ จะบอกเพียง ชื่อเล่มและจำนวนตำรับ ไม่ได้เขียนชื่อตำรับรายตัว ผลที่ตามมาคือ ถ้าจะนำตำรับ ไปใช้เพื่อการ ค้าหรือวิจัยพัฒนา เป็นตำรับ ใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตตามมาตรา 19 อ่านภาพรวมของตำรับ 3 ประเภทได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ถ้าจะใช้ตำรับ จากตำรา ฝีดาษ: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตตามมาตรา 19ถ้าแบรนด์ สนใจตำรับ ในตำราฝีดาษ งานฝั่งสิทธิในตำรับมี 2 เรื่องหลัก คือ ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตใช้ประโยชน์
1. ขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นจากนายทะเบียน
ประกาศ คณะกรรมการ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูล เบื้องต้นเกี่ยว กับตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติหรือตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอ รับอนุญาต ใช้ประโยชน์ ที่ต้องการ ทราบข้อมูล เบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นท้ายประกาศ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผย คือ ส่วนประกอบ ของสมุนไพร ในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระ สำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุ ชื่อตำรับ หรือตำรา พร้อมเลขฉบับ ของประกาศ สำหรับตำรากลุ่มนี้ ควรระบุชื่อเล่ม เลขที่ และประกาศฉบับที่ 4, 5 หรือ 35 ให้ตรงกับบัญชี
2. ขออนุญาต ใช้ประโยชน์ ตามมาตรา 19
มาตรา 19 ของ พ.ร.บ.คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 กำหนดว่า ผู้ที่จะนำตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติไปขึ้นทะเบียน ตำรับยาและขอ อนุญาต ผลิตยา หรือนำไปศึกษา วิจัยปรับปรุง เป็นตำรับ ใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาต ใช้ประโยชน์ และชำระ ค่าตอบแทน การใช้ประโยชน์ ต่อผู้อนุญาต ขั้นตอน แบบคำขอ และสัญญา อธิบายไว้ใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ข้อสังเกตสำหรับตำรากลุ่มนี้
ตำรับในตำรา ฝีดาษเขียน ขึ้นในยุคที่ยังมี โรคระบาด ข้อมูลสรรพคุณ ที่นายทะเบียน เปิดเผยจึงอาจ เป็นเรื่อง โรคที่ไม่เหมาะ กับสินค้าทั่วไป การอ่านข้อมูล เบื้องต้นก่อนช่วย ให้ตัดสิน ใจได้ว่าตำรับ นั้นเหมาะ กับผลิตภัณฑ์ ที่วางแผน ไว้หรือไม่
สิทธิในตำรับ กับการขออนุญาต ผลิตภัณฑ์ เป็นคนละเรื่อง ตัวสินค้า ยังต้องผ่านขั้น ตอนตาม พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562
ค้นชื่อเล่มและเลขที่ได้ใน ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
เล่าเรื่อง ตำราฝีดาษ ในแบรนด์ ได้แค่ไหน เรื่องของตำรา ฝีดาษเล่าได้หลายแง่ แต่เมื่อเรื่อง เล่าไปอยู่ในโฆษณา ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพร ก็ต้องอยู่ในกรอบของ พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 กำหนดว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร หรือคุณประโยชน์ ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบ อนุญาต จากผู้อนุญาตก่อน" และมาตรา 74 กำหนด ลักษณะ การโฆษณา ที่ห้ามไว้ 5 ข้อ
มุมที่เล่าได้ (เล่าเป็นประวัติศาสตร์ ไม่ผูกกับสรรพคุณ)
ภูมิปัญญา ที่เกิดในยุคโรค ระบาด คนสยาม เคยเจอฝีดาษ แทบทุกปี และหมอไทย บันทึกความ รู้ไว้เป็นสมุดหลาย สิบเล่ม
หมอไทย กับหมอฝรั่งทำงานคู่กัน การปลูกฝีปี 2381–2382 เป็นพระราชดำริ ของรัชกาลที่ 3 และแพทย์ หลวงไทยเป็น ผู้ลงมือหลัก ตามบทความของ Terwiel (1988)
การเรียนรู้แบบเปิดรับ หมอบรัดเลย์ใส่ หลักงดของแสลง แบบแพทย์ ไทยไว้ในตำรา ปลูกฝีของตน ตามบทนำของ Pearson (2016)
งานช่างของสมุดไทย กระดาษข่อย สมุดขาว สมุดดำ และหมึกแบบเดิม
ที่มาที่ตรวจสอบได้ ถ้าได้รับอนุญาตใช้ตำรับแล้ว บอกชื่อเล่ม เลขที่ และประกาศฉบับที่ ตามบัญชี
สิ่งที่ควรเลี่ยง
ไม่โยงผลิตภัณฑ์ กับการป้องกัน โรคติดเชื้อหรือ โรคระบาด และไม่ใช้คำอย่าง "ต้านไวรัส" หรือ "สร้างภูมิคุ้มกัน" เพราะมาตรา 74 (2) ห้ามโฆษณาที่ "แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้ เข้าใจ ผิดในสรรพคุณ ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพรนั้น"
ไม่เล่าว่าตำรับ "ศักดิ์สิทธิ์" หรือเป็นของวิเศษ มาตรา 74 (1) ห้ามโอ้อวดว่าบำบัด บรรเทา หรือป้องกันโรค "ได้อย่าง ศักดิ์สิทธิ์ หรือตามความ เชื่อส่วนบุคคล"
ไม่สื่อว่าหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร กรมการแพทย์แผนไทยฯ หรือราชสำนักรับรองสินค้า มาตรา 74 (4) ห้ามโฆษณาที่ "เป็นการ รับรอง หรือยกย่อง สรรพคุณ ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพร โดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ"
ไม่สื่อว่าใช้ตำรับ ครบทั้งตำรับ ถ้าใช้เพียงบางส่วน มาตรา 74 (3) ห้ามโฆษณาที่ "ทำให้ เข้าใจ ว่ามีวัตถุใดเป็น ส่วนประกอบ ซึ่งความ จริงไม่มีวัตถุหรือ ส่วนประกอบ นั้นในผลิตภัณฑ์ สมุนไพร"
ไม่ใช้ภาพต้นฉบับ จากหอสมุดโดย ยังไม่ได้รับอนุญาต (ดูหัวข้อถัดไป)
ข้อความ บนฉลาก และสื่อโฆษณา ควรมาจากข้อมูล ที่ได้รับอนุญาตแล้ว ถ้าไม่แน่ใจ ว่าประโยค ใดเข้าข่ายโฆษณา ให้ทีม RA อ่านก่อนเผยแพร่
เล่าเรื่อง ตำราฝีดาษ ในแบรนด์ ✘ ควรเลี่ยง
โยงสินค้า กับการป้องกัน โรคติดเชื้อหรือ โรคระบาด คำว่า ต้านไวรัส หรือ สร้างภูมิคุ้มกัน เล่าว่าตำรับ ศักดิ์สิทธิ์ หรือเป็นของวิเศษ สื่อว่าหอสมุด กรม หรือราชสำนักรับรองสินค้า สื่อว่าใช้ครบทั้งตำรับ ทั้งที่ใช้บางส่วน ใช้ภาพต้นฉบับ โดยไม่ได้รับอนุญาต ✔ เล่าได้
ประวัติ ฝีดาษในสยาม ตามแหล่ง ที่อ้างได้ หมอไทย กับหมอบ รัดเลย์ในการ ปลูกฝีปี 2381–2382งานช่างของสมุดไทย กระดาษข่อย สมุดขาวและสมุดดำ ชื่อเล่ม เลขที่ และประกาศฉบับที่ เมื่อได้รับอนุญาต ใช้ตำรับแล้ว บอกตรง ๆ ว่ายังไม่รู้อายุ และผู้เขียน ของต้นฉบับ การโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร ต้องได้รับใบอนุญาต ก่อนตามมาตรา 70 และอยู่ในกรอบของมาตรา 74
ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 และ 74
ภาพต้นฉบับ สมุดไทยและลิขสิทธิ์: ข้อควรระวัง ภาพต้นฉบับ ของหอสมุดแห่งชาติ
หน้าบริการ เอกสาร โบราณ ของหอสมุดแห่งชาติ ระบุว่า การถ่ายภาพหรือ ทำสำเนา เพื่อการค้าหรือ หากำไร ต้องได้รับอนุญาต จากอธิบดี กรมศิลปากร และระเบียบ การใช้บริการ ระบุว่า การตีพิมพ์ภาพ เอกสาร โบราณ ในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ ให้ทำหนังสือ ถึงอธิบดี กรมศิลปากร ภาพหน้าสมุดไทย ตำราฝีดาษ บนบรรจุภัณฑ์ เว็บไซต์ หรือสื่อโฆษณา จึงควรขออนุญาตก่อนใช้ เรายังไม่พบภาพ ต้นฉบับ ของตำรา ชุดนี้ที่เผยแพร่ ด้วยสัญญา อนุญาต แบบเปิด
ถ้าต้องการ ภาพประกอบ โดยไม่ใช้ต้นฉบับ ทางเลือก คือภาพถ่าย สมุดข่อยทั่วไป ที่มีสัญญา อนุญาต ชัดเจน หรือภาพที่ถ่ายขึ้นใหม่ โดยเขียนคำบรรยายให้ตรง ไม่บอกว่าเป็น ตำราฝีดาษ ของหอสมุด
ลิขสิทธิ์: ข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัย
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 7 ระบุว่า ระเบียบ ประกาศ และคำสั่งของ หน่วยงานของรัฐ ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ การอ้างชื่อเล่ม เลขที่ และจำนวน ตำรับจากบัญชี ท้ายประกาศ จึงทำได้
มาตรา 19 กำหนด ว่าลิขสิทธิ์ มีอยู่ตลอด อายุผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ ถึงแก่ความตาย ฉบับพิมพ์ ฉบับถอดความ หรือภาพถ่าย ที่มีผู้จัดทำขึ้นภายหลัง โดยเฉพาะงานที่พิมพ์หลัง พ.ศ. 2490 อาจยังมีเจ้าของลิขสิทธิ์อยู่ จึงไม่ควรถือว่า เป็นสาธารณ สมบัติก่อนตรวจสอบ
กติกาของหอสมุด เรื่องภาพต้นฉบับ ใช้แยกจากเรื่อง ลิขสิทธิ์ แม้ตัวต้นฉบับจะเก่ามาก การขอใช้ภาพ ก็ยังต้องทำตาม ระเบียบ ของหอสมุด
แหล่งอ้างอิง ทางประวัติศาสตร์ รายการ ด้านล่างเป็นแหล่ง ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ และข้อมูล บริการ ที่ใช้ในบทความนี้ ส่วนกฎหมาย และประกาศ อยู่ในรายการ แหล่งที่มาท้าย บทความ
Terwiel, B.J. (1988). Acceptance and Rejection: The First Inoculation and Vaccination Campaigns in Thailand. Journal of the Siam Society 76: 183–201.
Bradley, Dan Beach. Treatise on Smallpox Vaccination. แปลและเขียนบทนำโดย Quentin (Trais) Pearson. Journal of the Siam Society 104 (2016): 147–168. (ต้นฉบับ ภาษาไทยพิมพ์ ที่กรุงเทพฯ โดย A.B.C.F.M. Press, ค.ศ. 1844)
ดอกรัก พยัคศรี (2565). โรคฝีในตำรายาไทย. ฐานข้อมูล เอกสาร ตัวเขียน ในประเทศไทย, ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (ฉบับออนไลน์), คำว่า "ฝีดาษ" "ดาษ" "ปลูกฝี" "สมุดไทย" และ "สมุดข่อย". สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
World Health Organization. Smallpox (health topic). สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. บริการเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ จารึก สมุดไทย ตู้พระธรรม และคัมภีร์ ใบลาน: หน้าสืบค้น ระเบียบการใช้บริการ และคู่มือแนะนำ การขอใช้เอกสาร โบราณ. สืบค้น 18 พ.ย. 2569.
สารานุกรม ไทยสำหรับ เยาวชนฯ เล่ม 32 เรื่องหนังสือสมุดไทย (อ่านผ่านฉบับ เผยแพร่ออนไลน์ ของทรูปลูกปัญญา, 2560).
คำถามที่พบบ่อย ตำราฝีดาษ คืออะไร คือกลุ่มสมุดไทย ของหอสมุดแห่งชาติ ที่บันทึก ตำรายาว่าด้วยฝีดาษ ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ ในประกาศฉบับที่ 4 และ 5 พ.ศ. 2559 และฉบับที่ 35 พ.ศ. 2566 จากบัญชีท้ายประกาศมี 24 เล่ม รวม 2,983 ตำรับ
ฝีดาด กับ ฝีดาษ ต่างกันไหม "ฝีดาด" เป็นตัวสะกด แบบเก่าที่ประกาศ คงไว้ตามชื่อบน ต้นฉบับ พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน สะกดว่า "ฝีดาษ" และให้ความ หมายว่าไข้ทรพิษ โบราณเรียกไข้หัว บทความ นี้ไม่ได้ถือว่า กลุ่มโรคในตำรา เท่ากับ โรคปัจจุบัน
ตำราฝีดาษ แต่ละเล่มมีกี่ตำรับ จากบัญชีท้ายประกาศ เล่มที่เล็กที่สุดมี 7 ตำรับ (ตำรายาฝีดาด เลขที่ 162) และเล่มที่ใหญ่ที่สุดมี 308 ตำรับ (ตำราฝีดาด เลขที่ 160)
ขอดูต้นฉบับ ตำราฝีดาษ ได้ที่ไหน ที่กลุ่มหนังสือ ตัวเขียน และจารึก หอสมุดแห่งชาติ ค้นเลขที่ในฐานข้อมูล manuscript.nlt.go.th สมัครสมาชิก แล้วยื่นแบบขอ อนุญาต ออนไลน์ ในห้องบริการ ห้ามถ่ายรูปเอกสาร โบราณเอง ต้องขอสำเนาผ่านเจ้าหน้าที่
นำตำรับ จากตำรา ฝีดาษไปผลิตสินค้า ได้ไหม ตำรับในตำรา กลุ่มนี้เป็นตำรับ ยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้น ทะเบียน และผลิต หรือวิจัยพัฒนา เป็นตำรับ ใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาต ใช้ประโยชน์ ตามมาตรา 19 และตัวสินค้า ยังต้องผ่านขั้น ตอนตาม พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ค้นได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
ใช้ภาพหน้าสมุด ไทยต้นฉบับ บนบรรจุ ภัณฑ์ได้ไหม หอสมุดแห่งชาติ ระบุว่าการ ถ่ายภาพหรือทำ สำเนา เพื่อการค้าต้อง ได้รับอนุญาต จากอธิบดี กรมศิลปากร จึงควรขออนุญาตก่อนใช้ และเขียน คำบรรยาย ภาพให้ตรงกับที่มา
แหล่งอ้างอิง พระราชบัญญัติ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ คณะกรรมการ คุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูล เบื้องต้นเกี่ยว กับตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติหรือตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 35) พ.ศ. 2566 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ พระราชบัญญัติ ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความ นี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่ คำแนะนำ ทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศ ฉบับล่าสุด หรือปรึกษา ผู้เชี่ยวชาญ ก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง