เจ้าของแบรนด์
คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย: ตำราธาตุในการ แพทย์แผนไทย 3 เล่ม จากหอสมุดแห่งชาติ สู่ตำรา ของชาติ
อ่าน 13 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ในบทความนี้ คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย คืออะไร: คัมภีร์แพทย์แผนไทย 3 เล่มที่เรียงเป็นหลักสูตร ธาตุในการแพทย์แผนไทย ตามที่เล่ม 1 อธิบาย เล่ม 2 และเล่ม 3: จากความรู้เรื่องตัวยา สู่ตำรับยาตามกองโรค เส้นทางของคัมภีร์ แพทย์แผนไทยชุดนี้: จากสมุดไทยดำ สู่หอสมุดแห่งชาติ และฉบับอนุรักษ์ ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย ได้อย่างไร ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561ถ้าจะใช้ตำรับ จากคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย ทำสินค้า เล่าเรื่อง ธาตุในการแพทย์ แผนไทยในแบรนด์ ได้แค่ไหน ภาพต้นฉบับ และลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์ แหล่งอ้างอิง ทางประวัติศาสตร์ คำถามที่พบบ่อย
คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย คืออะไร: คัมภีร์แพทย์แผนไทย 3 เล่มที่เรียงเป็นหลักสูตร คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย คือตำราแพทย์ไทยโบราณ 3 เล่มที่หอสมุดแห่งชาติ เก็บไว้ในเลขที่ 113, 95 และ 99 กระทรวง สาธารณสุข ประกาศ ให้เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ ในประกาศฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561 ประกาศระบุว่าเล่ม 1 ว่าด้วยธาตุวินิจฉัย ไม่ได้ระบุจำนวนตำรับ เล่ม 2 มี 79 ตำรับ และเล่ม 3 มี 103 ตำรับ รวม 182 ตำรับ คำนำของฉบับ อนุรักษ์ ที่กรมการแพทย์ แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก จัดพิมพ์ระบุว่า ต้นฉบับ เป็นหนังสือ สมุดไทยดำ คัดและเขียนด้วยลายมือ
สิ่งที่ทำให้ตำราชุดนี้น่าสนใจ คือการเรียง เนื้อหา เหมือน หลักสูตร วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2560) สรุปว่าเล่ม 1 ว่าด้วยธาตุในร่างกาย เล่ม 2 ว่าด้วยความ รู้พื้นฐานเรื่อง สมุนไพร และเล่ม 3 ว่าด้วยตำรับ ยาตามโรคและ อาการ คือเริ่มจากทฤษฎี ไปที่ตัวยา แล้วจึงถึงตำรับ ผู้ที่อยาก เข้าใจ วิธีคิดของแพทย์ แผนไทยจึงเห็น ทั้งระบบ ได้ในชุดเดียว
บทความ นี้เล่าเรื่อง ของตำรา ตามลำดับเวลา บอกว่าต้นฉบับ อยู่ที่ไหน และอ่านได้อย่างไร แล้วสรุปสิ่งที่ผู้ ประกอบ การควรรู้ก่อน นำตำรับ หรือเรื่อง ราวของตำรา ไปใช้ในสินค้า ส่วนภาพรวมเรื่อง สิทธิในตำรับ ทุกประเภท อ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย 3 เล่ม ในประกาศฉบับที่ 20เล่ม เลขที่หอสมุดแห่งชาติ ประกาศบรรยายว่า จำนวนตำรับ บทบาทตามวิทยานิพนธ์ 2560
เล่ม 1113 ว่าด้วยธาตุวินิจฉัย ไม่ระบุ ธาตุในร่างกาย
เล่ม 295 กล่าวมาในลักษณะกองโรค 79 ความรู้พื้นฐานเรื่องสมุนไพร
เล่ม 399 กล่าวมาในลักษณะ กองโรคว่าด้วย ธาตุทั้ง 4103 ตำรับยาตามโรคและอาการ
ที่มา: ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 บัญชีแนบท้ายข้อ 1 · กัมพล มะลาพิมพ์ (2560) วิทยานิพนธ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร
ธาตุในการแพทย์แผนไทย ตามที่เล่ม 1 อธิบาย คำว่า "ธาตุวินิจฉัย" ในชื่อตำรา บอกเนื้อหา ของเล่มแรกได้ ตรงตัว เล่ม 1 ไม่มีจำนวนตำรับในประกาศ เพราะ เป็นเล่มที่ว่าด้วย หลักคิด ประกาศฉบับที่ 20 เขียนสั้น ๆ ว่าเล่มนี้ "ว่าด้วยธาตุวินิจฉัย" ส่วนรายละเอียด ที่อ่านได้ในวัน นี้มาจากฉบับอนุรักษ์ และวิทยานิพนธ์ ที่ศึกษา ต้นฉบับ
ธาตุคือฐานของ การอธิบาย ร่างกาย
อธิบายอย่างง่าย ตำราชุดนี้มอง ว่าร่างกาย ประกอบ ด้วยธาตุ เมื่อธาตุอยู่ในสภาพปกติ ร่างกายก็เป็นปกติ เมื่อธาตุผิดไปจากเดิม ความเจ็บป่วยจึงเกิด หมอจึงต้อง "วินิจฉัย" ว่าธาตุใดผิดปกติ และผิดปกติแบบใด ก่อนจะเลือกยา ตามที่วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) สรุปไว้ ตำราจัดธาตุที่ ผิดปกติเมื่อเจ็บ ป่วยเป็น 5 ลักษณะ คือ
กำเริบ
หย่อน
พิการ
แตก
ออกจากร่างกาย
เล่ม 1 เริ่มจากคำสอนทางพุทธ แล้วไปถึงไฟธาตุ ดาว และฤดู
ตามฉบับอนุรักษ์ เล่ม 1 เปิดด้วยเรื่องขันธ์ 5 อายตนะ 6 และรูป 18 ซึ่งเป็นคำสอน ทางพุทธศาสนา เรื่องกายและใจ จากนั้นจึงเข้า สู่เรื่อง มหาภูตรูป 4 และสมุฏฐาน ปิตตะ วาตะ เสมหะ ซึ่งเมื่อรวมกัน เรียกว่าสันนิบาต เล่มนี้ยังอธิบายไฟธาตุ 4 แบบ คือ สมาธาตุ วิสมาธาตุ ติกขธาตุ และมันทธาตุ มีการจับคู่ดาว เคราะห์ กับธาตุ เรื่องวิถีโคจร 3 วิถี (อัชวิถี นาควิถี โควิถี) และเรื่องฤดู 3 กับฤดู 6
คอลัมน์ "ณ บ้านพระอาทิตย์" ของปานเทพ พัวพงษ์พันธ์ (ผู้จัดการออนไลน์, 2566) ให้ความ เห็นว่าตำรา นี้เชื่อม การแพทย์ ไทยกับแนวคิด พุทธเรื่อง กายและใจ และใช้ความ รู้ทางดาราศาสตร์ ร่วมด้วย มุมนี้เป็นความ เห็นของผู้เขียน คอลัมน์ แต่ช่วยให้เห็น ว่าทำไม ตำราเล่มเดียว จึงพูดถึงทั้งร่างกาย ฤดูกาล และดวงดาว
ข้อควรรู้คือ ตำราเป็นบันทึก หลักคิดของแพทย์ แผนไทยในอดีต เราเล่าเนื้อหา ตามที่ตำรา และงานศึกษาระบุ ไม่ได้ยืนยัน ผลทางการ แพทย์ของแนวคิด หรือตำรับใด
เล่ม 2 และเล่ม 3: จากความรู้เรื่องตัวยา สู่ตำรับยาตามกองโรค ถ้าเล่ม 1 คือทฤษฎี เล่ม 2 และเล่ม 3 คือส่วนที่นำทฤษฎีไปใช้ ประกาศฉบับที่ 20 บรรยายสองเล่มนี้ไว้ดังนี้
เล่ม 2 (เลขที่ 95) ประกาศเขียนว่า "จำนวน ๗๙ ตำรับ กล่าวมาในลักษณะกองโรค"
เล่ม 3 (เลขที่ 99) ประกาศเขียนว่า "กล่าว มาในลักษณะ กองโรคว่าด้วย ธาตุทั้ง ๔ จำนวน ๑๐๓ ตำรับ"
วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) อธิบายจากมุมของผู้ศึกษาว่า เล่ม 2 ว่าด้วยความ รู้พื้นฐานเรื่อง สมุนไพร และเล่ม 3 ว่าด้วยตำรับ ยาตามโรคและ อาการ ทั้งสามเล่มเรียง ลำดับเพื่อการเรียน คำบรรยาย ของประกาศ กับของวิทยานิพนธ์ จึงเน้นคนละมุม ประกาศ บอกจำนวน ตำรับและการ จัดกลุ่มตามกองโรค ส่วนวิทยานิพนธ์ บอกบท บาทของแต่ละ เล่มในการเรียน
หน้าตาของต้นฉบับ
วิทยานิพนธ์สรุปว่าตำรามี 3 ส่วน คือ บทไหว้ครูและพระรัตนตรัย เนื้อหา และบทสรุปที่บอก เวลาคัดเสร็จ เนื้อหา แยกเป็นหลักเวชศาสตร์ และเภสัชวัตถุ ประกาศเองก็จัดทั้ง 3 เล่มเป็น "ตำราหมวดเวชศาสตร์"
คำนำฉบับอนุรักษ์ เล่าว่าต้นฉบับ เป็นสมุดไทยดำ เขียนด้วยลายมือสมัยเก่า เนื้อหามีอายุ 100 ปีขึ้นไป และพบลายมือหลายแบบ ทั้งแบบอาลักษณ์ แบบเสมียน และแบบหวัด การสะกดคำก็ไม่คงที่ เช่น คำว่า "ธาตุ" บางแห่งเขียนเป็น "ทาตุ" รายละเอียด เหล่านี้บอกว่า ตำราผ่านมือผู้ คัดลอกมากกว่า หนึ่งคน
สมุดไทยดำ ทำจากกระดาษ ข่อยที่ผสมเขม่า ไฟหรือถ่านบด ละเอียด ให้เป็นสีดำ และเขียน ด้วยดินสอ ขาวหรือหมึกขาว ตามที่สารานุกรม ไทยสำหรับ เยาวชนฯ เล่ม 32 อธิบายไว้ ภาพของตำรา ชุดนี้จึงเป็นตัว อักษรสีขาวบน หน้ากระดาษ สีดำที่พับไปมา เป็นเล่ม
ประกาศ ไม่ได้ระบุชื่อตำรับ รายตัว ผู้ที่อยาก รู้ว่ามีตำรับ ใดบ้างจึงต้อง อ่านจากฉบับอนุรักษ์ หรือขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นจากนายทะเบียน (ดูหัวข้อ การใช้ตำรับ ด้านล่าง)
เส้นทางของคัมภีร์ แพทย์แผนไทยชุดนี้: จากสมุดไทยดำ สู่หอสมุดแห่งชาติ และฉบับอนุรักษ์ ไม่มีใครรู้ว่าใคร เป็นผู้แต่งคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย และยังไม่พบวัน ที่คัดลอกของต้นฉบับ แต่มีหลักฐานพอ ให้เล่าเส้นทาง ของตำรา ได้เป็นช่วง ๆ
ปลายพุทธศตวรรษที่ 24: ช่วงที่น่าจะบันทึก
วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) สันนิษฐาน ว่าตำรา นี้บันทึก ในสมัยรัตนโกสินทร์ ช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 24 ข้อนี้เป็นข้อสันนิษฐาน ของผู้วิจัย ไม่ใช่ปีที่เขียนไว้ในเล่ม
6 กุมภาพันธ์ 2458: เล่ม 3 เข้าสู่หอสมุด
ประกาศฉบับที่ 20 บันทึกประวัติของเล่ม 3 ว่า "กรมหลวงวงสาฯ กรมหมื่นไชยนาทรฯ ประทานเมื่อวันที่ ๖ กุมภาพันธ์ ๒๔๕๘" เราคัดชื่อไว้ตาม ที่ประกาศพิมพ์ ประกาศ ไม่ได้บอกที่มา ของเล่ม 1 และเล่ม 2
วันเดียวกัน นั้นมีตำรา แพทย์เข้าสู่หอ สมุดมากกว่า หนึ่งเล่ม ประกาศฉบับที่ 35 (2566) บันทึกประวัติ ของคัมภีร์ ธาตุวิภังค์ เลขที่ 100 ด้วยข้อความเดียวกัน คือ "กรมหลวงวงสา ฯ กรมหมื่นไชยนาท ฯ ประทาน เมื่อวันที่ ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๕๘"
2560: งานศึกษาวิชาการ
กัมพล มะลาพิมพ์ ศึกษาตำรา นี้เป็นวิทยานิพนธ์ ปริญญา มหาบัณฑิต สาขาวิชาจารึกศึกษา มหาวิทยาลัยศิลปากร ชื่อ "การศึกษา วิเคราะห์ คัมภีร์แพทย์ แผนไทย: พระคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย" งานนี้เป็นที่มา ของคำอธิบาย เรื่องโครงสร้าง 3 เล่ม อายุของตำรา และธาตุผิดปกติ 5 ลักษณะ
2561: ประกาศเป็นตำราของชาติ
รัฐมนตรี ว่าการ กระทรวง สาธารณสุข ลงนามประกาศฉบับที่ 20 เมื่อ 7 ธันวาคม 2561 และประกาศ ในราชกิจจานุ เบกษาเมื่อ 22 มกราคม 2562
กันยายน 2562: ฉบับอนุรักษ์
กองคุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทยและแพทย์ พื้นบ้านไทย กรมการแพทย์ แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก จัดพิมพ์ "ตำราธาตุวินิจฉัย (ฉบับอนุรักษ์)" ในชุดตำรา ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย (ฉบับอนุรักษ์) พิมพ์ครั้งที่ 1 เดือนกันยายน 2562 จำนวน 1,000 เล่ม ISBN 978-616-11-4053-3 ยาว 353 หน้า มีอภิธาน ศัพท์และบรรณานุกรม ใช้งบจากกองทุน ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย ผู้ถ่ายถอดคือกัมพล มะลาพิมพ์ คนเดียวกับผู้ทำวิทยานิพนธ์ และผู้รวบรวมเรียบเรียงคือ ดร.นันทศักดิ์ โชติชนะเดชาวงศ์ และคณะ
เรื่องนี้จึงมีจุดที่น่าเล่า คือนักวิจัยคนเดียว เดินเรื่องต่อ จากผู้ศึกษา ต้นฉบับ ในมหาวิทยาลัย มาเป็นผู้ถ่ายถอด ให้ฉบับพิมพ์ของรัฐ ผู้จัดการออนไลน์ (2566) ให้ความ เห็นว่าตำรา นี้เป็นความ รู้ที่เกือบ สูญหาย บางตอนหายไป ตามกาลเวลา และยังไม่อยู่ใน หลักสูตร การสอบใบประกอบ วิชาชีพ
เส้นทางของคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย ปลายพุทธศตวรรษที่ 24ช่วงที่น่าจะบันทึก ข้อสันนิษฐาน ในวิทยานิพนธ์ ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560)
6 ก.พ. 2458 เล่ม 3 เข้าสู่หอสมุด ประกาศบันทึกว่า กรมหลวงวงสาฯ กรมหมื่นไชยนาทรฯ ประทาน
2560 วิทยานิพนธ์ สาขาวิชาจารึกศึกษา มหาวิทยาลัยศิลปากร
7 ธ.ค. 2561 ประกาศฉบับที่ 20เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ (ราชกิจจานุเบกษา 22 ม.ค. 2562)
ก.ย. 2562ฉบับอนุรักษ์ กรมการแพทย์ แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก ISBN 978-616-11-4053-3
ที่มา: ประกาศ สธ. ฉบับที่ 20 (2561) · กัมพล มะลาพิมพ์ (2560) · ตำราธาตุวินิจฉัย (ฉบับอนุรักษ์) (2562)
ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย ได้อย่างไร ต้นฉบับทั้ง 3 เล่มอยู่ที่สำนัก หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ทางที่อ่านเนื้อหา ได้ง่ายที่สุดคือ ฉบับอนุรักษ์ ของกรมการแพทย์ แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก ซึ่งถ่ายถอดจาก ต้นฉบับ เป็นอักษร ปัจจุบันแล้ว ถ้าต้องการ ดูต้นฉบับ หรือสำเนา ของหอสมุด ทำตามขั้นตอน ของหอสมุดได้ดังนี้
1. ค้นทะเบียน ในฐานข้อมูล เอกสาร โบราณ
เว็บไซต์ manuscript.nlt.go.th ของหอสมุดแห่งชาติมีหน้า "สืบค้น" แยกเป็น 4 แท็บ คือ จารึก คัมภีร์ใบลาน หนังสือสมุดไทย และตู้พระธรรม ค้นได้จากเลขทะเบียน หรือจากชื่อทะเบียน ชื่อหน้าปก หรือชื่อเรื่อง แท็บหนังสือ สมุดไทยแสดง คอลัมน์ ทะเบียน เรื่อง หมวด หมู่ หมู่ย่อย และสำนัก ลองเปิดแท็บหนังสือสมุดไทย แล้วค้นด้วยเลขที่ 113, 95 หรือ 99 หรือคำว่า "ธาตุวินิจฉัย"
2. สมัครสมาชิก และยื่นคำขอ ออนไลน์
คู่มือของหอสมุด ให้สมัคร สมาชิก ในระบบ ฐานข้อมูล เอกสาร โบราณ แล้วกรอกแบบ ขออนุญาต ศึกษาค้นคว้า และขอใช้เอกสาร โบราณ ทางออนไลน์ เมื่อผู้อำนวย การสำนัก หอสมุดแห่งชาติอนุมัติ ระบบจะแจ้งทางอีเมล จากนั้นไปใช้บริการ ที่กลุ่มหนังสือ ตัวเขียน และจารึก หลักฐานที่ต้อง ใช้ขึ้นกับประเภทผู้ใช้ เช่น ประชาชน ใช้บัตรประชาชน กับหนังสือ ขออนุญาต นักศึกษา และข้าราชการ ใช้หนังสือ รับรอง จากต้นสังกัด
3. จดข้อมูลให้ครบก่อนยื่นขอ
ระเบียบ การใช้บริการ แนะนำ ให้จดหมวด หมู่ ชื่อเรื่อง และเลขที่ ให้ครบก่อนยื่นขอ
4. ในห้องบริการ
ถ้ามีฉบับพิมพ์ ฉบับปริวรรต ไมโครฟิล์ม หรือฉบับดิจิทัลแล้ว หอสมุดจะให้ดู ฉบับสำเนา แทนต้นฉบับ
ผู้ใช้ต้องสวมถุงมือ วางต้นฉบับบนผ้า ใช้ไม้สามเหลี่ยมพิง และห้ามทาบกระดาษ คัดลอกหรือแตะ ตัวอักษร
ห้ามถ่ายรูปเอกสาร โบราณเอง ถ้าต้องการสำเนา ให้ขอผ่านเจ้าหน้าที่ กรอกแบบฟอร์ม 1 ใบต่อ 1 เลขที่
ผลงานที่ใช้ข้อมูล จากเอกสาร ต้องอ้างอิง หอสมุดแห่งชาติ และส่งสำเนาผลงาน 1 ชุดให้กลุ่มหนังสือ ตัวเขียน และจารึก
ประกาศ เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข เรื่อง การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 ออกโดยอาศัย อำนาจ ตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 แห่งพระราชบัญญัติ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 ลงนามเมื่อ 7 ธันวาคม 2561 และประกาศ ในราชกิจจานุ เบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 20 ง หน้า 6 วันที่ 22 มกราคม 2562
บัญชีแนบท้ายมี 2 ตำรา คือคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย 3 เล่ม รวม 182 ตำรับ และเวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป ของพระยาพิศ ณุประสาตรเวช ซึ่งมีบทความแยกของตัวเอง ทั้งฉบับรวม 451 ตำรับ
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
ประกาศมี 2 ข้อ ข้อ 1 ให้ตำรา ตามบัญชีแนบท้าย เป็นตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ และข้อ 2 ให้ตำรับ ยาแผนไทยใน ตำราเหล่า นั้นเป็นตำรับ ยาแผนไทยของชาติ ผลคือตำรับ ในคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย เป็นตำรับ ยาแผนไทยของชาติ แม้ประกาศ จะไม่เขียน ชื่อตำรับ รายตัว ผู้ที่จะนำตำรับ ไปใช้ประโยชน์ ตามที่มาตรา 19 กำหนดจึงต้องขออนุญาตก่อน ส่วนการอ่าน ศึกษา หรือเล่าประวัติของตำรา ไม่อยู่ในรายการที่มาตรา 19 เขียนไว้ เรื่องสิทธิในตำรับ ทุกประเภท อธิบายไว้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ถ้าจะใช้ตำรับ จากคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย ทำสินค้า ถ้าคุณมีสูตรที่มา จากคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย หรือคิดว่าอาจ มาจากตำราชุดนี้ มีสองเรื่อง ที่ควรทำก่อนลงทุนผลิต
1. ขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นของตำรับ
ประกาศ คณะกรรมการ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูล เบื้องต้นเกี่ยว กับตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติหรือตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอ รับอนุญาต ใช้ประโยชน์ ที่ต้องการ ทราบข้อมูล เบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบ ข้อมูลเบื้อง ต้นท้ายประกาศได้ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผย คือส่วนประกอบ ของสมุนไพร ในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระ สำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ ชื่อตำรับหรือตำรา และเลขฉบับของ ประกาศ ที่กำหนด เป็นตำรับ หรือตำรา ของชาติ สำหรับ ตำราชุดนี้คือประกาศฉบับที่ 20
ช่องทางนี้มีประโยชน์ กับตำรา นี้เป็นพิเศษ เพราะ ประกาศ ไม่ได้ระบุชื่อตำรับ การเทียบ สูตรในมือกับข้อมูล จากนายทะเบียน ช่วยให้รู้ว่าสูตร ตรงกับตำรับ ของชาติหรือไม่
2. ขออนุญาต ใช้ประโยชน์ ตามมาตรา 19
มาตรา 19 แห่ง พ.ร.บ.คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย กำหนด ว่าผู้ที่จะนำตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติไปขึ้นทะเบียน ตำรับยาและขอ อนุญาต ผลิตยา หรือนำไปศึกษา วิจัยปรับปรุง เป็นตำรับ ใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาต ใช้ประโยชน์ และชำระ ค่าตอบแทน การใช้ประโยชน์ ต่อผู้อนุญาต ตามกฎกระทรวง ขั้นตอน แบบคำขอ และสัญญา อธิบายไว้ครบใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
การได้รับอนุญาต จากฝั่งภูมิปัญญา ไม่ได้แทนขั้นของ อย. ตัวผลิตภัณฑ์ยังต้องผ่าน อย. ตามพระราชบัญญัติ ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร พ.ศ. 2562 ตามปกติ ค้นรายการ ตำราและจำนวน ตำรับในประกาศ ทุกฉบับได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
เล่าเรื่อง ธาตุในการแพทย์ แผนไทยในแบรนด์ ได้แค่ไหน ประวัติ ของตำรา เป็นเรื่อง ที่เล่าได้ แต่เมื่อเรื่อง เล่าอยู่ในโฆษณาสินค้า ต้องดูพระราช บัญญัติผลิตภัณฑ์ สมุนไพร พ.ศ. 2562 ด้วย มาตรา 70 เขียนว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร หรือคุณประโยชน์ ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบ อนุญาต จากผู้อนุญาตก่อน"
มาตรา 74 ห้ามโฆษณา 5 ลักษณะ
โอ้อวด สรรพคุณ หรือวัตถุอันเป็น ส่วนประกอบ ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพร ว่าสามารถ บำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกัน โรคหรือความ เจ็บป่วยได้อย่าง ศักดิ์สิทธิ์ หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล (ข้อเดียวกัน ยังห้ามโฆษณาว่า "สามารถ รักษาโรคให้หายขาดได้ หรือใช้ถ้อยคำ อื่นใดที่มีความ หมายในทำนอง เดียวกัน")
แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้ เข้าใจ ผิดในสรรพคุณ ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพรนั้น
ทำให้เข้าใจ ว่ามีวัตถุใดเป็น ส่วนประกอบ ซึ่งความ จริงไม่มีวัตถุหรือ ส่วนประกอบ นั้นในผลิตภัณฑ์ สมุนไพร หรือมีแต่มีไม่เท่า ที่ทำให้ เข้าใจ ตามที่โฆษณา
เป็นการ รับรอง หรือยกย่อง สรรพคุณ ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพร โดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ
กระทำโดยฝ่าฝืนหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไข เกี่ยวกับการโฆษณา ตามที่รัฐมนตรี โดยคำแนะนำ ของคณะกรรมการ ประกาศ กำหนด
มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย
ตำราที่เรียงเป็นหลักสูตร ธาตุ ตัวยา แล้วจึงตำรับ แสดงวิธีคิดเป็น ระบบของแพทย์ แผนไทย
แพทย์ไทย พุทธ และดาราศาสตร์ ตำราเดียวมีทั้งขันธ์ 5 ฤดูกาล และดาวเคราะห์
จากหอสมุดสู่ฉบับพิมพ์ของรัฐ เล่าวันที่ในประกาศ และปีพิมพ์ฉบับ อนุรักษ์ ตามที่บันทึกไว้
นักวิจัยคนเดียวเดินเรื่องต่อ จากวิทยานิพนธ์ 2560 สู่ผู้ถ่ายถอดฉบับอนุรักษ์ 2562
สิ่งที่ควรเลี่ยง
คำว่า "ปรับธาตุ" หรือ "แก้ธาตุพิการ" เป็นคำโฆษณาผลิตภัณฑ์ เพราะเป็นการบอกสรรพคุณ
ข้อความ ที่ทำให้ ตำราดูศักดิ์สิทธิ์ หรือบอกว่าเพราะ มาจากตำรา โบราณ จึงได้ผล
ข้อความ ที่ทำให้ เข้าใจ ว่าราชสำนัก หอสมุด กรมการแพทย์แผนไทย หรือสถาบันใดรับรองสินค้า
คำว่า "สูตรจากคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย" ถ้าสินค้า ใช้ตำรับ เพียงบางส่วน หรือยังไม่มีหลัก ฐานว่าสูตรมา จากเล่มไหนและ ได้รับอนุญาตแล้ว
ถ้าจะบอกที่มาของสูตร ควรระบุให้ตรง กับสิ่งที่ทำจริง และการโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร หรือคุณประโยชน์ ต้องได้รับใบอนุญาต ตามมาตรา 70 ก่อนเผยแพร่
เล่าเรื่อง คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย ในแบรนด์ ✘ ควรเลี่ยง
ใช้คำว่า ปรับธาตุ หรือ แก้ธาตุพิการ เป็นคำโฆษณาสินค้า บอกว่าตำราศักดิ์สิทธิ์ หรือเพราะ เป็นตำรา โบราณ จึงได้ผล ทำให้เข้าใจว่าราชสำนัก หอสมุด หรือหน่วย งานรัฐรับรองสินค้า อ้างว่าเป็นสูตรจากตำรา เมื่อใช้เพียง บางส่วนหรือยัง ไม่ได้รับอนุญาต ✔ เล่าได้
ตำรา 3 เล่มเรียงเป็นหลักสูตร: ธาตุ ตัวยา ตำรับ ตำราเชื่อม แพทย์ไทยกับคำ สอนทางพุทธ ฤดูกาล และดาวเคราะห์ วันที่ในประกาศ และปีพิมพ์ฉบับ อนุรักษ์ ตามที่บันทึกไว้ อ้างที่มาเป็นชื่อตำรา ประกาศ และงานศึกษา การโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร หรือคุณประโยชน์ ต้องได้รับใบอนุญาต ตามมาตรา 70 และต้องไม่เข้า ลักษณะ ต้องห้ามตามมาตรา 74 แห่ง พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562
ภาพต้นฉบับ และลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์ ภาพต้นฉบับ ของหอสมุดแห่งชาติ
หน้าบริการ เอกสาร โบราณ ของหอสมุดแห่งชาติ ระบุว่า การถ่ายภาพหรือ ทำสำเนา เพื่อการค้าหรือ หากำไร ต้องได้รับอนุญาต จากอธิบดี กรมศิลปากร ระเบียบ การใช้บริการ ยังให้ทำหนังสือ ถึงอธิบดี กรมศิลปากร เมื่อจะตีพิมพ์ภาพ เอกสาร โบราณ ในหนังสือ งานวิจัย วิทยานิพนธ์ หรือบทความ ถ้าแบรนด์ อยากใช้ภาพหน้า ตำราจริงบนบรรจุ ภัณฑ์หรือในสื่อ ควรขออนุญาตก่อน และอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ
ถ้ายังไม่ได้รับอนุญาต ทางเลือก คือใช้ภาพสมุด ไทยที่มีสัญญา อนุญาต ชัดเจน แล้วเขียน คำบรรยาย ให้ตรงว่าเป็น ตัวอย่าง สมุดไทย ไม่ใช่ต้นฉบับ คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย
ฉบับพิมพ์สมัยใหม่ อาจมีลิขสิทธิ์
ฉบับอนุรักษ์ปี 2562 เป็นหนังสือพิมพ์ ใหม่ที่มีงานถ่ายถอด เรียบเรียง อภิธานศัพท์ และการจัดหน้าของผู้จัดทำ พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ให้วรรณกรรม รวมถึงหนังสือ และสิ่งพิมพ์ และเจ้าของ ลิขสิทธิ์ มีสิทธิแต่ผู้เดียว ในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน (มาตรา 4, 6, 15) ในทางกลับกัน มาตรา 6 วรรคสองระบุ ว่าการ คุ้มครอง ไม่คลุมถึงความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี ระบบ หรือแนวความคิด
ในทางปฏิบัติ การเล่าเนื้อหา ด้วยคำของตัว เองพร้อม อ้างที่มา ต่างจากการคัด หน้าหนังสือ หรือข้อความยาว ๆ ไปพิมพ์ซ้ำ ถ้าจะทำซ้ำหน้า หรือภาพจากฉบับ อนุรักษ์ เพื่อการค้า ควรสอบถามผู้จัดทำก่อน บทความนี้เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่ความ เห็นทางกฎหมาย สำหรับ กรณีใดกรณีหนึ่ง
แหล่งอ้างอิง ทางประวัติศาสตร์
ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข เรื่อง การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 20 ง หน้า 6, 22 มกราคม 2562.
ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข เรื่อง การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 35) พ.ศ. 2566. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 140 ตอนพิเศษ 273 ง หน้า 124, 1 พฤศจิกายน 2566.
กัมพล มะลาพิมพ์. (2560). การศึกษา วิเคราะห์ คัมภีร์แพทย์ แผนไทย: พระคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาวิชาจารึกศึกษา มหาวิทยาลัยศิลปากร.
กองคุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทยและแพทย์ พื้นบ้านไทย กรมการแพทย์ แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก. (2562). ตำราธาตุวินิจฉัย (ฉบับอนุรักษ์). กัมพล มะลาพิมพ์ ถ่ายถอด, นันทศักดิ์ โชติชนะเดชาวงศ์ และคณะ รวบรวมเรียบเรียง. กรุงเทพฯ: สามเจริญพาณิชย์. ISBN 978-616-11-4053-3.
ปานเทพ พัวพงษ์พันธ์. (2566, 4 สิงหาคม). "คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย" ความรู้การแพทย์ แผนไทยที่เกือบ สูญหายไป. คอลัมน์ ณ บ้านพระอาทิตย์, ผู้จัดการออนไลน์.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. บริการเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ จารึก สมุดไทย ตู้พระธรรมและคัมภีร์ใบลาน (manuscript.nlt.go.th): หน้าสืบค้น ระเบียบการใช้บริการ และคู่มือแนะนำ การขอใช้เอกสาร โบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
สารานุกรม ไทยสำหรับ เยาวชนฯ เล่ม 32 เรื่องหนังสือสมุดไทย (การลบสมุด และการเขียนสมุดไทย).
คำถามที่พบบ่อย คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย มีกี่เล่ม และกี่ตำรับ 3 เล่ม เป็นเอกสาร ของหอสมุดแห่งชาติ เลขที่ 113, 95 และ 99 ประกาศฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561 ระบุว่าเล่ม 1 ว่าด้วยธาตุวินิจฉัย ไม่ระบุจำนวนตำรับ เล่ม 2 มี 79 ตำรับ และเล่ม 3 มี 103 ตำรับ รวม 182 ตำรับ
ธาตุในการแพทย์แผนไทย ตามคัมภีร์ธาตุวินิจฉัย ผิดปกติได้กี่แบบ วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) สรุปว่าตำรา จัดธาตุที่ผิดปกติ เมื่อเจ็บป่วยเป็น 5 ลักษณะ คือ กำเริบ หย่อน พิการ แตก และออกจากร่างกาย
คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย เขียนขึ้นเมื่อไร ไม่มีปีที่เขียนในประกาศ วิทยานิพนธ์ของกัมพล มะลาพิมพ์ (2560) สันนิษฐาน ว่าบันทึก ในสมัยรัตนโกสินทร์ ช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 24 ส่วนเล่ม 3 มีบันทึก ในประกาศ ว่าประทาน ให้หอสมุดเมื่อ 6 กุมภาพันธ์ 2458
อ่านคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย ฉบับอักษร ปัจจุบัน ได้ที่ไหน กรมการแพทย์ แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก จัดพิมพ์ตำรา ธาตุวินิจฉัย (ฉบับอนุรักษ์) เมื่อกันยายน 2562 ISBN 978-616-11-4053-3 ถ้าต้องการ ดูต้นฉบับ หรือสำเนา ของหอสมุดแห่งชาติ ให้ค้นทะเบียนที่ manuscript.nlt.go.th แล้วยื่นคำขอออนไลน์
ใช้ตำรับ จากคัมภีร์ ธาตุวินิจฉัย ทำสินค้า ได้ไหม ตำรับในตำรา นี้เป็นตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติตามประกาศฉบับที่ 20 ถ้าจะนำไปขึ้น ทะเบียน ตำรับยาและขอ อนุญาตผลิต หรือวิจัยปรับปรุง เป็นตำรับ ใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาต ใช้ประโยชน์ ตามมาตรา 19 และตัวสินค้ายังต้องผ่าน อย. ค้นรายการได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
เขียนว่าสินค้า "ปรับธาตุ" ตามคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยได้ไหม ควรเลี่ยง เพราะเป็นการบอกสรรพคุณ การโฆษณา ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร หรือคุณประโยชน์ ต้องได้รับใบอนุญาต ตามมาตรา 70 และมาตรา 74 ห้ามโฆษณา สรรพคุณ ที่เกินจริง หรืออ้างความศักดิ์สิทธิ์ เล่าประวัติของตำราได้ แต่อย่าใช้ตำรา เป็นหลักฐานว่า สินค้าได้ผล
แหล่งอ้างอิง พระราชบัญญัติ คุ้มครอง และส่งเสริม ภูมิปัญญา การแพทย์ แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข การประกาศ กำหนด ตำราการแพทย์ แผนไทยของชาติ และตำรับ ยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ คณะกรรมการ คุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูล เบื้องต้นเกี่ยว กับตำรับ ยาแผนไทยของ ชาติหรือตำรา การแพทย์ แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ พระราชบัญญัติ ผลิตภัณฑ์ สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความ นี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่ คำแนะนำ ทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศ ฉบับล่าสุด หรือปรึกษา ผู้เชี่ยวชาญ ก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง