เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป: ตำราแพทย์แผนไทยที่ครูเขียนใหม่ให้นักเรียน สู่ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ

อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

ศาลาไม้ทรงไทยว่างเปล่า มีที่วางหนังสือไม้เตี้ยเรียงเป็นแถวบนพื้นไม้ขัดเงา ภาพประกอบเรื่องเวชศึกษา

เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป คืออะไร: ตำราแพทย์แผนไทย 3 เล่มที่เป็นตำราของชาติ

เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป คือตำราเรียนแพทย์แผนไทย 3 เล่ม ที่พระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ครูแพทย์แผนไทยของโรงเรียนราชแพทยาลัย เรียบเรียงให้ผู้เริ่มเรียนอ่านได้ง่าย และจัดพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ ร.ศ. 127 (พ.ศ. 2451) กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้ตำราชุดนี้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ในประกาศฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561 บัญชีแนบท้ายประกาศระบุว่าเล่ม 1 มี 72 ตำรับ เล่ม 2 เป็นตำราสำหรับเรียนวิชาแพทย์ชั้นต้น และเล่ม 3 มี 197 ตำรับ รวม 269 ตำรับ ตำรับเหล่านี้จึงเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ผู้ที่จะนำไปผลิตหรือพัฒนาเพื่อการค้าต้องขออนุญาตก่อน

บทความนี้เล่าเรื่องของตำราชุดนี้ตามลำดับเวลา ตั้งแต่ตำราหลวงที่อ่านยาก ครูแพทย์ที่เขียนใหม่ให้ง่ายขึ้น ห้องเรียนของโรงเรียนเวชสโมสร ฉบับพิมพ์ซ้ำของวัดโพธิ์ ไปจนถึงตำรามาตรฐานสำหรับสอบใบประกอบโรคศิลปะ แล้วจึงบอกสิ่งที่เจ้าของแบรนด์ควรรู้ ถ้าอยากนำเรื่องนี้ไปเล่าหรือนำตำรับไปใช้ ส่วนภาพรวมของสิทธิในตำรับยาแผนไทยทุกประเภท อ่านได้ที่บทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

เรื่องการสะกดชื่อ

ประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 20 สะกดชื่อผู้เรียบเรียงว่า "พระยาพิศณุประสาตรเวช" ส่วนบทความวิชาการและบัตรรายการห้องสมุดที่เราใช้สะกดว่า "พระยาพิศณุประสาทเวช" และบางแหล่งสะกดเป็น "พิษณุ" หรือ "พิศนุ" บทความนี้ใช้ "พระยาพิศณุประสาทเวช" ตามบทความวิชาการ ถ้าจะอ้างประกาศในเอกสารราชการ เช่น แบบคำขอ ควรสะกดตามประกาศ

เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป ในหนึ่งตาราง
หัวข้อข้อมูลที่มา
ผู้เรียบเรียงพระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ประกาศสะกดว่า พิศณุประสาตรเวชประกาศฉบับที่ 20 · วัฒนา ชยธวัช (2564)
พิมพ์ครั้งแรกร.ศ. 127 (พ.ศ. 2451)ประกาศฉบับที่ 20 · สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33
ทำขึ้นเพื่อเขียนตำราหลวงใหม่ให้ง่าย สำหรับผู้เริ่มเรียนสารานุกรมไทยฯ เล่ม 33
เล่ม 172 ตำรับประกาศฉบับที่ 20
เล่ม 2ตำราสำหรับเรียนวิชาแพทย์ชั้นต้น (ไม่ระบุจำนวนตำรับ)ประกาศฉบับที่ 20
เล่ม 3197 ตำรับประกาศฉบับที่ 20
รวม269 ตำรับประกาศฉบับที่ 20
ประกาศเป็นของชาติฉบับที่ 20 ลงวันที่ 7 ธ.ค. 2561 (ราชกิจจานุเบกษา 22 ม.ค. 2562)ราชกิจจานุเบกษา

ที่มา: ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 · สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 · วัฒนา ชยธวัช (2564)

ครูแพทย์ผู้เขียนตำราหลวงใหม่ให้อ่านง่าย: พระยาพิศณุประสาทเวช กับปี 2451

เรื่องของเวชศึกษาเริ่มก่อนตัวตำราหลายสิบปี สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 เล่าว่า เมื่อ พ.ศ. 2413 รัชกาลที่ 5 โปรดให้ชำระตำราแพทย์แผนไทยที่กระจัดกระจายและคัดลอกกันจนผิดเพี้ยนให้ตรงกับต้นฉบับ ตำราที่ชำระแล้วเรียกว่า "ตำราเวชศาสตร์ ฉบับหลวง" ต่อมาโปรดให้ตั้งโรงศิริราชพยาบาล ซึ่งดูแลผู้ป่วยทั้งแบบแผนเดิมและแบบตะวันตก และในปี 2440 โรงเรียนแพทยากรได้ยกขึ้นเป็นโรงเรียนราชแพทยาลัย ซึ่งยังสอนวิชาแพทย์ทั้ง 2 แบบ

ตำราหลวงที่อ่านยาก

บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) เล่าว่าพระยาพิศณุประสาทเวช ซึ่งบทความเรียกว่า "อาจารย์ผู้เชี่ยวชาญการแพทย์แผนไทยของราชแพทยาลัย และผู้จัดการโรงเรียนเวชสโมสร" ขออนุญาตกรมพระยาดำรงราชานุภาพ สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ จัดพิมพ์ "แพทยศาสตร์สงเคราะห์ ฉบับหลวง" 2 เล่มจบเป็นครั้งแรกเมื่อ 1 มีนาคม 2450 โดยสอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 บันทึกว่ารัฐประกาศให้ใช้เป็นตำราหลวง (อ่านเรื่องของตำราเล่มนี้ได้ที่บทความ แพทยศาสตร์สงเคราะห์)

ตำราหลวงเป็นงานใหญ่และละเอียด แต่สำหรับนักเรียนที่เพิ่งเริ่มต้น ตำราแบบนี้ยากเกินไป สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 เล่าว่าในปี 2451 ท่านเห็นว่าตำรานี้ยากแก่การศึกษา จึง "คัดเอาเฉพาะที่จำเป็น แล้วเขียนขึ้นใหม่ให้ง่ายขึ้น" แล้วจัดพิมพ์เป็น 3 เล่ม ชื่อตำราแพทย์ศาสตร์สังเขป หรือตำราเวชศึกษา และต่อมามีประกาศให้ใช้เป็นตำราหลวงเช่นกัน ประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 20 ก็ระบุว่าตำรานี้จัดพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ ร.ศ. 127 ซึ่งตรงกับ พ.ศ. 2451

คำว่า "สังเขป" แปลว่าย่อหรือโดยสรุป ชื่อตำราจึงบอกเจตนาของผู้เขียนตรง ๆ ว่าเป็นตำราแพทย์ฉบับย่อสำหรับผู้เรียน ไม่ได้ตั้งใจแทนที่ตำราหลวงฉบับเต็ม

ชีวิตของครูแพทย์ ตามเอกสารประกอบการสอน

ประวัติส่วนตัวของท่านที่เราเปิดอ่านตัวบทได้ มาจากแหล่งเดียว คือเอกสารประกอบการสอนวิชาเวชกรรมไทยของแสงสิทธิ์ กฤษฎี มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา เอกสารนี้ระบุว่าท่านเป็นศิษย์ของพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง (หนู) เป็นแพทย์ประจำโรงพยาบาลวังหลัง (ศิริราช) ตั้งแต่ตั้งโรงพยาบาลในปี 2431 ย้ายเป็นแพทย์ใหญ่โรงบูรพาพยาบาลในปี 2436 เป็นผู้จัดการโรงเรียนเวชสโมสรในปี 2448 และได้เป็นพระยาในปี 2450 สมัยรัชกาลที่ 6 เป็นแพทย์หลวงประจำพระองค์ ได้รับพระราชทานนามสกุล "ถาวรเวช" ในปี 2456 และถึงแก่อนิจกรรมในปี 2457 เอกสารเดียวกันยังเล่าว่าท่านเคยได้รับมอบหมายให้ออกไปช่วยเรื่องโรคระบาดตามหัวเมือง และได้พบตำราของหมอพื้นบ้านระหว่างทาง แล้วนำมาตรวจชำระกับตำราในหอสมุด

เรายังไม่พบแหล่งที่สองที่เปิดอ่านได้เพื่อยืนยันปีเกิด ปีถึงแก่อนิจกรรม และลำดับตำแหน่งเหล่านี้ จึงเขียนไว้ในฐานะข้อมูลจากเอกสารฉบับนั้น ส่วนบทบาทครูแพทย์ของราชแพทยาลัยและผู้จัดการโรงเรียนเวชสโมสร มีทั้งบทความวิชาการและบัตรรายการห้องสมุดยืนยัน

สมุดกระดาษสาทำมือสามเล่มมัดเชือกฝ้าย วางข้างฝักมะขามแห้งบนกระดาษสา ภาพประกอบเรื่องเวชศึกษา

ในเวชศึกษา 3 เล่มมีอะไร และคำว่าคัมภีร์เวชศึกษาหมายถึงเล่มไหน

บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 20 แบ่งตำราเป็น 3 เล่ม และบอกจำนวนตำรับไว้ดังนี้

  • เล่ม 1 มี 72 ตำรับ
  • เล่ม 2 ประกาศเขียนว่าเป็น "ตำราสำหรับเรียนวิชาแพทย์ชั้นต้น" และไม่ได้ระบุจำนวนตำรับ
  • เล่ม 3 มี 197 ตำรับ

รวมแล้ว 269 ตำรับ ตามที่ประกาศระบุ ประกาศไม่ได้เขียนชื่อตำรับไว้ทีละตำรับ ผู้ที่อยากรู้ว่าตำรับใดอยู่ในเล่มไหน ต้องดูจากตัวตำราหรือขอข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน ซึ่งอธิบายไว้ในหัวข้อการใช้ตำรับด้านล่าง

สมุดคู่มือของผู้ศึกษาวิชาแพทย์

บัตรรายการของห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุม บันทึกหมายเหตุที่พิมพ์อยู่บนตัวเล่มว่า "เป็นสมุดคู่มือของผู้ศึกษาวิชาแพทย์" ของพระยาพิศณุประสาทเวช ผู้จัดการโรงเรียนเวชสโมสร ข้อความนี้ช่วยยืนยันว่าตำราชุดนี้ทำขึ้นเพื่อการเรียน ไม่ใช่ตำรายาประจำบ้าน

สไลด์สอนของมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทาที่สรุปเนื้อหาจากตำรานี้ เล่าว่าตำราเปิดด้วยหลัก "กิจ 4" ของแพทย์ คือ รู้ที่ตั้งของโรค รู้จักชื่อโรค รู้จักยา และรู้ว่ายาใดใช้กับโรคใด แล้วจึงอธิบายสมุฏฐาน 4 คือ ธาตุ อายุ อุตุ (ฤดู) และกาล (เวลา) ข้อมูลส่วนนี้มาจากแหล่งเดียว แต่ก็สอดคล้องกับเจตนาของตำราที่เขียนให้ผู้เริ่มเรียน คือเริ่มจากหลักคิดก่อน แล้วจึงไปถึงตำรับยา หลักคิดเหล่านี้เป็นความรู้ทางประวัติศาสตร์ของการแพทย์แผนไทย ไม่ใช่ผลการพิสูจน์ประสิทธิผลตามวิธีวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน

คัมภีร์เวชศึกษา อายุรเวชศึกษา และเวชศึกษาของวัดโพธิ์

นักศึกษาแพทย์แผนไทยมักค้นหาด้วยคำว่า "คัมภีร์เวชศึกษา" สไลด์สอนของมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทาที่กล่าวถึงข้างต้น ใช้คำว่าคัมภีร์เวชศึกษาเมื่อสรุปเนื้อหาของตำราเล่มนี้ แต่คำว่า "เวชศึกษา" ปรากฏในชื่อตำรามากกว่าหนึ่งเล่ม ก่อนอ้างอิงจึงควรดูชื่อเต็มให้ตรงกัน

  • เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป เล่ม 1–3 ของพระยาพิศณุประสาทเวช คือตำราในบทความนี้ อยู่ในประกาศฉบับที่ 20
  • ตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) ของขุนนิทเทสสุขกิจ (ถมรัตน์ พุ่มชูศรี) เป็นคนละตำรา อยู่ในประกาศฉบับที่ 18 พ.ศ. 2561
  • บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ยังระบุชื่อ "เวชศึกษาและประมวลหลักเภสัช" ของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ ไว้ในรายชื่อตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรอง แยกจากเวชศึกษาของพระยาพิศณุประสาทเวช

ถ้าสูตรหรือข้อความที่คุณมีมาจาก "คัมภีร์เวชศึกษา" ในเอกสารเรียน ให้ตรวจว่าต้นทางคือเล่มใด เพราะเลขประกาศที่ต้องใช้ตอนขออนุญาตจะต่างกัน

จากโรงเรียนเวชสโมสรถึงตำราสอบใบประกอบโรคศิลปะแพทย์แผนไทย

เอกสารประกอบการสอนของมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทาระบุว่า ตำราชุดนี้พิมพ์เพื่อใช้สอนนักเรียนที่โรงเรียนเวชสโมสร ซึ่งเป็นโรงเรียนที่สอนวิชาแพทย์แผนไทย และบัตรรายการห้องสมุดที่บันทึกว่าเป็น "สมุดคู่มือของผู้ศึกษาวิชาแพทย์" ก็ชี้ไปทางเดียวกัน

ปี 2458: การแพทย์แผนไทยออกจากโรงเรียนแพทย์

ถ้าปีถึงแก่อนิจกรรมตามเอกสารประกอบการสอนถูกต้อง ปีถัดมาหลังท่านถึงแก่อนิจกรรมคือ พ.ศ. 2458 ซึ่งเป็นปีที่มีการยกเลิกการสอนแพทย์แผนไทยในโรงเรียนราชแพทยาลัย และเลิกจ่ายยาไทยให้ผู้ป่วยในศิริราช ข้อเท็จจริงเรื่องปี 2458 นี้มีทั้งสารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 และบทความของณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร (2565) ยืนยัน บทความหลังอธิบายว่าการสอนในเวลานั้นเน้นการท่องจำ และโรงเรียนตั้งขึ้นเพื่อผลิตแพทย์แผนตะวันตก

ชีวิตที่สองที่วัดโพธิ์

แม้การแพทย์แผนไทยจะออกจากโรงเรียนแพทย์ของรัฐแล้ว เวชศึกษาก็ยังถูกพิมพ์ใช้ต่อนอกโรงเรียนแพทย์ บัตรรายการของห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุมบันทึกฉบับพิมพ์ที่มี "สมาคม ร.ร. แพทย์แผนโบราณในประเทศไทย" และ "สำนักวัดพระเชตุพนฯ" ร่วมอยู่ด้วย หนา 168 หน้า และไม่ระบุปีพิมพ์ เราพบบรรณานุกรมอีกแหล่งที่เขียนปีของฉบับวัดโพธิ์ไว้ แต่ปีนั้นขัดกับประวัติของโรงเรียน จึงไม่นำมาใช้

หนึ่งใน 5 ตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรอง

บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อ้างคำนำของ "ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรม" ที่กองการประกอบโรคศิลปะจัดทำในปี 2541 ว่า ตำรามาตรฐานเล่มนี้รวบรวมจาก "ตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรอง จำนวน 5 เล่ม" และรายการแรกคือตำราเวชศึกษาของพระยาพิศณุประสาทเวช เล่ม 1–3 รายการที่เหลือได้แก่ แพทยศาสตร์สงเคราะห์ ฉบับหลวง คัมภีร์แพทย์แผนโบราณของขุนโสภิตบรรณลักษณ์ และตำราของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ บทความเดียวกันระบุว่าตำรามาตรฐานนี้ใช้เป็นตำราหลักในการสอบรับใบอนุญาตประกอบโรคศิลปะ ประเภทเภสัชกรรมไทย

บทความเดียวกันยังบอกว่า "ตำราสรรพคุณยาไทย" ของหลวงประเสริฐวิทยาศาสตร์ (2484) ใช้เวชศึกษาเป็นแหล่งข้อมูลหนึ่ง เส้นทางของตำราเล่มนี้จึงต่อกันยาวมาก จากห้องเรียนของโรงเรียนเวชสโมสรเมื่อ ร.ศ. 127 ไปถึงตำราที่ผู้สอบใบประกอบโรคศิลปะแพทย์แผนไทยรุ่นหลังใช้อ่านเตรียมสอบ

เส้นเวลาของเวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป
  1. ชำระตำราแพทย์รัชกาลที่ 5 โปรดให้ชำระตำราแพทย์ที่ผิดเพี้ยน เกิดตำราเวชศาสตร์ ฉบับหลวง
  2. โรงเรียนราชแพทยาลัยยกโรงเรียนแพทยากรขึ้นเป็นราชแพทยาลัย สอนทั้งแผนไทยและแผนตะวันตก
  3. พิมพ์แพทยศาสตร์สงเคราะห์พระยาพิศณุประสาทเวชจัดพิมพ์ตำราหลวง 2 เล่มจบเป็นครั้งแรก
  4. เกิดเวชศึกษา 3 เล่มเขียนตำราหลวงใหม่ให้ง่าย ใช้สอนนักเรียนโรงเรียนเวชสโมสร
  5. เลิกสอนแพทย์แผนไทยในราชแพทยาลัยเลิกจ่ายยาไทยให้ผู้ป่วยในศิริราชด้วย ต่อมาเวชศึกษามีฉบับพิมพ์ซ้ำที่วัดพระเชตุพนฯ ร่วมจัดพิมพ์ (ไม่ระบุปี)
  6. ตำรามาตรฐานสาขาเภสัชกรรมรวบรวมจากตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรอง 5 เล่ม รายการแรกคือเวชศึกษา
  7. ประกาศเป็นตำราของชาติประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 20 ลงราชกิจจานุเบกษา 22 ม.ค. 2562

ที่มา: สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 · วัฒนา ชยธวัช (2564) · ณฤดี และชุลีรัตน์ (2565) · ห้องสมุด ม.ศรีปทุม · ประกาศ สธ. ฉบับที่ 20

ฉบับพิมพ์อยู่ที่ไหน และหาอ่านตำราแพทย์แผนไทยเล่มนี้ได้อย่างไร

เวชศึกษาเป็นหนังสือฉบับพิมพ์ ไม่ใช่สมุดไทยหรือคัมภีร์ใบลาน ประกาศจึงระบุตำราด้วยชื่อ ผู้เรียบเรียง และปีที่จัดพิมพ์ครั้งแรก ไม่ได้ระบุเลขทะเบียนของห้องสมุดใด

เล่มที่เรายืนยันได้

ห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุมมีระเบียนชื่อ "เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป เล่ม ๑, ๒, ๓" ผู้แต่ง พิศณุประสาทเวช, พระยา หนา 168 หน้า เป็นฉบับที่มีสมาคมโรงเรียนแพทย์แผนโบราณและสำนักวัดพระเชตุพนฯ ร่วมจัดพิมพ์ ผู้ที่อยากเห็นตัวเล่มจริงจึงเริ่มจากห้องสมุดมหาวิทยาลัยได้

สิ่งที่ยังไม่รู้

  • ผู้พิมพ์และโรงพิมพ์ของฉบับ ร.ศ. 127 เรายังไม่พบ
  • ห้องสมุดใหญ่แห่งอื่น เช่น หอสมุดแห่งชาติ หรือห้องสมุดของมหาวิทยาลัยที่สอนการแพทย์แผนไทย อาจมีฉบับพิมพ์อื่นอยู่ แต่เรายังไม่ได้ตรวจ
  • ณ วันที่เขียนบทความ เรายังไม่พบฉบับดิจิทัลจากหน่วยงานรัฐที่ยืนยันได้ว่าเปิดให้อ่านออนไลน์

วิธีหาอ่านแบบง่าย

  1. ค้นในระบบห้องสมุดของมหาวิทยาลัยด้วยชื่อ "เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป" และลองสะกดชื่อผู้แต่งหลายแบบ เช่น พิศณุ พิษณุ
  2. ดูว่าเป็นฉบับพิมพ์ปีใดและใครจัดพิมพ์ เพราะฉบับพิมพ์ซ้ำอาจมีการจัดหน้าหรือคำอธิบายเพิ่ม
  3. ถ้าจะใช้ตำรับเพื่อการค้า อย่ายึดเนื้อหาจากฉบับพิมพ์ซ้ำเพียงอย่างเดียว ให้ขอข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนเพื่อเทียบกับตำรับในประกาศด้วย

ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 20 ลงวันที่ 7 ธันวาคม 2561

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 ลงวันที่ 7 ธันวาคม 2561 และลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 20 ง วันที่ 22 มกราคม 2562 ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และให้ตำรับยาในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ

บัญชีแนบท้ายมี 2 ตำรา คือ คัมภีร์ธาตุวินิจฉัย 3 เล่ม ของหอสมุดแห่งชาติ และเวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป ของพระยาพิศณุประสาตรเวช (สะกดตามประกาศ) 3 เล่ม ประกาศทั้งฉบับระบุจำนวนตำรับรวม 451 ตำรับ ในจำนวนนี้เป็นของเวชศึกษา 269 ตำรับ

"ของชาติ" หมายความว่าอะไร

มาตรา 17 ให้รัฐมนตรีประกาศกำหนดตำรับยาหรือตำราที่มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษเป็นของชาติ เมื่อประกาศแล้ว ตำรับในตำราได้รับความคุ้มครองทั้งชุด แม้ประกาศจะไม่เขียนชื่อตำรับไว้ทีละตำรับ ผลที่สำคัญสำหรับธุรกิจคือมาตรา 19 ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ตามกฎกระทรวง

เล่ม 2 ไม่มีจำนวนตำรับในประกาศ แต่ประกาศให้ตำราทั้งเล่มเป็นตำราของชาติ ถ้าสูตรของคุณมาจากเล่มใดเล่มหนึ่งของเวชศึกษา หรือจากฉบับพิมพ์ซ้ำของตำรานี้ ควรถือว่าเป็นตำรับของชาติไว้ก่อน รายละเอียดเรื่องสิทธิทั้ง 3 ประเภท และขั้นตอนตามกฎกระทรวง อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร และค้นรายการประกาศได้ที่เครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

จะใช้ตำรับจากเวชศึกษาทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19

ก่อนลงทุนพัฒนาสินค้าจากตำรับในเวชศึกษา มีสองขั้นที่ควรรู้ ขั้นแรกช่วยให้รู้ว่าตำรับในประกาศมีอะไรอยู่จริง ขั้นที่สองคือการขออนุญาตใช้ประโยชน์

ขั้นที่ 1: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศ ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ เช่น ขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือศึกษาวิจัยพัฒนาตำรับยาใหม่เพื่อการค้า และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรานี้คือประกาศฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561 ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา เอกสารที่ต้องแนบ ได้แก่ บัตรประชาชน เอกสารนิติบุคคล ใบอนุญาตการจัดตั้งสถานประกอบการ และหนังสือมอบอำนาจกรณีมอบให้ผู้อื่นยื่น

ขั้นนี้สำคัญเป็นพิเศษกับเวชศึกษา เพราะตำราถูกพิมพ์ซ้ำและถูกสรุปต่อในเอกสารเรียนหลายรุ่น สูตรที่ได้จากชีทเรียนหรือคำบอกเล่าอาจไม่ตรงกับตำรับในประกาศ การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนก่อน ช่วยให้รู้ว่ากำลังใช้ตำรับของชาติเต็มตำรับ ใช้บางส่วน หรือปรับปรุงไปแล้ว

ขั้นที่ 2: ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19

ถ้าจะนำตำรับไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตตามมาตรา 19 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 การได้รับอนุญาตฝั่งนี้เป็นคนละเรื่องกับการขออนุญาตฝั่ง อย. ตามกฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งยังต้องทำตามปกติ ลำดับงานโดยละเอียดอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องเล่าตำราเรียนแพทย์แผนไทยกับกฎโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร

เรื่องของเวชศึกษามีเสน่ห์แบบที่ต่างจากตำราราชสำนัก นี่คือเรื่องของครูที่เห็นว่าตำราหลวงยากเกินไปสำหรับนักเรียน จึงเขียนใหม่ให้ง่าย และตำราที่ตั้งใจเขียนให้ผู้เริ่มเรียนนั้น ยังถูกใช้ต่อมาจนเป็นฐานของตำราสอบใบประกอบโรคศิลปะ เรื่องแบบนี้เข้ากับแบรนด์ที่อยากสื่อเรื่องการเรียนรู้ ความรู้ที่ส่งต่อ หรือการทำเรื่องยากให้เข้าใจง่าย

มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย

  • ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น ปีที่พิมพ์ครั้งแรก ร.ศ. 127 จำนวนเล่ม จำนวนตำรับตามประกาศ และประกาศฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561
  • เรื่องของครูที่เขียนตำราหลวงใหม่ให้นักเรียนอ่านง่าย โดยอ้างสารานุกรมไทยฯ เล่ม 33
  • เส้นทางจากโรงเรียนเวชสโมสร ฉบับพิมพ์ซ้ำของวัดโพธิ์ ถึงตำรามาตรฐานสาขาเภสัชกรรม โดยอ้างที่มาเป็นข้อความ
  • หลักกิจ 4 และสมุฏฐาน 4 ในฐานะความรู้ทางประวัติศาสตร์ โดยเขียนว่า "ตำราระบุว่า…"
  • ถ้าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว บอกได้ว่าผลิตภัณฑ์ใช้ตำรับใด ตามขอบเขตที่ได้รับอนุญาต

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง

พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาต และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาหลายลักษณะ รวมถึงการอ้างว่ารักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ ตามความเชื่อ หรือหายขาด แสดงสรรพคุณเท็จหรือเกินจริง ทำให้เข้าใจว่ามีส่วนประกอบที่ไม่มีหรือมีน้อยกว่าที่อ้าง และใช้บุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันมารับรองหรือยกย่องสรรพคุณ เมื่อนำมาใช้กับเรื่องเล่าของตำรานี้ จุดที่ควรระวังคือ

  • ใช้คำว่า "ตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรอง" หรือ "ตำราสอบใบประกอบ" ให้เข้าใจว่าหน่วยงานรัฐรับรองผลิตภัณฑ์ คำว่ารับรองในเรื่องนี้หมายถึงการเลือกตำราสำหรับการเรียนการสอน ไม่เกี่ยวกับตัวสินค้า
  • เขียนให้เข้าใจว่าวัดพระเชตุพนฯ โรงเรียนแพทย์ หรือมหาวิทยาลัยรับรองหรือแนะนำผลิตภัณฑ์
  • ใช้ความเก่าแก่หรือการเป็นตำราหลวงเป็นหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์ได้ผล
  • อ้างว่าใช้ตำรับจากเวชศึกษาเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้สมุนไพรเพียงบางตัวหรือปรับสัดส่วนไปแล้ว
เล่าเรื่องเวชศึกษาในแบรนด์

ควรหลีกเลี่ยง

  • ใช้คำว่าตำราที่กระทรวงรับรอง ให้เข้าใจว่ารัฐรับรองสินค้า
  • ให้เข้าใจว่าวัด โรงเรียนแพทย์ หรือมหาวิทยาลัยรับรองสินค้า
  • ใช้ความเก่าแก่เป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล
  • อ้างตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วน
  • ภาพปกหรือหน้าตำราที่ไม่รู้เจ้าของสิทธิ

เล่าได้

  • ปีพิมพ์ ร.ศ. 127 จำนวนเล่ม และจำนวนตำรับตามประกาศ
  • เรื่องครูที่เขียนตำราหลวงใหม่ให้นักเรียนอ่านง่าย
  • เส้นทางจากโรงเรียนเวชสโมสรถึงตำรามาตรฐานสาขาเภสัชกรรม
  • หลักกิจ 4 และสมุฏฐาน 4 โดยเขียนว่า ตำราระบุว่า…
  • ชื่อตำรับที่ใช้ เมื่อได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว

การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตก่อน (มาตรา 70)

ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70, 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19

ภาพปกตำราและลิขสิทธิ์ของตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์

เรื่องภาพมักถูกมองข้าม แต่เกี่ยวกับสิทธิของหลายฝ่าย ข้อด้านล่างเป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย

ภาพปกและหน้าตำราจากห้องสมุด

หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าหรือหากำไรต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร กติกานี้เขียนไว้สำหรับเอกสารโบราณ ส่วนเวชศึกษาเป็นหนังสือฉบับพิมพ์ และเรายังไม่ได้ตรวจว่าหอสมุดแห่งชาติเก็บเล่มนี้ไว้หรือไม่ ถ้าจะถ่ายภาพจากเล่มของห้องสมุดใด ให้ถามกติกาของห้องสมุดนั้นก่อน และถ้าเป็นเล่มของหอสมุดแห่งชาติ ควรสอบถามเรื่องการใช้เพื่อการค้าด้วย ภาพปกตำราเก่าที่หาได้ในอินเทอร์เน็ตก็ไม่ควรนำมาใช้บนฉลากหรือสื่อขาย ถ้ายังไม่รู้ว่าใครถ่ายและใครเป็นเจ้าของสิทธิ

ฉบับพิมพ์ซ้ำและหนังสือสมัยใหม่

พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดให้ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย ฉบับพิมพ์ซ้ำในยุคหลังอาจมีคำนำ คำอธิบาย ภาพประกอบ หรือการจัดหน้าที่เป็นงานใหม่ของผู้จัดพิมพ์ และตำราหรือหนังสือที่พิมพ์หลังปี 2490 โดยทั่วไปยังไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ เรายังไม่ได้ตรวจสถานะลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์แต่ละฉบับของเวชศึกษา จึงไม่ควรสรุปเองว่านำมาใช้ได้อิสระ

ทางที่ปลอดภัยคือใช้ภาพที่ถ่ายหรือสร้างขึ้นเอง เช่น ภาพวัตถุดิบสมุนไพร หรือภาพหนังสือเก่าที่ไม่เห็นตัวอักษร หรือภาพที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจนและใส่เครดิตตามเงื่อนไข และอ้างที่มาของข้อมูลเป็นข้อความ

แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์

รายการด้านล่างคือแหล่งที่ใช้เล่าเรื่องทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้ ส่วนกฎหมายที่อ้างอยู่ในรายการแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ

  • ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 20 ง หน้า 6–7, 22 มกราคม 2562.
  • มูลนิธิโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ. สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 เรื่อง การแพทย์แผนไทย: ประวัติการแพทย์แผนไทย.
  • วัฒนา ชยธวัช. "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (2564): 137–160.
  • ณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร. "การสถาปนาสถาบันการแพทย์แผนไทย." วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์ ปีที่ 9 ฉบับที่ 6 (2565): 51–67.
  • แสงสิทธิ์ กฤษฎี. เวชกรรมไทย (เอกสารประกอบการสอน). มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, ม.ป.ป.
  • ห้องสมุดมหาวิทยาลัยศรีปทุม. บัตรรายการ "เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป เล่ม ๑, ๒, ๓" / พิศณุประสาทเวช, พระยา. 168 หน้า.
  • กองการประกอบโรคศิลปะ. ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรม. 2541. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ." สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.

คำถามที่พบบ่อย

เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป คืออะไร

ตำราเรียนแพทย์แผนไทย 3 เล่ม ที่พระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ครูแพทย์แผนไทยของโรงเรียนราชแพทยาลัย เรียบเรียงให้อ่านง่ายจากตำราหลวง จัดพิมพ์ครั้งแรก ร.ศ. 127 (พ.ศ. 2451) และได้รับประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 20 พ.ศ. 2561

เวชศึกษามีกี่ตำรับ

ตามบัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 20 เล่ม 1 มี 72 ตำรับ เล่ม 3 มี 197 ตำรับ รวม 269 ตำรับ ส่วนเล่ม 2 ประกาศเขียนว่าเป็นตำราสำหรับเรียนวิชาแพทย์ชั้นต้น และไม่ระบุจำนวนตำรับ

คัมภีร์เวชศึกษา กับอายุรเวชศึกษา เป็นเล่มเดียวกันไหม

ไม่ใช่ ตำราอายุรเวชศึกษาเป็นของขุนนิทเทสสุขกิจ อยู่ในประกาศฉบับที่ 18 ส่วนเวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป ของพระยาพิศณุประสาทเวช อยู่ในประกาศฉบับที่ 20 เอกสารเรียนบางฉบับเรียกเนื้อหาจากตำราของพระยาพิศณุประสาทเวชว่าคัมภีร์เวชศึกษา แต่ชื่อเวชศึกษาปรากฏในตำรามากกว่าหนึ่งเล่ม ควรตรวจชื่อเต็มและผู้เรียบเรียงก่อนอ้าง

เวชศึกษาเกี่ยวกับการสอบใบประกอบโรคศิลปะอย่างไร

บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อ้างคำนำของตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรม (2541) ว่ารวบรวมจากตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรอง 5 เล่ม โดยรายการแรกคือเวชศึกษา เล่ม 1–3 และตำรามาตรฐานนี้ใช้เป็นตำราหลักในการสอบรับใบอนุญาตประกอบโรคศิลปะ ประเภทเภสัชกรรมไทย

จะนำตำรับจากเวชศึกษาไปผลิตขายต้องทำอย่างไร

ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อน และขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนได้ตามประกาศคณะกรรมการ พ.ศ. 2560 โดยระบุประกาศฉบับที่ 20 นอกจากนั้นยังต้องทำขั้นตอนของ อย. ตามปกติ

ใช้เรื่องเล่าหรือภาพปกตำราในการโฆษณาได้ไหม

เล่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ได้ แต่การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตตามมาตรา 70 และห้ามใช้เรื่องเล่าเป็นหลักฐานสรรพคุณ หรือให้บุคคลหรือสถาบันมารับรองตามมาตรา 74 ส่วนภาพปกหรือหน้าตำรา ควรถามกติกาของห้องสมุดที่เก็บเล่มนั้น และระวังลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์ซ้ำ

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์แพทยศาสตร์สงเคราะห์: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับหลวงของโรงเรียนแพทย์สมัยรัชกาลที่ 5 สู่ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติแพทยศาสตร์สงเคราะห์ ตำราแพทย์แผนไทยฉบับหลวง พิมพ์ 2450 มี 15 คัมภีร์ 1,559 ตำรับ ประกาศเป็นตำราของชาติฉบับที่ 13 (2560) เรื่องราวและสิ่งที่แบรนด์ต้องรู้อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไรตำรับยาแผนไทยมี 3 ประเภท ตำรับของชาติต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ ตำรับส่วนบุคคลต้องได้อนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ แล้วยังต้องผ่าน อย. พร้อมขั้นตอนและสมุนไพรควบคุมอ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำราอายุรเวชศึกษา ของขุนนิทเทสสุขกิจ: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2496 สู่ตำราของชาติ 2,773 ตำรับตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) พิมพ์ครั้งแรก 2496 เป็นตำราของชาติตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19 ทำไมสะกดสองแบบ หาอ่านที่ไหน ใช้ตำรับและเล่าเรื่องอย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569