เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย: ตำราธาตุในการแพทย์แผนไทย 3 เล่ม จากหอสมุดแห่งชาติสู่ตำราของชาติ

อ่าน 13 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

ดินแดงในชามดินเผา น้ำในขันทองเหลือง ควันธูป และเปลวตะเกียงน้ำมัน วางบนโต๊ะไม้สีเข้ม ภาพประกอบเรื่องคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย

คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย คืออะไร: คัมภีร์แพทย์แผนไทย 3 เล่มที่เรียงเป็นหลักสูตร

คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย คือตำราแพทย์ไทยโบราณ 3 เล่มที่หอสมุดแห่งชาติเก็บไว้ในเลขที่ 113, 95 และ 99 กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561 ประกาศระบุว่าเล่ม 1 ว่าด้วยธาตุวินิจฉัย ไม่ได้ระบุจำนวนตำรับ เล่ม 2 มี 79 ตำรับ และเล่ม 3 มี 103 ตำรับ รวม 182 ตำรับ คำนำของฉบับอนุรักษ์ที่กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกจัดพิมพ์ระบุว่าต้นฉบับเป็นหนังสือสมุดไทยดำ คัดและเขียนด้วยลายมือ

สิ่งที่ทำให้ตำราชุดนี้น่าสนใจ คือการเรียงเนื้อหาเหมือนหลักสูตร วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2560) สรุปว่าเล่ม 1 ว่าด้วยธาตุในร่างกาย เล่ม 2 ว่าด้วยความรู้พื้นฐานเรื่องสมุนไพร และเล่ม 3 ว่าด้วยตำรับยาตามโรคและอาการ คือเริ่มจากทฤษฎี ไปที่ตัวยา แล้วจึงถึงตำรับ ผู้ที่อยากเข้าใจวิธีคิดของแพทย์แผนไทยจึงเห็นทั้งระบบได้ในชุดเดียว

บทความนี้เล่าเรื่องของตำราตามลำดับเวลา บอกว่าต้นฉบับอยู่ที่ไหนและอ่านได้อย่างไร แล้วสรุปสิ่งที่ผู้ประกอบการควรรู้ก่อนนำตำรับหรือเรื่องราวของตำราไปใช้ในสินค้า ส่วนภาพรวมเรื่องสิทธิในตำรับทุกประเภท อ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย 3 เล่ม ในประกาศฉบับที่ 20
เล่มเลขที่หอสมุดแห่งชาติประกาศบรรยายว่าจำนวนตำรับบทบาทตามวิทยานิพนธ์ 2560
เล่ม 1113ว่าด้วยธาตุวินิจฉัยไม่ระบุธาตุในร่างกาย
เล่ม 295กล่าวมาในลักษณะกองโรค79ความรู้พื้นฐานเรื่องสมุนไพร
เล่ม 399กล่าวมาในลักษณะกองโรคว่าด้วยธาตุทั้ง 4103ตำรับยาตามโรคและอาการ

ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 บัญชีแนบท้ายข้อ 1 · กัมพล มะลาพิมพ์ (2560) วิทยานิพนธ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร

ธาตุในการแพทย์แผนไทย ตามที่เล่ม 1 อธิบาย

คำว่า "ธาตุวินิจฉัย" ในชื่อตำราบอกเนื้อหาของเล่มแรกได้ตรงตัว เล่ม 1 ไม่มีจำนวนตำรับในประกาศ เพราะเป็นเล่มที่ว่าด้วยหลักคิด ประกาศฉบับที่ 20 เขียนสั้น ๆ ว่าเล่มนี้ "ว่าด้วยธาตุวินิจฉัย" ส่วนรายละเอียดที่อ่านได้ในวันนี้มาจากฉบับอนุรักษ์และวิทยานิพนธ์ที่ศึกษาต้นฉบับ

ธาตุคือฐานของการอธิบายร่างกาย

อธิบายอย่างง่าย ตำราชุดนี้มองว่าร่างกายประกอบด้วยธาตุ เมื่อธาตุอยู่ในสภาพปกติ ร่างกายก็เป็นปกติ เมื่อธาตุผิดไปจากเดิม ความเจ็บป่วยจึงเกิด หมอจึงต้อง "วินิจฉัย" ว่าธาตุใดผิดปกติ และผิดปกติแบบใด ก่อนจะเลือกยา ตามที่วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) สรุปไว้ ตำราจัดธาตุที่ผิดปกติเมื่อเจ็บป่วยเป็น 5 ลักษณะ คือ

  • กำเริบ
  • หย่อน
  • พิการ
  • แตก
  • ออกจากร่างกาย

เล่ม 1 เริ่มจากคำสอนทางพุทธ แล้วไปถึงไฟธาตุ ดาว และฤดู

ตามฉบับอนุรักษ์ เล่ม 1 เปิดด้วยเรื่องขันธ์ 5 อายตนะ 6 และรูป 18 ซึ่งเป็นคำสอนทางพุทธศาสนาเรื่องกายและใจ จากนั้นจึงเข้าสู่เรื่องมหาภูตรูป 4 และสมุฏฐาน ปิตตะ วาตะ เสมหะ ซึ่งเมื่อรวมกันเรียกว่าสันนิบาต เล่มนี้ยังอธิบายไฟธาตุ 4 แบบ คือ สมาธาตุ วิสมาธาตุ ติกขธาตุ และมันทธาตุ มีการจับคู่ดาวเคราะห์กับธาตุ เรื่องวิถีโคจร 3 วิถี (อัชวิถี นาควิถี โควิถี) และเรื่องฤดู 3 กับฤดู 6

คอลัมน์ "ณ บ้านพระอาทิตย์" ของปานเทพ พัวพงษ์พันธ์ (ผู้จัดการออนไลน์, 2566) ให้ความเห็นว่าตำรานี้เชื่อมการแพทย์ไทยกับแนวคิดพุทธเรื่องกายและใจ และใช้ความรู้ทางดาราศาสตร์ร่วมด้วย มุมนี้เป็นความเห็นของผู้เขียนคอลัมน์ แต่ช่วยให้เห็นว่าทำไมตำราเล่มเดียวจึงพูดถึงทั้งร่างกาย ฤดูกาล และดวงดาว

ข้อควรรู้คือ ตำราเป็นบันทึกหลักคิดของแพทย์แผนไทยในอดีต เราเล่าเนื้อหาตามที่ตำราและงานศึกษาระบุ ไม่ได้ยืนยันผลทางการแพทย์ของแนวคิดหรือตำรับใด

สมุดไทยดำปิดอยู่ข้างดินสอพองและสมุนไพรแห้ง บนโต๊ะไม้สีเข้ม ภาพประกอบเรื่องคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย

เล่ม 2 และเล่ม 3: จากความรู้เรื่องตัวยา สู่ตำรับยาตามกองโรค

ถ้าเล่ม 1 คือทฤษฎี เล่ม 2 และเล่ม 3 คือส่วนที่นำทฤษฎีไปใช้ ประกาศฉบับที่ 20 บรรยายสองเล่มนี้ไว้ดังนี้

  • เล่ม 2 (เลขที่ 95) ประกาศเขียนว่า "จำนวน ๗๙ ตำรับ กล่าวมาในลักษณะกองโรค"
  • เล่ม 3 (เลขที่ 99) ประกาศเขียนว่า "กล่าวมาในลักษณะกองโรคว่าด้วยธาตุทั้ง ๔ จำนวน ๑๐๓ ตำรับ"

วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) อธิบายจากมุมของผู้ศึกษาว่า เล่ม 2 ว่าด้วยความรู้พื้นฐานเรื่องสมุนไพร และเล่ม 3 ว่าด้วยตำรับยาตามโรคและอาการ ทั้งสามเล่มเรียงลำดับเพื่อการเรียน คำบรรยายของประกาศกับของวิทยานิพนธ์จึงเน้นคนละมุม ประกาศบอกจำนวนตำรับและการจัดกลุ่มตามกองโรค ส่วนวิทยานิพนธ์บอกบทบาทของแต่ละเล่มในการเรียน

หน้าตาของต้นฉบับ

วิทยานิพนธ์สรุปว่าตำรามี 3 ส่วน คือ บทไหว้ครูและพระรัตนตรัย เนื้อหา และบทสรุปที่บอกเวลาคัดเสร็จ เนื้อหาแยกเป็นหลักเวชศาสตร์และเภสัชวัตถุ ประกาศเองก็จัดทั้ง 3 เล่มเป็น "ตำราหมวดเวชศาสตร์"

คำนำฉบับอนุรักษ์เล่าว่าต้นฉบับเป็นสมุดไทยดำ เขียนด้วยลายมือสมัยเก่า เนื้อหามีอายุ 100 ปีขึ้นไป และพบลายมือหลายแบบ ทั้งแบบอาลักษณ์ แบบเสมียน และแบบหวัด การสะกดคำก็ไม่คงที่ เช่น คำว่า "ธาตุ" บางแห่งเขียนเป็น "ทาตุ" รายละเอียดเหล่านี้บอกว่าตำราผ่านมือผู้คัดลอกมากกว่าหนึ่งคน

สมุดไทยดำทำจากกระดาษข่อยที่ผสมเขม่าไฟหรือถ่านบดละเอียดให้เป็นสีดำ และเขียนด้วยดินสอขาวหรือหมึกขาว ตามที่สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 32 อธิบายไว้ ภาพของตำราชุดนี้จึงเป็นตัวอักษรสีขาวบนหน้ากระดาษสีดำที่พับไปมาเป็นเล่ม

ประกาศไม่ได้ระบุชื่อตำรับรายตัว ผู้ที่อยากรู้ว่ามีตำรับใดบ้างจึงต้องอ่านจากฉบับอนุรักษ์หรือขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน (ดูหัวข้อการใช้ตำรับด้านล่าง)

เส้นทางของคัมภีร์แพทย์แผนไทยชุดนี้: จากสมุดไทยดำ สู่หอสมุดแห่งชาติ และฉบับอนุรักษ์

ไม่มีใครรู้ว่าใครเป็นผู้แต่งคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย และยังไม่พบวันที่คัดลอกของต้นฉบับ แต่มีหลักฐานพอให้เล่าเส้นทางของตำราได้เป็นช่วง ๆ

ปลายพุทธศตวรรษที่ 24: ช่วงที่น่าจะบันทึก

วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) สันนิษฐานว่าตำรานี้บันทึกในสมัยรัตนโกสินทร์ ช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 24 ข้อนี้เป็นข้อสันนิษฐานของผู้วิจัย ไม่ใช่ปีที่เขียนไว้ในเล่ม

6 กุมภาพันธ์ 2458: เล่ม 3 เข้าสู่หอสมุด

ประกาศฉบับที่ 20 บันทึกประวัติของเล่ม 3 ว่า "กรมหลวงวงสาฯ กรมหมื่นไชยนาทรฯ ประทานเมื่อวันที่ ๖ กุมภาพันธ์ ๒๔๕๘" เราคัดชื่อไว้ตามที่ประกาศพิมพ์ ประกาศไม่ได้บอกที่มาของเล่ม 1 และเล่ม 2

วันเดียวกันนั้นมีตำราแพทย์เข้าสู่หอสมุดมากกว่าหนึ่งเล่ม ประกาศฉบับที่ 35 (2566) บันทึกประวัติของคัมภีร์ธาตุวิภังค์ เลขที่ 100 ด้วยข้อความเดียวกัน คือ "กรมหลวงวงสา ฯ กรมหมื่นไชยนาท ฯ ประทาน เมื่อวันที่ ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๕๘"

2560: งานศึกษาวิชาการ

กัมพล มะลาพิมพ์ ศึกษาตำรานี้เป็นวิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาวิชาจารึกศึกษา มหาวิทยาลัยศิลปากร ชื่อ "การศึกษาวิเคราะห์คัมภีร์แพทย์แผนไทย: พระคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย" งานนี้เป็นที่มาของคำอธิบายเรื่องโครงสร้าง 3 เล่ม อายุของตำรา และธาตุผิดปกติ 5 ลักษณะ

2561: ประกาศเป็นตำราของชาติ

รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขลงนามประกาศฉบับที่ 20 เมื่อ 7 ธันวาคม 2561 และประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 22 มกราคม 2562

กันยายน 2562: ฉบับอนุรักษ์

กองคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและแพทย์พื้นบ้านไทย กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก จัดพิมพ์ "ตำราธาตุวินิจฉัย (ฉบับอนุรักษ์)" ในชุดตำราภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย (ฉบับอนุรักษ์) พิมพ์ครั้งที่ 1 เดือนกันยายน 2562 จำนวน 1,000 เล่ม ISBN 978-616-11-4053-3 ยาว 353 หน้า มีอภิธานศัพท์และบรรณานุกรม ใช้งบจากกองทุนภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย ผู้ถ่ายถอดคือกัมพล มะลาพิมพ์ คนเดียวกับผู้ทำวิทยานิพนธ์ และผู้รวบรวมเรียบเรียงคือ ดร.นันทศักดิ์ โชติชนะเดชาวงศ์ และคณะ

เรื่องนี้จึงมีจุดที่น่าเล่า คือนักวิจัยคนเดียวเดินเรื่องต่อ จากผู้ศึกษาต้นฉบับในมหาวิทยาลัย มาเป็นผู้ถ่ายถอดให้ฉบับพิมพ์ของรัฐ ผู้จัดการออนไลน์ (2566) ให้ความเห็นว่าตำรานี้เป็นความรู้ที่เกือบสูญหาย บางตอนหายไปตามกาลเวลา และยังไม่อยู่ในหลักสูตรการสอบใบประกอบวิชาชีพ

เส้นทางของคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย
  1. ช่วงที่น่าจะบันทึกข้อสันนิษฐานในวิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560)
  2. เล่ม 3 เข้าสู่หอสมุดประกาศบันทึกว่า กรมหลวงวงสาฯ กรมหมื่นไชยนาทรฯ ประทาน
  3. วิทยานิพนธ์สาขาวิชาจารึกศึกษา มหาวิทยาลัยศิลปากร
  4. ประกาศฉบับที่ 20เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ (ราชกิจจานุเบกษา 22 ม.ค. 2562)
  5. ฉบับอนุรักษ์กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ISBN 978-616-11-4053-3

ที่มา: ประกาศ สธ. ฉบับที่ 20 (2561) · กัมพล มะลาพิมพ์ (2560) · ตำราธาตุวินิจฉัย (ฉบับอนุรักษ์) (2562)

ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยได้อย่างไร

ต้นฉบับทั้ง 3 เล่มอยู่ที่สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ทางที่อ่านเนื้อหาได้ง่ายที่สุดคือฉบับอนุรักษ์ของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ซึ่งถ่ายถอดจากต้นฉบับเป็นอักษรปัจจุบันแล้ว ถ้าต้องการดูต้นฉบับหรือสำเนาของหอสมุด ทำตามขั้นตอนของหอสมุดได้ดังนี้

1. ค้นทะเบียนในฐานข้อมูลเอกสารโบราณ

เว็บไซต์ manuscript.nlt.go.th ของหอสมุดแห่งชาติมีหน้า "สืบค้น" แยกเป็น 4 แท็บ คือ จารึก คัมภีร์ใบลาน หนังสือสมุดไทย และตู้พระธรรม ค้นได้จากเลขทะเบียน หรือจากชื่อทะเบียน ชื่อหน้าปก หรือชื่อเรื่อง แท็บหนังสือสมุดไทยแสดงคอลัมน์ ทะเบียน เรื่อง หมวด หมู่ หมู่ย่อย และสำนัก ลองเปิดแท็บหนังสือสมุดไทย แล้วค้นด้วยเลขที่ 113, 95 หรือ 99 หรือคำว่า "ธาตุวินิจฉัย"

2. สมัครสมาชิกและยื่นคำขอออนไลน์

คู่มือของหอสมุดให้สมัครสมาชิกในระบบฐานข้อมูลเอกสารโบราณ แล้วกรอกแบบขออนุญาตศึกษาค้นคว้าและขอใช้เอกสารโบราณทางออนไลน์ เมื่อผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติอนุมัติ ระบบจะแจ้งทางอีเมล จากนั้นไปใช้บริการที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก หลักฐานที่ต้องใช้ขึ้นกับประเภทผู้ใช้ เช่น ประชาชนใช้บัตรประชาชนกับหนังสือขออนุญาต นักศึกษาและข้าราชการใช้หนังสือรับรองจากต้นสังกัด

3. จดข้อมูลให้ครบก่อนยื่นขอ

ระเบียบการใช้บริการแนะนำให้จดหมวด หมู่ ชื่อเรื่อง และเลขที่ ให้ครบก่อนยื่นขอ

4. ในห้องบริการ

  • ถ้ามีฉบับพิมพ์ ฉบับปริวรรต ไมโครฟิล์ม หรือฉบับดิจิทัลแล้ว หอสมุดจะให้ดูฉบับสำเนาแทนต้นฉบับ
  • ผู้ใช้ต้องสวมถุงมือ วางต้นฉบับบนผ้า ใช้ไม้สามเหลี่ยมพิง และห้ามทาบกระดาษคัดลอกหรือแตะตัวอักษร
  • ห้ามถ่ายรูปเอกสารโบราณเอง ถ้าต้องการสำเนา ให้ขอผ่านเจ้าหน้าที่ กรอกแบบฟอร์ม 1 ใบต่อ 1 เลขที่

ผลงานที่ใช้ข้อมูลจากเอกสารต้องอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ และส่งสำเนาผลงาน 1 ชุดให้กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก

ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 ออกโดยอาศัยอำนาจตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ลงนามเมื่อ 7 ธันวาคม 2561 และประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 20 ง หน้า 6 วันที่ 22 มกราคม 2562

บัญชีแนบท้ายมี 2 ตำรา คือคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย 3 เล่ม รวม 182 ตำรับ และเวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป ของพระยาพิศณุประสาตรเวช ซึ่งมีบทความแยกของตัวเอง ทั้งฉบับรวม 451 ตำรับ

"ของชาติ" หมายความว่าอะไร

ประกาศมี 2 ข้อ ข้อ 1 ให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และข้อ 2 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ผลคือตำรับในคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ แม้ประกาศจะไม่เขียนชื่อตำรับรายตัว ผู้ที่จะนำตำรับไปใช้ประโยชน์ตามที่มาตรา 19 กำหนดจึงต้องขออนุญาตก่อน ส่วนการอ่าน ศึกษา หรือเล่าประวัติของตำรา ไม่อยู่ในรายการที่มาตรา 19 เขียนไว้ เรื่องสิทธิในตำรับทุกประเภทอธิบายไว้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

ถ้าจะใช้ตำรับจากคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยทำสินค้า

ถ้าคุณมีสูตรที่มาจากคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย หรือคิดว่าอาจมาจากตำราชุดนี้ มีสองเรื่องที่ควรทำก่อนลงทุนผลิต

1. ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับ

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศได้ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผย คือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ ชื่อตำรับหรือตำรา และเลขฉบับของประกาศที่กำหนดเป็นตำรับหรือตำราของชาติ สำหรับตำราชุดนี้คือประกาศฉบับที่ 20

ช่องทางนี้มีประโยชน์กับตำรานี้เป็นพิเศษ เพราะประกาศไม่ได้ระบุชื่อตำรับ การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนช่วยให้รู้ว่าสูตรตรงกับตำรับของชาติหรือไม่

2. ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19

มาตรา 19 แห่ง พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย กำหนดว่าผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต ตามกฎกระทรวง ขั้นตอน แบบคำขอ และสัญญา อธิบายไว้ครบใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

การได้รับอนุญาตจากฝั่งภูมิปัญญาไม่ได้แทนขั้นของ อย. ตัวผลิตภัณฑ์ยังต้องผ่าน อย. ตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ตามปกติ ค้นรายการตำราและจำนวนตำรับในประกาศทุกฉบับได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

เล่าเรื่องธาตุในการแพทย์แผนไทยในแบรนด์ได้แค่ไหน

ประวัติของตำราเป็นเรื่องที่เล่าได้ แต่เมื่อเรื่องเล่าอยู่ในโฆษณาสินค้า ต้องดูพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ด้วย มาตรา 70 เขียนว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน"

มาตรา 74 ห้ามโฆษณา 5 ลักษณะ

  1. โอ้อวดสรรพคุณหรือวัตถุอันเป็นส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์สมุนไพรว่าสามารถบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล (ข้อเดียวกันยังห้ามโฆษณาว่า "สามารถรักษาโรคให้หายขาดได้ หรือใช้ถ้อยคำอื่นใดที่มีความหมายในทำนองเดียวกัน")
  2. แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิดในสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรนั้น
  3. ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีวัตถุหรือส่วนประกอบนั้นในผลิตภัณฑ์สมุนไพร หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจตามที่โฆษณา
  4. เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ
  5. กระทำโดยฝ่าฝืนหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขเกี่ยวกับการโฆษณาตามที่รัฐมนตรีโดยคำแนะนำของคณะกรรมการประกาศกำหนด

มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย

  • ตำราที่เรียงเป็นหลักสูตร ธาตุ ตัวยา แล้วจึงตำรับ แสดงวิธีคิดเป็นระบบของแพทย์แผนไทย
  • แพทย์ไทย พุทธ และดาราศาสตร์ ตำราเดียวมีทั้งขันธ์ 5 ฤดูกาล และดาวเคราะห์
  • จากหอสมุดสู่ฉบับพิมพ์ของรัฐ เล่าวันที่ในประกาศและปีพิมพ์ฉบับอนุรักษ์ตามที่บันทึกไว้
  • นักวิจัยคนเดียวเดินเรื่องต่อ จากวิทยานิพนธ์ 2560 สู่ผู้ถ่ายถอดฉบับอนุรักษ์ 2562

สิ่งที่ควรเลี่ยง

  • คำว่า "ปรับธาตุ" หรือ "แก้ธาตุพิการ" เป็นคำโฆษณาผลิตภัณฑ์ เพราะเป็นการบอกสรรพคุณ
  • ข้อความที่ทำให้ตำราดูศักดิ์สิทธิ์ หรือบอกว่าเพราะมาจากตำราโบราณจึงได้ผล
  • ข้อความที่ทำให้เข้าใจว่าราชสำนัก หอสมุด กรมการแพทย์แผนไทย หรือสถาบันใดรับรองสินค้า
  • คำว่า "สูตรจากคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย" ถ้าสินค้าใช้ตำรับเพียงบางส่วน หรือยังไม่มีหลักฐานว่าสูตรมาจากเล่มไหนและได้รับอนุญาตแล้ว

ถ้าจะบอกที่มาของสูตร ควรระบุให้ตรงกับสิ่งที่ทำจริง และการโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 ก่อนเผยแพร่

เล่าเรื่องคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยในแบรนด์

ควรเลี่ยง

  • ใช้คำว่า ปรับธาตุ หรือ แก้ธาตุพิการ เป็นคำโฆษณาสินค้า
  • บอกว่าตำราศักดิ์สิทธิ์ หรือเพราะเป็นตำราโบราณจึงได้ผล
  • ทำให้เข้าใจว่าราชสำนัก หอสมุด หรือหน่วยงานรัฐรับรองสินค้า
  • อ้างว่าเป็นสูตรจากตำรา เมื่อใช้เพียงบางส่วนหรือยังไม่ได้รับอนุญาต

เล่าได้

  • ตำรา 3 เล่มเรียงเป็นหลักสูตร: ธาตุ ตัวยา ตำรับ
  • ตำราเชื่อมแพทย์ไทยกับคำสอนทางพุทธ ฤดูกาล และดาวเคราะห์
  • วันที่ในประกาศและปีพิมพ์ฉบับอนุรักษ์ ตามที่บันทึกไว้
  • อ้างที่มาเป็นชื่อตำรา ประกาศ และงานศึกษา

การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 และต้องไม่เข้าลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 74 แห่ง พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562

ภาพต้นฉบับ และลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์

ภาพต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ

หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าหรือหากำไร ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร ระเบียบการใช้บริการยังให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากร เมื่อจะตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณในหนังสือ งานวิจัย วิทยานิพนธ์ หรือบทความ ถ้าแบรนด์อยากใช้ภาพหน้าตำราจริงบนบรรจุภัณฑ์หรือในสื่อ ควรขออนุญาตก่อน และอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ

ถ้ายังไม่ได้รับอนุญาต ทางเลือกคือใช้ภาพสมุดไทยที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจน แล้วเขียนคำบรรยายให้ตรงว่าเป็นตัวอย่างสมุดไทย ไม่ใช่ต้นฉบับคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย

ฉบับพิมพ์สมัยใหม่อาจมีลิขสิทธิ์

ฉบับอนุรักษ์ปี 2562 เป็นหนังสือพิมพ์ใหม่ที่มีงานถ่ายถอด เรียบเรียง อภิธานศัพท์ และการจัดหน้าของผู้จัดทำ พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ให้วรรณกรรมรวมถึงหนังสือและสิ่งพิมพ์ และเจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน (มาตรา 4, 6, 15) ในทางกลับกัน มาตรา 6 วรรคสองระบุว่าการคุ้มครองไม่คลุมถึงความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี ระบบ หรือแนวความคิด

ในทางปฏิบัติ การเล่าเนื้อหาด้วยคำของตัวเองพร้อมอ้างที่มา ต่างจากการคัดหน้าหนังสือหรือข้อความยาว ๆ ไปพิมพ์ซ้ำ ถ้าจะทำซ้ำหน้าหรือภาพจากฉบับอนุรักษ์เพื่อการค้า ควรสอบถามผู้จัดทำก่อน บทความนี้เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับกรณีใดกรณีหนึ่ง

แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์

  • ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 20 ง หน้า 6, 22 มกราคม 2562.
  • ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 35) พ.ศ. 2566. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 140 ตอนพิเศษ 273 ง หน้า 124, 1 พฤศจิกายน 2566.
  • กัมพล มะลาพิมพ์. (2560). การศึกษาวิเคราะห์คัมภีร์แพทย์แผนไทย: พระคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาวิชาจารึกศึกษา มหาวิทยาลัยศิลปากร.
  • กองคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและแพทย์พื้นบ้านไทย กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2562). ตำราธาตุวินิจฉัย (ฉบับอนุรักษ์). กัมพล มะลาพิมพ์ ถ่ายถอด, นันทศักดิ์ โชติชนะเดชาวงศ์ และคณะ รวบรวมเรียบเรียง. กรุงเทพฯ: สามเจริญพาณิชย์. ISBN 978-616-11-4053-3.
  • ปานเทพ พัวพงษ์พันธ์. (2566, 4 สิงหาคม). "คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย" ความรู้การแพทย์แผนไทยที่เกือบสูญหายไป. คอลัมน์ ณ บ้านพระอาทิตย์, ผู้จัดการออนไลน์.
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. บริการเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ จารึก สมุดไทย ตู้พระธรรมและคัมภีร์ใบลาน (manuscript.nlt.go.th): หน้าสืบค้น ระเบียบการใช้บริการ และคู่มือแนะนำการขอใช้เอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
  • สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 32 เรื่องหนังสือสมุดไทย (การลบสมุด และการเขียนสมุดไทย).

คำถามที่พบบ่อย

คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย มีกี่เล่ม และกี่ตำรับ

3 เล่ม เป็นเอกสารของหอสมุดแห่งชาติ เลขที่ 113, 95 และ 99 ประกาศฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561 ระบุว่าเล่ม 1 ว่าด้วยธาตุวินิจฉัย ไม่ระบุจำนวนตำรับ เล่ม 2 มี 79 ตำรับ และเล่ม 3 มี 103 ตำรับ รวม 182 ตำรับ

ธาตุในการแพทย์แผนไทย ตามคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย ผิดปกติได้กี่แบบ

วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) สรุปว่าตำราจัดธาตุที่ผิดปกติเมื่อเจ็บป่วยเป็น 5 ลักษณะ คือ กำเริบ หย่อน พิการ แตก และออกจากร่างกาย

คัมภีร์ธาตุวินิจฉัยเขียนขึ้นเมื่อไร

ไม่มีปีที่เขียนในประกาศ วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) สันนิษฐานว่าบันทึกในสมัยรัตนโกสินทร์ ช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 24 ส่วนเล่ม 3 มีบันทึกในประกาศว่าประทานให้หอสมุดเมื่อ 6 กุมภาพันธ์ 2458

อ่านคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยฉบับอักษรปัจจุบันได้ที่ไหน

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกจัดพิมพ์ตำราธาตุวินิจฉัย (ฉบับอนุรักษ์) เมื่อกันยายน 2562 ISBN 978-616-11-4053-3 ถ้าต้องการดูต้นฉบับหรือสำเนาของหอสมุดแห่งชาติ ให้ค้นทะเบียนที่ manuscript.nlt.go.th แล้วยื่นคำขอออนไลน์

ใช้ตำรับจากคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยทำสินค้าได้ไหม

ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติตามประกาศฉบับที่ 20 ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิต หรือวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 และตัวสินค้ายังต้องผ่าน อย. ค้นรายการได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

เขียนว่าสินค้า "ปรับธาตุ" ตามคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยได้ไหม

ควรเลี่ยง เพราะเป็นการบอกสรรพคุณ การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาสรรพคุณที่เกินจริง หรืออ้างความศักดิ์สิทธิ์ เล่าประวัติของตำราได้ แต่อย่าใช้ตำราเป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไรตำรับยาแผนไทยมี 3 ประเภท ตำรับของชาติต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ ตำรับส่วนบุคคลต้องได้อนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ แล้วยังต้องผ่าน อย. พร้อมขั้นตอนและสมุนไพรควบคุมอ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำราอายุรเวชศึกษา ของขุนนิทเทสสุขกิจ: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2496 สู่ตำราของชาติ 2,773 ตำรับตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) พิมพ์ครั้งแรก 2496 เป็นตำราของชาติตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19 ทำไมสะกดสองแบบ หาอ่านที่ไหน ใช้ตำรับและเล่าเรื่องอย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์คัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์: ตำราครูแพทย์ปี 2504 ที่ประกาศเป็นตำราของชาติ 3 ครั้งเรื่องของคัมภีร์แพทย์ไทยแผนโบราณ 3 เล่ม ของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ ใครเขียน ข้างในมีอะไร ทำไมประกาศ 3 ครั้ง ใช้ตำรับอย่างไร และข้อควรระวังลิขสิทธิ์อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569