เจ้าของแบรนด์
เวชศาสตร์วรรณนา: ตำราแพทย์แผนไทย 5 เล่มที่พิมพ์ให้หมอและพ่อบ้านแม่เรือน สู่ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ
อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
เวชศาสตร์วรรณนา คืออะไร: ตำราแพทย์แผนไทย 5 เล่มที่เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ
เวชศาสตร์วรรณนา หรือชื่อตามประกาศว่า "คัมภีร์เวชศาสตร์วรรณนา (ตำราแพทย์แบบเก่า)" เป็นตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ชุด 5 เล่ม ที่รวมคัมภีร์แพทย์หลายคัมภีร์ไว้ด้วยกัน เช่น คัมภีร์ประถมจินดา คัมภีร์มหาโชตรัต และคัมภีร์ธาตุวิภังค์ กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ 2 ครั้ง คือประกาศฉบับที่ 15 พ.ศ. 2560 จำนวน 1,471 ตำรับ และประกาศฉบับที่ 17 พ.ศ. 2561 อีก 578 ตำรับ ตำรับยาโบราณในตำรานี้จึงเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ผู้ที่จะนำไปผลิตหรือพัฒนาเพื่อการค้าต้องขออนุญาตก่อน
บทความนี้เล่าเรื่องตำราตามลำดับเวลา ตั้งแต่ยุคที่ตำราแพทย์เริ่มพิมพ์เป็นเล่ม ผู้เรียบเรียง เหตุผลที่พิมพ์ เนื้อหาในแต่ละเล่ม ฉบับพิมพ์ที่ยังตามรอยได้ ไปจนถึงวันที่ประกาศเป็นตำราของชาติ แล้วจึงสรุปว่าเจ้าของแบรนด์ควรรู้อะไรบ้างก่อนหยิบเรื่องนี้ไปเล่า หรือก่อนใช้ตำรับจากตำรานี้ ภาพรวมเรื่องสิทธิในตำรับยาแผนไทยทุกประเภทอ่านได้ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ชื่อเดียว สะกดหลายแบบ
ชื่อตำรานี้สะกดไม่ตรงกันแม้ในประกาศฉบับเดียวกัน คำนำในบัญชีแนบท้ายประกาศเขียนว่า "เวชศาสตร์วัณณะนา" เล่ม 1 และ 2 เขียนว่า "เวชสาตร์วัณ์ณณา" เล่ม 3 เขียนว่า "เวชสาตรวรรณนา" เล่ม 4 เขียนว่า "เวชศาตร์วรรณา" และเล่ม 5 เขียนว่า "เวชศาสตรวรรณนา" ส่วนแหล่งอื่นก็ใช้ชื่อต่างกันไปอีก เช่น "เวชศาสตร์วัณณนา" "เวชศาสตร์วัณณณา" และ "ตำราแพทย์ศาสตร์วรรณา" บทความนี้ใช้ "เวชศาสตร์วรรณนา" ให้อ่านง่าย ถ้าจะค้นต่อในห้องสมุดหรือฐานข้อมูล ควรลองค้นหลายแบบ เพราะแต่ละที่อาจลงรายการไว้คนละชื่อ
เวชศาสตร์วรรณนาในหนึ่งตารางหัวข้อข้อมูลที่มา
ชื่อตามประกาศคัมภีร์เวชศาสตร์วรรณนา (ตำราแพทย์แบบเก่า) สะกดได้หลายแบบประกาศฉบับที่ 15 และ 17
รูปแบบหนังสือพิมพ์ 5 เล่ม รวมคัมภีร์แพทย์หลายคัมภีร์ประกาศฉบับที่ 15
ผู้เรียบเรียงพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง (หมอหนู)สารานุกรมไทยฯ · วัฒนา ชยธวัช (2564) · แสงสิทธิ์ กฤษฎี
ปีพิมพ์พ.ศ. 2450สารานุกรมไทยฯ
ฉบับพิมพ์ที่ตามรอยได้พ.ศ. 2460 โรงพิมพ์พิศาลบรรณนิติ์ 5 เล่ม 1,038 หน้า (แหล่งเดียว)บรรณานุกรมฐานข้อมูลของมหาวิทยาลัยมหิดล
ผู้อ่านที่ตั้งใจไว้หมอ และพ่อบ้านแม่เรือนคำนำในบัญชีแนบท้ายประกาศ
ประกาศเป็นของชาติฉบับที่ 15 (1,471 ตำรับ) และฉบับที่ 17 (578 ตำรับ)ราชกิจจานุเบกษา
ที่มา: ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 15) พ.ศ. 2560 และ (ฉบับที่ 17) พ.ศ. 2561 · สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 · วัฒนา ชยธวัช (2564) · แสงสิทธิ์ กฤษฎี · บรรณานุกรม ม.มหิดล
ยุคที่ตำราแพทย์แผนไทยเริ่มออกจากใบลานและสมุดไทยมาเป็นหนังสือพิมพ์
จะเข้าใจเวชศาสตร์วรรณนา ต้องย้อนไปดูยุครัชกาลที่ 5 ก่อน เมื่อ พ.ศ. 2413 รัชกาลที่ 5 โปรดให้ชำระตำราแพทย์แผนไทยที่กระจัดกระจายและคัดลอกกันมาจนผิดเพี้ยนให้ถูกต้องตรงกัน ตำราที่ชำระแล้วเรียกว่า "ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง" ตามที่สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 และบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) เล่าไว้ ต่อมามีการตั้งโรงศิริราชพยาบาล ซึ่งดูแลผู้ป่วยทั้งแบบแผนเดิมและแบบตะวันตก และใน พ.ศ. 2440 โรงเรียนแพทยากรได้ยกขึ้นเป็นโรงเรียนราชแพทยาลัย ซึ่งยังสอนวิชาแพทย์ทั้ง 2 แบบ
ตำราแพทย์ฉบับพิมพ์รุ่นแรก ๆ
ในช่วงเดียวกันนี้ ความรู้ที่เคยอยู่ในใบลานและสมุดไทยเริ่มถูกพิมพ์ออกมาเป็นหนังสือ วัฒนา ชยธวัช (2564) เล่าว่า พระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ครูแพทย์แผนไทยของโรงเรียนราชแพทยาลัย ขออนุญาตจัดพิมพ์ "แพทยศาสตร์สงเคราะห์ ฉบับหลวง" 2 เล่มจบเป็นครั้งแรกเมื่อวันที่ 1 มีนาคม 2450 โดยสอบทานกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ ปีถัดมา คือ พ.ศ. 2451 ท่านเขียนตำราฉบับย่อสำหรับนักเรียนอีก 3 เล่ม เรื่องนี้อ่านต่อได้ในบทความ เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป
สารานุกรมไทยฯ ระบุว่าเวชศาสตร์วรรณนาก็จัดพิมพ์ในปี 2450 เช่นกัน ตำราชุดนี้จึงอยู่ในคลื่นเดียวกับตำราหลวงฉบับพิมพ์ แต่มีจุดต่างที่น่าสนใจ ซึ่งเห็นได้จากคำนำของตำราเอง คือไม่ได้ตั้งใจพิมพ์ให้หมอในโรงเรียนอ่านอย่างเดียว
หลังจากนั้น
สารานุกรมไทยฯ และบทความของณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร (2565) บันทึกว่าใน พ.ศ. 2458 มีการยกเลิกการสอนแพทย์แผนไทยในโรงเรียนราชแพทยาลัย และเลิกจ่ายยาไทยให้ผู้ป่วยในศิริราช ตำราฉบับพิมพ์อย่างเวชศาสตร์วรรณนาจึงกลายเป็นช่องทางสำคัญช่องทางหนึ่งที่ความรู้แพทย์แผนไทยยังส่งต่อกันได้นอกโรงเรียนแพทย์

ผู้เรียบเรียงและเหตุที่พิมพ์: ตำราแพทย์แผนไทยสำหรับหมอและพ่อบ้านแม่เรือน
แหล่งที่เราเข้าถึงได้ 3 แหล่งเอ่ยชื่อผู้เรียบเรียงตรงกัน คือพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง หรือหมอหนู
- สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 เขียนว่าใน พ.ศ. 2450 มีการจัดพิมพ์ "ตำราแพทย์ศาสตร์วรรณา" โดยพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง (หมอหนู) รวบรวมและเรียบเรียงจากพระคัมภีร์โบราณที่ตรวจสอบแล้วหลายเล่ม
- บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ยกคำนำหนังสือไม้เทศเมืองไทยของหมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด ที่อ้างถึง "เวชศาสตร์วรรณา โดยพระยาประเสริฐศาสตร์ดำรง (หนู)"
- เอกสารประกอบการสอนวิชาเวชกรรมไทยของแสงสิทธิ์ กฤษฎี มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา ระบุชื่อเต็มว่า หนู วรกิจพิศาล
ราชทินนามสะกดต่างกันเล็กน้อยในแต่ละแหล่ง มีทั้ง "ธำรง" และ "ดำรง" บทความนี้ใช้ "ธำรง" ตามสารานุกรมไทยฯ ส่วนนามสกุล "วรกิจพิศาล" มาจากเอกสารประกอบการสอนฉบับเดียว
ครูของครู
เอกสารประกอบการสอนของแสงสิทธิ์ กฤษฎี ระบุด้วยว่าพระยาพิศณุประสาทเวช ผู้จัดพิมพ์แพทยศาสตร์สงเคราะห์และผู้เขียนเวชศึกษา เป็นศิษย์ของพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง ข้อนี้มาจากแหล่งเดียว แต่ถ้าเป็นจริง เวชศาสตร์วรรณนาก็คืองานของครู ส่วนเวชศึกษาคืองานของศิษย์ ทั้งสองชุดพิมพ์ห่างกันเพียงราวหนึ่งปี และวันนี้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติทั้งคู่
พิมพ์ให้หมอ และให้คนดูแลครอบครัว
คำนำของตำราที่คัดลงในบัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 15 บอกเหตุที่พิมพ์ไว้ชัดเจน ข้อความตอนต้นเขียนว่า "หนังสือเวชศาสตร์วัณณะนา กล่าวด้วยคัมภีร์หมอยาต่างๆ ได้พิมพ์ขึ้น เพื่อเป็นหมอจะต้องการ แลพ่อบ้านแม่เรือนจะมีความประสงค์ที่จะหาไว้" แล้วคำนำจึงบอกว่าคนในบ้านจะได้ใช้ตำรานี้ประกอบยาให้ครอบครัวของตน และผู้รวบรวมได้รวมคัมภีร์แพทย์ต่าง ๆ ไว้ 5 เล่ม
ประโยคนี้บอกอะไรเราหลายอย่าง ในยุคที่ความรู้แพทย์ส่วนใหญ่ยังส่งต่อกันในวงหมอและลูกศิษย์ ผู้รวบรวมตั้งใจให้ตำรานี้อยู่ในบ้านของคนทั่วไปด้วย คำว่า "พ่อบ้านแม่เรือน" ในคำนำจึงเป็นรายละเอียดทางประวัติศาสตร์ที่มีเสน่ห์ และเป็นข้อเท็จจริงที่อ้างได้ตรงตัวจากเอกสารราชการ
ข้างใน 5 เล่ม: ตำรับยาโบราณจากคัมภีร์ประถมจินดา มหาโชตรัต และอีกหลายคัมภีร์
บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 15 แจกแจงว่าแต่ละเล่มมีคัมภีร์อะไร และนับตำรับไว้ทีละคัมภีร์ ตารางด้านล่างสรุปจากบัญชีนั้น ชื่อคัมภีร์สะกดตามประกาศ
| เล่ม | คัมภีร์ในเล่ม (จำนวนตำรับ) | รวม |
| เล่ม 1 | ฉันทสาตร์ ว่าด้วยการสั่งสอนหมอ (14) · ตักสิลา ว่าด้วยลักษณะไข้พิศกาล (2) · สรรพคุณ เล่ม 1 ว่าด้วยต้นไม้ใบยาแลคุณโอสถ (100) · ธาตุวิภังค์ เล่ม 1 (112) | 228 |
| เล่ม 2 | ธาตุวิวรณ์ (95) · จะละนะสังคะหะ (18) · ชวดาร ว่าด้วยลม 6 ประการ (65) · ทุลาวสา (88) · ตักกะศิลา (4) · ลักษณะโรคอุจจาระธาตุ (9) | 279 |
| เล่ม 3 | ประถมจินดา เล่ม 6 (346) · เล่ม 7 (46) · เล่ม 8 (54) | 446 |
| เล่ม 4 | ประถมจินดา เล่ม 9 (56) · เล่ม 10 (49) · เล่ม 11 (37) · เล่ม 12 (55) · มหาโชตรัต เล่ม 1 (59) · เล่ม 2 (59) · เล่ม 3 (45) · ไกษย เล่ม 1 ว่าด้วยโรคไกษย์ 36 ประการ (41) | 401 |
| เล่ม 5 | อภัยสันตา เล่ม 1 ว่าด้วยต้อต่าง ๆ (35) · มัญชุสาระวิเชียร ว่าด้วยลม 10 ประการ (21) · อุทรโรค เล่ม 1 ว่าด้วยโรคในอุทร 18 ประการ (40) · มุขโรค ว่าด้วยโรคเกิดในลำคอแลปาก 19 ประการ (21) | 117 |
รวมทั้ง 5 เล่มเท่ากับ 1,471 ตำรับ ตรงกับจำนวนในประกาศฉบับที่ 15
ตำราห้องสมุดคัมภีร์ในชุดเดียว
เมื่อดูจากรายชื่อ จะเห็นว่าตำรานี้ไม่ได้เป็นตำราเรื่องเดียว แต่เหมือนห้องสมุดคัมภีร์ย่อส่วน มีทั้งคัมภีร์ที่ว่าด้วยการเป็นหมอ คัมภีร์ว่าด้วยตัวยา คัมภีร์ว่าด้วยธาตุ คัมภีร์ว่าด้วยลม และคัมภีร์ที่แยกตามกลุ่มอาการ เช่น ไข้ ต้อ โรคในท้อง และโรคในลำคอกับปาก ตามที่ตำราจัดหมวดไว้ เล่ม 3 และเล่ม 4 ส่วนใหญ่เป็นคัมภีร์ประถมจินดา ซึ่งเล่ม 3 ฉบับเดียวก็มีตำรับเกือบหนึ่งในสามของทั้งชุด
วัฒนา ชยธวัช (2564) ชี้ว่าชื่อคัมภีร์หลายเล่มในชุดนี้ตรงกับคัมภีร์ในตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 เช่น ตักกศิลา ประถมจินดา มหาโชตรัต และอุทรโรค แต่เรายังไม่พบหลักฐานว่าเวชศาสตร์วรรณนาคัดมาจากฉบับหลวงโดยตรง จึงเล่าได้เพียงว่าชื่อคัมภีร์ตรงกัน
ประกาศรอบสองเพิ่มอีก 578 ตำรับ
ประกาศฉบับที่ 17 พ.ศ. 2561 ใช้คำนำเดียวกัน และเพิ่มตำรับจากเล่ม 1 อีก 13 ตำรับ (จากคัมภีร์ตักสิลาและคัมภีร์สรรพคุณ) เล่ม 3 อีก 3 ตำรับ เล่ม 4 อีก 3 ตำรับ และเล่ม 5 อีก 559 ตำรับ ส่วนของเล่ม 5 มาจากคัมภีร์อภัยสันตา 24 ตำรับ มัญชุสาระวิเชียร 1 ตำรับ คัมภีร์อติสาร 159 ตำรับ คัมภีร์มรณญาณสูตร์ 25 ตำรับ และ "ตำราเตร็ด" 350 ตำรับ เมื่อรวม 2 ประกาศ ได้ 2,049 ตำรับ ตัวเลขรวมนี้เราบวกเองจากตัวเลขในประกาศ
ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2460
ร่องรอยฉบับพิมพ์ที่ชัดที่สุดที่เราพบมาจากบรรณานุกรมของฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยและข้อบ่งใช้เพื่อประโยชน์ในการขึ้นทะเบียนแผนโบราณ ของมหาวิทยาลัยมหิดล ซึ่งบันทึกรายการ "เวชศาสตร์วัณณณา ตำราแพทย์แบบเก่า (เล่ม 1-5)" ผู้แต่งหรือผู้จัดพิมพ์ลงชื่อว่า "สุ่ม วรกิจพิศาล" พิมพ์ที่โรงพิมพ์พิศาลบรรณนิติ์ กรุงเทพฯ พ.ศ. 2460 รวม 1,038 หน้า ข้อมูลนี้มาจากแหล่งเดียว และเรายังไม่พบว่าสุ่ม วรกิจพิศาล เป็นใคร แม้นามสกุลจะเหมือนกับที่เอกสารประกอบการสอนให้ไว้สำหรับหมอหนู ก็ยังสรุปความเกี่ยวข้องไม่ได้
สิ่งที่ยังไม่รู้มีอีก 2 ข้อ คือโรงพิมพ์ของฉบับพิมพ์ครั้งแรก และฉบับที่ใช้ทำบัญชีแนบท้ายประกาศเป็นฉบับพิมพ์ปีใด บทความนี้จึงไม่เดาเรื่องเหล่านี้
เส้นเวลาของเวชศาสตร์วรรณนาชำระตำราแพทย์รัชกาลที่ 5 โปรดให้ชำระตำราแพทย์แผนไทย ได้ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง
โรงเรียนราชแพทยาลัยสอนวิชาแพทย์ทั้งแผนไทยและแผนตะวันตก
แพทยศาสตร์สงเคราะห์ฉบับพิมพ์พระยาพิศณุประสาทเวชจัดพิมพ์ตำราหลวง 2 เล่ม
พิมพ์เวชศาสตร์วรรณนาสารานุกรมไทยฯ ระบุว่าพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง (หมอหนู) รวบรวมและเรียบเรียง
เวชศึกษา 3 เล่มตำราฉบับย่อสำหรับนักเรียน โดยพระยาพิศณุประสาทเวช
เลิกสอนแพทย์แผนไทยในราชแพทยาลัยตำราฉบับพิมพ์เป็นช่องทางส่งต่อความรู้นอกโรงเรียนแพทย์
ฉบับพิมพ์ 5 เล่ม 1,038 หน้าโรงพิมพ์พิศาลบรรณนิติ์ ลงชื่อสุ่ม วรกิจพิศาล (แหล่งเดียว)
ประกาศฉบับที่ 151,471 ตำรับ ลงราชกิจจานุเบกษา 12 ก.พ. 2561
ประกาศฉบับที่ 17เพิ่ม 578 ตำรับ ลงราชกิจจานุเบกษา 5 มิ.ย. 2561
ที่มา: สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 · วัฒนา ชยธวัช (2564) · ณฤดี และชุลีรัตน์ (2565) · บรรณานุกรม ม.มหิดล · ราชกิจจานุเบกษา
ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านตำราแพทย์แผนไทยชุดนี้ได้อย่างไร
เวชศาสตร์วรรณนาเป็นหนังสือพิมพ์ ไม่ใช่ใบลานหรือสมุดไทยที่มีต้นฉบับเดียว จึงอาจมีหลายเล่มกระจายอยู่ตามห้องสมุดและบ้านของหมอแผนไทย แต่ฉบับที่เรายืนยันชื่อรายการได้มีหนึ่งรายการ
ห้องสมุดดิจิทัลหอสมุดแห่งชาติ
ห้องสมุดดิจิทัลของสำนักหอสมุดแห่งชาติ (D-Library) มีรายการชื่อ "เวชศาสตร์วัณณนา เล่ม ๑ ตำราแพทย์แบบเก่า" เรายืนยันได้จากชื่อรายการในหน้าผลค้นหา แต่ยังเปิดดูรายละเอียดของรายการไม่ได้ จึงยังไม่รู้ว่าเป็นฉบับพิมพ์ปีใด และยังไม่พบรายการของเล่ม 2 ถึงเล่ม 5 ผู้ที่ต้องการอ่านควรค้นในห้องสมุดดิจิทัลของหอสมุดแห่งชาติด้วยชื่อที่สะกดหลายแบบ
ห้องสมุดอื่น
การค้นเว็บของเรายังไม่พบรายการในห้องสมุดมหาวิทยาลัยจุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล และห้องสมุดดิจิทัลวัชรญาณ แต่เรายังไม่ได้ค้นในระบบสืบค้นของห้องสมุดเหล่านั้นโดยตรง ผลนี้จึงไม่ได้แปลว่าไม่มีตัวเล่ม
อ่านจากบัญชีแนบท้ายประกาศ
ทางที่ง่ายที่สุดสำหรับผู้ประกอบการคือเริ่มจากบัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 15 และฉบับที่ 17 ซึ่งเผยแพร่ในราชกิจจานุเบกษา บัญชีนี้ไม่ได้ให้ตัวสูตร แต่บอกชื่อคัมภีร์และจำนวนตำรับของแต่ละเล่ม ใช้ตั้งต้นได้ว่าสูตรที่สนใจน่าจะอยู่ในส่วนไหน แล้วค่อยขอข้อมูลตำรับจากนายทะเบียนตามขั้นตอนในหัวข้อถัดไป
ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ 2 ครั้ง: ฉบับที่ 15 และฉบับที่ 17
เวชศาสตร์วรรณนาได้รับประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ 2 ครั้ง ทั้งสองฉบับออกโดยอาศัยอำนาจตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 โดยคำแนะนำของคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 15) พ.ศ. 2560 ประกาศ ณ วันที่ 23 พฤศจิกายน 2560 ลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 135 ตอนพิเศษ 32 ง หน้า 12 วันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2561 ครอบคลุมเล่ม 1 ถึงเล่ม 5 รวม 1,471 ตำรับ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 17) พ.ศ. 2561 ประกาศ ณ วันที่ 18 เมษายน 2561 ลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 135 ตอนพิเศษ 128 ง หน้า 26 วันที่ 5 มิถุนายน 2561 เพิ่มตำรับจากเล่ม 1, 3, 4 และ 5 รวม 578 ตำรับ
ข้อ 1 ของทั้งสองประกาศให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และข้อ 2 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
มาตรา 17 ให้รัฐมนตรีประกาศกำหนดตำรับยาหรือตำราที่มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษเป็นของชาติ ผลที่สำคัญสำหรับธุรกิจอยู่ที่มาตรา 19 ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ตามกฎกระทรวง
ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรของคุณมาจากเวชศาสตร์วรรณนาฉบับพิมพ์ใดก็ตาม ควรถือว่าเป็นตำรับของชาติไว้ก่อน แม้ประกาศจะไม่ได้เขียนชื่อตำรับไว้ทีละตำรับ รายละเอียดเรื่องสิทธิทั้ง 3 ประเภทและขั้นตอนตามกฎกระทรวงอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร และค้นรายการประกาศได้ที่เครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
จะใช้ตำรับยาโบราณจากเวชศาสตร์วรรณนาทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19
ก่อนลงทุนพัฒนาสินค้าจากตำรับในเวชศาสตร์วรรณนา มีสองขั้นที่ควรรู้ ขั้นแรกช่วยให้รู้ว่าตำรับในประกาศมีอะไรอยู่จริง ขั้นที่สองคือการขออนุญาตใช้ประโยชน์
ขั้นที่ 1: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้น (แบบ ภ.ท. 17) ท้ายประกาศ ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ เช่น ขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือศึกษาวิจัยพัฒนาตำรับยาใหม่เพื่อการค้า และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรานี้คือประกาศฉบับที่ 15 พ.ศ. 2560 หรือฉบับที่ 17 พ.ศ. 2561 แล้วแต่ว่าตำรับที่สนใจอยู่ในประกาศฉบับใด ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา เอกสารที่ต้องแนบ ได้แก่ บัตรประชาชน เอกสารนิติบุคคล ใบอนุญาตการจัดตั้งสถานประกอบการ และหนังสือมอบอำนาจกรณีมอบให้ผู้อื่นยื่น
ขั้นนี้สำคัญเป็นพิเศษสำหรับตำรานี้ เพราะเวชศาสตร์วรรณนามีฉบับพิมพ์มากกว่าหนึ่งครั้ง สูตรในเล่มที่คุณมีอาจไม่ตรงกับตำรับในประกาศทุกตัวอักษร การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนก่อน ช่วยให้รู้ว่ากำลังใช้ตำรับของชาติเต็มตำรับ ใช้บางส่วน หรือปรับปรุงไปแล้ว
ขั้นที่ 2: ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19
ถ้าจะนำตำรับไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตตามมาตรา 19 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 การได้รับอนุญาตฝั่งนี้เป็นคนละเรื่องกับการขออนุญาตฝั่ง อย. ตามกฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งยังต้องทำตามปกติ ลำดับงานโดยละเอียดอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องเล่าตำรับยาโบราณกับกฎโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร
เรื่องของเวชศาสตร์วรรณนามีจุดเด่นที่ตำราเล่มอื่นไม่ค่อยมี คือคำนำที่บอกตรง ๆ ว่าพิมพ์ให้ทั้งหมอและพ่อบ้านแม่เรือน แบรนด์สมุนไพรหรือแบรนด์ดูแลครอบครัวหยิบมุมนี้ไปเล่าได้ดี แต่ต้องเล่าให้อยู่ในกรอบของข้อเท็จจริงและกฎโฆษณา
มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย
- ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น เป็นตำราฉบับพิมพ์ 5 เล่ม ประกาศเป็นตำราของชาติในประกาศฉบับที่ 15 และ 17 และจำนวนตำรับตามประกาศ
- คำนำที่ว่าพิมพ์ให้หมอและ "พ่อบ้านแม่เรือน" โดยอ้างว่ามาจากบัญชีแนบท้ายประกาศ
- เรื่องผู้เรียบเรียง โดยเขียนว่า "หลายแหล่งระบุว่า…" และเรื่องสายครูกับศิษย์ โดยบอกว่ามาจากแหล่งใด
- รายชื่อคัมภีร์ในชุด เช่น ประถมจินดา มหาโชตรัต ธาตุวิภังค์ โดยเขียนว่า "ตำราระบุว่า…" เมื่อพูดถึงเนื้อหา
- ถ้าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว บอกได้ว่าผลิตภัณฑ์ใช้ตำรับใด ตามขอบเขตที่ได้รับอนุญาต
- ถ้าเพียงได้แรงบันดาลใจจากตำรา ให้บอกตรง ๆ ว่าเป็นแรงบันดาลใจ ไม่ใช่ตำรับเดิม
สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง
พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาหลายลักษณะ รวมถึงการโอ้อวดว่าบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล หรืออวดอ้างว่ารักษาโรคให้หายขาดได้ การแสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิด การทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีหรือมีไม่เท่าที่โฆษณา และการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ เมื่อนำมาใช้กับเรื่องเล่าของตำรานี้ จุดที่ควรระวังคือ
- ใช้ความเก่าแก่ของตำรา หรือคำว่า "ตำราของชาติ" เป็นหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์ได้ผล
- เขียนว่าเป็นยาประจำบ้านที่ใช้ได้กับทุกอาการ หรือใช้คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์
- เขียนให้เข้าใจว่าหน่วยงานรัฐ ห้องสมุด หรือครูแพทย์ในตำรารับรองผลิตภัณฑ์
- อ้างว่าใช้ตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้สมุนไพรเพียงบางตัวหรือปรับสัดส่วนไปแล้ว
- เล่าเรื่องผู้เรียบเรียงหรือผู้จัดพิมพ์เกินกว่าที่แหล่งระบุ เช่น เดาว่าสุ่ม วรกิจพิศาล เป็นทายาทของหมอหนู
เล่าเรื่องเวชศาสตร์วรรณนาในแบรนด์✘ควรหลีกเลี่ยง
- ใช้คำว่าตำราของชาติหรือความเก่าแก่เป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล
- ยาประจำบ้านที่ใช้ได้กับทุกอาการ หรือคำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์
- ให้เข้าใจว่าหน่วยงานรัฐ ห้องสมุด หรือครูแพทย์รับรองสินค้า
- อ้างตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วน
- เดาเรื่องผู้จัดพิมพ์เกินกว่าที่แหล่งระบุ
✔เล่าได้
- ตำราฉบับพิมพ์ 5 เล่ม และประกาศฉบับที่ 15 กับ 17
- คำนำที่ว่าพิมพ์ให้หมอและพ่อบ้านแม่เรือน
- ผู้เรียบเรียงตามที่หลายแหล่งระบุ พร้อมบอกที่มา
- รายชื่อคัมภีร์ในชุด โดยเขียนว่า ตำราระบุว่า…
- ชื่อตำรับที่ใช้ เมื่อได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว
การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตก่อน (มาตรา 70)
ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70, 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19
ภาพตัวเล่มและลิขสิทธิ์ของตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์
เรื่องภาพมักถูกมองข้าม แต่เกี่ยวกับสิทธิของหลายฝ่าย ข้อด้านล่างเป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย
ภาพจากหอสมุดแห่งชาติ
หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเอกสารต้องยื่นคำขอ และการใช้เพื่อการค้าหรือหากำไรต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร ระเบียบการใช้บริการยังให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากรเมื่อจะตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณ และให้อ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ เวชศาสตร์วรรณนาเป็นหนังสือพิมพ์ ไม่ใช่เอกสารโบราณประเภทใบลานหรือสมุดไทย แต่ถ้าจะนำภาพสแกนจากห้องสมุดดิจิทัลไปใช้บนฉลากหรือสื่อขาย ควรสอบถามเงื่อนไขการใช้กับหอสมุดแห่งชาติก่อน
ลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดให้ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย ฉบับพิมพ์ 2450 และ 2460 เก่ามากแล้ว แต่เรายังไม่ได้ตรวจสถานะลิขสิทธิ์ของแต่ละฉบับ และยังไม่รู้ว่าผู้จัดพิมพ์ฉบับ 2460 เป็นใคร ส่วนฉบับพิมพ์ซ้ำ คำอธิบาย ภาพประกอบ และการจัดหน้าที่ทำขึ้นหลังปี 2490 โดยทั่วไปยังไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ จึงไม่ควรสรุปเองว่าใช้ได้อิสระ
ทางที่ปลอดภัยคือใช้ภาพที่ถ่ายหรือสร้างขึ้นเอง เช่น ภาพวัตถุดิบสมุนไพรหรือหนังสือเก่าที่ไม่เห็นตัวอักษร หรือภาพที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจนและใส่เครดิตตามเงื่อนไข และอ้างที่มาของข้อมูลเป็นข้อความ
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
รายการด้านล่างคือแหล่งที่ใช้เล่าเรื่องทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้ ส่วนกฎหมายที่อ้างอยู่ในรายการแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 15) พ.ศ. 2560. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 135 ตอนพิเศษ 32 ง หน้า 12, 12 กุมภาพันธ์ 2561 (คำนำและบัญชีแนบท้าย).
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง เดียวกัน (ฉบับที่ 17) พ.ศ. 2561. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 135 ตอนพิเศษ 128 ง หน้า 26, 5 มิถุนายน 2561 (คำนำและบัญชีแนบท้าย).
- มูลนิธิโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ. สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 เรื่อง การแพทย์แผนไทย: ประวัติการแพทย์แผนไทย.
- วัฒนา ชยธวัช. "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (2564): 137–160.
- ณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร. "การสถาปนาสถาบันการแพทย์แผนไทย." วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์ ปีที่ 9 ฉบับที่ 6 (2565): 51–67.
- แสงสิทธิ์ กฤษฎี. เวชกรรมไทย [เอกสารประกอบการสอน]. มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, ม.ป.ป.
- มหาวิทยาลัยมหิดล. บรรณานุกรม ฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยและข้อบ่งใช้เพื่อประโยชน์ในการขึ้นทะเบียนแผนโบราณ (รายการ สุ่ม วรกิจพิศาล, เวชศาสตร์วัณณณา ตำราแพทย์แบบเก่า เล่ม 1–5, โรงพิมพ์พิศาลบรรณนิติ์, 2460).
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ห้องสมุดดิจิทัล (D-Library): รายการ "เวชศาสตร์วัณณนา เล่ม ๑ ตำราแพทย์แบบเก่า". สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ" และระเบียบการใช้บริการฐานข้อมูลเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
คำถามที่พบบ่อย
เวชศาสตร์วรรณนา คืออะไร
ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ชุด 5 เล่ม ชื่อตามประกาศว่า คัมภีร์เวชศาสตร์วรรณนา (ตำราแพทย์แบบเก่า) รวมคัมภีร์แพทย์หลายคัมภีร์ไว้ด้วยกัน เช่น ประถมจินดา มหาโชตรัต และธาตุวิภังค์ และได้รับประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 15 พ.ศ. 2560 และฉบับที่ 17 พ.ศ. 2561
ตำรานี้มีกี่ตำรับ
ประกาศฉบับที่ 15 นับได้ 1,471 ตำรับจากเล่ม 1 ถึงเล่ม 5 และประกาศฉบับที่ 17 เพิ่มอีก 578 ตำรับ เมื่อรวมกันได้ 2,049 ตำรับ ตัวเลขรวมนี้บวกจากตัวเลขในประกาศทั้งสองฉบับ
ใครเป็นผู้เรียบเรียง
สารานุกรมไทยฯ บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ที่ยกคำนำของหมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด และเอกสารประกอบการสอนของ มรภ.สวนสุนันทา ระบุตรงกันว่าคือพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง (หมอหนู) เอกสารประกอบการสอนฉบับเดียวกันระบุชื่อเต็มว่า หนู วรกิจพิศาล และระบุว่าท่านเป็นครูของพระยาพิศณุประสาทเวช
ทำไมชื่อตำราสะกดไม่เหมือนกัน
ตัวประกาศเองสะกดหลายแบบ เช่น เวชสาตร์วัณ์ณณา เวชสาตรวรรณนา เวชศาตร์วรรณา และเวชศาสตรวรรณนา ส่วนห้องสมุดและบรรณานุกรมก็ลงรายการต่างกัน เช่น เวชศาสตร์วัณณนา และเวชศาสตร์วัณณณา ถ้าจะค้นต่อ ควรลองค้นหลายแบบ
จะนำตำรับจากตำรานี้ไปผลิตขายต้องทำอย่างไร
ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อน และขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนได้ตามประกาศคณะกรรมการ พ.ศ. 2560 นอกจากนั้นยังต้องทำขั้นตอนของ อย. ตามปกติ
เล่าว่าเป็นตำราสำหรับพ่อบ้านแม่เรือนในการโฆษณาได้ไหม
เล่าเป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ได้ โดยอ้างว่ามาจากคำนำในบัญชีแนบท้ายประกาศ แต่การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตตามมาตรา 70 และห้ามใช้เรื่องเล่าเป็นหลักฐานสรรพคุณ อ้างความศักดิ์สิทธิ์ หรือให้บุคคลหรือสถาบันมารับรองตามมาตรา 74
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 15) พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 17) พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง