เจ้าของแบรนด์
แพทยศาสตร์สงเคราะห์: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับหลวงของโรงเรียนแพทย์สมัยรัชกาลที่ 5 สู่ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ
อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
แพทยศาสตร์สงเคราะห์ คืออะไร: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับหลวง 2 เล่ม 1,559 ตำรับ
แพทยศาสตร์สงเคราะห์ คือตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2 เล่มที่พระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ครูแพทย์แผนไทยของโรงเรียนราชแพทยาลัย รวบรวมและสอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ พิมพ์ครั้งแรกในปี 2450 กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 13 พ.ศ. 2560 บัญชีท้ายประกาศนับได้ 15 คัมภีร์ รวม 1,559 ตำรับ คือเล่ม 1 (ร.ศ. 128) 887 ตำรับ และเล่ม 2 (ร.ศ. 126) 672 ตำรับ ตำรับทั้งหมดนี้จึงเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ
บทความนี้เล่าเรื่องของตำราเล่มนี้ตามลำดับเวลา ตั้งแต่โรงเรียนแพทย์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว การพิมพ์ฉบับหลวงปี 2450 คัมภีร์ที่อยู่ข้างใน สายครูสู่ศิษย์ ไปจนถึงวันที่ได้รับประกาศเป็นของชาติ แล้วจึงบอกสิ่งที่เจ้าของแบรนด์ควรรู้ ถ้าอยากนำเรื่องนี้ไปเล่าหรือนำตำรับไปใช้ ส่วนภาพรวมของสิทธิในตำรับยาแผนไทยทุกประเภท อ่านได้ที่บทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
สะกดว่า "แพทยศาสตร์" หรือ "แพทย์ศาสตร์"
ชื่อตำรานี้สะกดได้ 2 แบบ ระเบียนห้องสมุดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยใช้ "แพทยศาสตร์สงเคราะห์" ส่วนบัญชีท้ายประกาศฉบับที่ 13 และบทความวิชาการหลายชิ้นใช้ "แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์" ทั้งสองชื่อหมายถึงตำราชุดเดียวกัน ถ้าจะค้นในห้องสมุดหรือฐานข้อมูล ควรลองค้นทั้งสองแบบ ชื่อผู้รวบรวมก็สะกดต่างกันในแต่ละแหล่ง เช่น พิศณุ พิศนุ และพิษณุ บทความนี้ใช้ "พระยาพิศณุประสาทเวช" ตามระเบียนห้องสมุดจุฬาฯ และบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564)
แพทยศาสตร์สงเคราะห์ในหนึ่งตารางหัวข้อข้อมูลที่มา
ผู้รวบรวมพระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ครูแพทย์แผนไทยของราชแพทยาลัยวัฒนา ชยธวัช (2564)
พิมพ์ครั้งแรก1 มีนาคม 2450 (ร.ศ. 126) โรงพิมพ์ศุภการจำรูญ 2 เล่มวัฒนา ชยธวัช (2564) · ระเบียนห้องสมุดจุฬาฯ
วิธีทำสอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณระเบียนห้องสมุดจุฬาฯ
ประกาศเป็นของชาติฉบับที่ 13 ลงวันที่ 15 ก.ย. 2560 (ราชกิจจานุเบกษา 6 พ.ย. 2560)ประกาศ สธ. ฉบับที่ 13
จำนวนตำรับ1,559 ตำรับ: เล่ม 1 (ร.ศ. 128) 887 · เล่ม 2 (ร.ศ. 126) 672บัญชีท้ายประกาศ
จำนวนคัมภีร์15 คัมภีร์ (เล่ม 1 มี 5 · เล่ม 2 มี 10)บัญชีท้ายประกาศ
อ่านได้ที่หนังสือหายาก ชั้น 6 จุฬาฯ [RA] 615 พ74 · Chula Digiverseระเบียนห้องสมุดจุฬาฯ
ที่มา: ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 13) พ.ศ. 2560 · วัฒนา ชยธวัช (2564) · ระเบียนสำนักงานวิทยทรัพยากร จุฬาฯ
ตำราแพทย์แผนไทยสำหรับโรงเรียนแพทย์ยุครัชกาลที่ 5: จากโรงเรียนแพทยากรถึงฉบับหลวงปี 2450
เรื่องของแพทยศาสตร์สงเคราะห์เริ่มก่อนปี 2450 หลายปี สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 เล่าว่าในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ชำระตำราแพทย์แผนไทยที่กระจัดกระจายและคัดลอกกันจนผิดเพี้ยนให้ตรงกับต้นฉบับเดิมเมื่อ พ.ศ. 2413 ต่อมาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งโรงศิริราชพยาบาล ซึ่งดูแลผู้ป่วยทั้งแบบแผนเดิมและแบบแผนตะวันตก และตั้งโรงเรียนแพทยากรขึ้น
แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ชุดแรก ปี 2432
สารานุกรมเล่มเดียวกันระบุว่า ในปี 2432 มีการจัดพิมพ์ตำราชื่อ "แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์" เพื่อใช้ในโรงเรียนแพทยากร เนื้อหามีทั้งการแพทย์แผนเดิมและแผนตะวันตก แต่พิมพ์ได้เพียง 3 เล่มก็ล้มเลิกไป ในลำดับเหตุการณ์ที่สารานุกรมเล่าไว้ นี่คือตำราเรียนชุดแรกที่กล่าวถึงว่าจัดพิมพ์ให้โรงเรียนแพทย์ในรัชกาลนี้ ชื่อแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์จึงผูกอยู่กับโรงเรียนแพทย์มาตั้งแต่ต้น ปี 2440 โรงเรียนแพทยากรได้รับการยกขึ้นเป็นโรงเรียนราชแพทยาลัย ซึ่งยังสอนการแพทย์ทั้ง 2 แบบ และในปี 2444 กรมพยาบาลจัดพิมพ์ตำราแพทย์ศาสตร์เป็นเล่ม ๆ ต่อจากชุดที่ยกเลิกไป โดยรวบรวมคัมภีร์แผนโบราณที่ตรวจสอบแล้ว เช่น คัมภีร์ปฐมจินดา และคัมภีร์ธาตุบรรจบ
ฉบับหลวง 2 เล่ม ปี 2450
ชื่อแพทยศาสตร์สงเคราะห์กลับมาอีกครั้งในฐานะ "ฉบับหลวง" บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) เล่าว่าพระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ซึ่งบทความเรียกว่า "อาจารย์ผู้เชี่ยวชาญการแพทย์แผนไทยของราชแพทยาลัย และผู้จัดการโรงเรียนเวชสโมสร" กราบทูลขอประทานพระอนุญาตจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณในขณะนั้น เพื่อจัดพิมพ์ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ฉบับหลวง 2 เล่มจบ พิมพ์ครั้งแรกเมื่อวันที่ 1 มีนาคม พ.ศ. 2450 ส่วนเมื่อบรรยายถึงเล่ม 1 บทความเดียวกันใช้พระนามในเวลานั้นว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ
ระเบียนห้องสมุดจุฬาฯ บันทึกชื่อหนังสือไว้ว่า "แพทยศาสตร์สงเคราะห์ / พระยาพิศณุประสาทเวช รวบรวม และสอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ" พิมพ์ที่โรงพิมพ์ศุภการจำรูญ ร.ศ. 126 (พ.ศ. 2450) จำนวน 2 เล่ม คำว่า "สอบกับต้นฉบับหลวง" บอกวิธีทำงานของผู้รวบรวม คือไม่ได้คัดจากฉบับใดฉบับหนึ่งที่หมอถือกันอยู่ แต่เทียบกับคัมภีร์ฉบับหลวงที่เก็บในหอพระสมุด ซึ่งเป็นต้นทางของงานชำระตำราในรัชกาลนี้ (อ่านเรื่องคัมภีร์ชุดนั้นได้ที่บทความ ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5) สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 ระบุต่อว่า รัฐประกาศให้ตำราฉบับหลวงทั้ง 2 เล่มใช้เป็นตำราหลวง

ข้างในมีคัมภีร์แพทย์แผนไทย 15 คัมภีร์: เล่ม 1 ร.ศ. 128 และเล่ม 2 ร.ศ. 126
บัญชีท้ายประกาศฉบับที่ 13 แจกแจงเนื้อหาของตำราไว้ละเอียด เล่ม 1 ประกอบด้วย 4 พระคัมภีร์ กับสรรพคุณยาแก้ไข้ทรพิษของหม่อมเจ้าปรานี รวม 887 ตำรับ เล่ม 2 ประกอบด้วย 10 พระคัมภีร์ รวม 672 ตำรับ ตารางด้านล่างคัดชื่อคัมภีร์ หัวข้อที่บัญชีบรรยายไว้ และจำนวนตำรับตามประกาศ
| เล่ม | คัมภีร์ (ชื่อตามประกาศ) | บัญชีท้ายประกาศบรรยายว่า | ตำรับ |
| 1 | ฉันทศาสตร์ | แต่งโดยพระยาวิชยาธิบดี (กล่อม) ว่าด้วยจรรยาแพทย์ กำเนิดไข้ ลักษณะธาตุ และเรื่องอื่น | 17 |
| 1 | พระคัมภีร์ปฐมจินดาร์ | ว่าด้วยครรภ์ การคลอด และโรคของเด็ก | 643 |
| 1 | พระคัมภีร์ธาตุวิภังค์ | ว่าด้วยธาตุพิการตามฤดู และธาตุทั้ง 4 | 114 |
| 1 | พระคัมภีร์สรรพคุณ | สรรพคุณของสมุนไพร และมหาพิกัด | 99 |
| 1 | สรรพคุณยาแก้ไข้ทรพิษ หม่อมเจ้าปรานี | หม่อมเจ้าปรานีทรงเรียบเรียง ว่าด้วยสมุนไพรสำหรับฝีต่าง ๆ | 14 |
| 2 | พระคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย | สมุฏฐานการเกิดโรค คือ ธาตุ อายุ ฤดู กาล และจักรราศี | ไม่ระบุ |
| 2 | พระคัมภีร์วรโยคสาร | เป็นตำรายาลังกา ว่าด้วยองค์ประกอบของแพทย์ | 74 |
| 2 | พระคัมภีร์มหาโชตรัต | ว่าด้วยโลหิตระดูของสตรี | 165 |
| 2 | พระคัมภีร์ชวดาร | ว่าด้วยโรคลมต่าง ๆ | 65 |
| 2 | คัมภีร์โรคนิทาน | ธาตุทั้ง 4 ขาดและเหลือ | 106 |
| 2 | คัมภีร์ธาตุวิวรณ์ | ธาตุตามฤดูเดือน และสมุฏฐานโรค | 32 |
| 2 | พระคัมภีร์ธาตุบรรจบ | มหาภูตรูป และอุจจาระธาตุ | 27 |
| 2 | พระคัมภีร์มุจฉาปักขันทิกา | ว่าด้วยทางปัสสาวะ และโรคของสตรีบางลักษณะ | 88 |
| 2 | พระคัมภีร์ตักกะศิลา | ว่าด้วยไข้ต่าง ๆ | 4 |
| 2 | พระคัมภีร์ไกษย | ว่าด้วยโรคกไษย 26 จำพวก | 111 |
เมื่อบวกตัวเลขในตารางจะได้ 887 ตำรับในเล่ม 1 และ 672 ตำรับในเล่ม 2 ตรงกับยอดรวม 1,559 ตำรับของประกาศ คัมภีร์ที่มีตำรับมากที่สุดคือพระคัมภีร์ปฐมจินดาร์ ส่วนพระคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัยเป็นคัมภีร์ทฤษฎีที่บัญชีไม่ได้ระบุจำนวนตำรับ
ร.ศ. 126 และ ร.ศ. 128 ตรงกับ พ.ศ. อะไร
ร.ศ. ย่อมาจาก "รัตนโกสินทรศก" เป็นการนับปีที่เริ่มจากปีสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ใช้กันมากในรัชกาลที่ 5 การแปลงเป็น พ.ศ. ให้บวก 2324 ดังนั้น ร.ศ. 126 คือ พ.ศ. 2450 และ ร.ศ. 128 คือ พ.ศ. 2452 การเทียบนี้ตรงกับระเบียนห้องสมุดจุฬาฯ ที่เขียนว่า "ร.ศ. 126 [พ.ศ. 2450]" และตรงกับประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 20 ที่เขียนว่า "รัตนโกสินทร์ศก 127 (พ.ศ. 2451)"
สิ่งที่น่าสังเกตคือ บัญชีท้ายประกาศระบุเล่ม 1 เป็นฉบับ ร.ศ. 128 ขณะที่เล่ม 2 เป็นฉบับ ร.ศ. 126 ซึ่งเป็นปีพิมพ์ครั้งแรก แปลว่าเล่ม 1 ที่ใช้นับตำรับเป็นฉบับที่พิมพ์ภายหลัง ตำรานี้พิมพ์ซ้ำมากกว่าหนึ่งครั้ง บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ก็อ้างแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม 1 พิมพ์ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2457 ที่โรงพิมพ์พฤติบาศ ผู้ที่จะเทียบสูตรกับตำราจึงควรดูว่าถือฉบับพิมพ์ปีใดอยู่
พระคัมภีร์สรรพคุณ (และมหาพิกัด)
วัฒนา ชยธวัช (2564) อธิบายว่าพระคัมภีร์สรรพคุณ (และมหาพิกัด) ในเล่ม 1 ระบุชื่อสมุนไพร ส่วนที่ใช้ รส และสรรพคุณตามตำรา เริ่มจากคุณแห่งผลสมอ 7 ประการ ยาเบญจกูล ไปจนถึงพิกัดกระสายยา ผู้เขียนเห็นว่าคัมภีร์นี้น่าจะเป็นคนละสำนวนกับตำราสรรพคุณยาฉบับวัดพระเชตุพนฯ และฉบับกรมหลวงวงศาธิราชสนิท แต่มีเนื้อหาใกล้เคียงกันมาก จึงน่าจะมาจากต้นฉบับเดียวกัน ข้อสังเกตนี้เป็นความเห็นของผู้เขียนบทความ และเป็นข้อมูลทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ผลพิสูจน์ประสิทธิผล
สายครูสู่ศิษย์ การเลิกสอนในปี 2458 และชีวิตต่อมาของตำราแพทย์แผนไทยเล่มนี้
แพทยศาสตร์สงเคราะห์ไม่ได้เกิดขึ้นลำพัง แต่อยู่กลางสายของครูแพทย์ที่ส่งต่อความรู้กันเป็นทอด ๆ ในช่วงปลายรัชกาลที่ 5
หมอหนู ครูของหมอคง
สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 เล่าว่าในปี 2450 ปีเดียวกับที่แพทยศาสตร์สงเคราะห์ฉบับหลวงออกมา มีการจัดพิมพ์ตำราแพทย์ศาสตร์วรรณา ซึ่งพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง (หมอหนู) รวบรวมและเรียบเรียงจากพระคัมภีร์โบราณที่ตรวจสอบแล้วหลายเล่ม เอกสารประกอบการสอนวิชาเวชกรรมไทยของแสงสิทธิ์ กฤษฎี มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา ระบุว่าพระยาพิศณุประสาทเวช (หมอคง) เป็นศิษย์ของพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง (หนู วรกิจพิศาล) ครูและศิษย์คู่นี้จึงต่างก็ทิ้งตำราชุดใหญ่ไว้ในยุคเดียวกัน (อ่านเรื่องตำราของหมอหนูได้ที่บทความ เวชศาสตร์วรรณนา)
จากตำราหลวงสู่ฉบับย่อสำหรับผู้เริ่มเรียน
หนึ่งปีต่อมา ในปี 2451 สารานุกรมไทยฯ เล่าว่าพระยาพิศณุประสาทเวชเห็นว่าแพทยศาสตร์สงเคราะห์ยากแก่การศึกษา จึงคัดเฉพาะส่วนที่จำเป็นมาเขียนใหม่ให้ง่ายขึ้นเป็น 3 เล่ม ชื่อตำราแพทย์ศาสตร์สังเขป หรือตำราเวชศึกษา และต่อมามีประกาศให้ใช้เป็นตำราหลวงเช่นกัน ตำราชุดนี้มีเรื่องราวของตัวเองในบทความ เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป
ปี 2458 การเลิกสอนแพทย์แผนไทยในราชแพทยาลัย
เอกสารของแสงสิทธิ์ กฤษฎี ระบุว่าพระยาพิศณุประสาทเวชถึงแก่อนิจกรรมในปี 2457 ปีถัดมาคือ พ.ศ. 2458 สารานุกรมไทยฯ เล่ม 33 บันทึกว่า หลังพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตแล้ว 5 ปี มีการยกเลิกการสอนแพทย์แผนไทยในโรงเรียนราชแพทยาลัย และยกเลิกการจ่ายยาไทยให้ผู้ป่วยในโรงศิริราชพยาบาล บทความของณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร (2565) อธิบายเหตุไว้ว่า การสอนแผนไทยเน้นการท่องจำ และโรงเรียนตั้งขึ้นเพื่อผลิตแพทย์แผนตะวันตก แพทยศาสตร์สงเคราะห์จึงเป็นตำราหลวงที่ใช้ในโรงเรียนแพทย์ในช่วงท้ายของการสอนแผนไทยในสถาบันนั้น
ชีวิตต่อมาของตำรา
การเลิกสอนในราชแพทยาลัยไม่ได้ทำให้ตำราหายไป ความรู้ย้ายไปอยู่กับโรงเรียนแพทย์แผนโบราณและหมอรุ่นต่อมา วัฒนา ชยธวัช (2564) รวบรวมร่องรอยไว้หลายจุด
- โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ พิมพ์แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม 1 ในปี 2504 ข้อความในพระคัมภีร์สรรพคุณเหมือนกับฉบับของพระยาพิศณุประสาทเวช
- สถาบันภาษาไทย กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ พิมพ์หนังสือ "แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์: ภูมิปัญญาทางการแพทย์และมรดกทางวรรณกรรมของชาติ" ในปี 2543
- คำนำของตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรม (2541) ระบุว่ารวบรวมจาก "ตำราที่กระทรวงสาธารณสุขรับรอง จำนวน 5 เล่ม" หนึ่งในนั้นคือตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ฉบับหลวง เล่ม 1 และ 2 ตำราเล่มนี้ใช้เป็นตำราหลักในการสอบรับใบอนุญาตประกอบโรคศิลปะ ประเภทเภสัชกรรมไทย
- หมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด อ้างตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ไว้ในคำนำหนังสือไม้เทศเมืองไทย (2522) ร่วมกับเวชศาสตร์วรรณาของพระยาประเสริฐศาสตร์ดำรง (หนู)
เส้นทางนี้แสดงว่าความรู้ในแพทยศาสตร์สงเคราะห์ไม่ได้หยุดอยู่ที่ปี 2458 แต่เดินทางจากโรงเรียนแพทย์ของรัฐ ไปสู่โรงเรียนแพทย์แผนโบราณในวัด ตำราสอบของกระทรวง และงานของหมอรุ่นหลัง จนถึงวันที่ได้รับประกาศเป็นตำราของชาติ
เส้นเวลาของแพทยศาสตร์สงเคราะห์ชำระตำราแพทย์รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้ชำระตำราแพทย์แผนไทยให้ตรงต้นฉบับ
แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ชุดแรกพิมพ์ให้โรงเรียนแพทยากร ได้ 3 เล่มแล้วล้มเลิก
โรงเรียนราชแพทยาลัยยกโรงเรียนแพทยากรขึ้นเป็นราชแพทยาลัย สอนทั้งแผนเดิมและแผนตะวันตก
ฉบับหลวง 2 เล่มพระยาพิศณุประสาทเวชพิมพ์ โดยสอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ
เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขปฉบับย่อ 3 เล่มสำหรับผู้เริ่มเรียน
เลิกสอนแผนไทยในราชแพทยาลัยและเลิกจ่ายยาไทยในโรงศิริราชพยาบาล
พิมพ์ใหม่โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ และสถาบันภาษาไทย กรมวิชาการ
ประกาศเป็นตำราของชาติประกาศ สธ. ฉบับที่ 13 รวม 1,559 ตำรับ
ที่มา: สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 · วัฒนา ชยธวัช (2564) · ประกาศ สธ. (ฉบับที่ 13) พ.ศ. 2560
ต้นฉบับตำราแพทย์แผนไทยเล่มนี้อยู่ที่ไหน: ห้องหนังสือหายาก จุฬาฯ และฉบับดิจิทัล
แพทยศาสตร์สงเคราะห์เป็นหนังสือพิมพ์ ไม่ใช่สมุดไทยหรือใบลาน จึงอ่านได้ง่ายกว่าตำราแพทย์แผนไทยหลายเล่มในชุดประกาศของชาติ ช่องทางที่ตรวจสอบได้มีดังนี้
ห้องหนังสือหายาก จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ระเบียนของสำนักงานวิทยทรัพยากร จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ระบุว่าฉบับพิมพ์ ร.ศ. 126 จำนวน 2 เล่ม อยู่ในคอลเลกชันหนังสือหายาก ศูนย์สารสนเทศประเทศไทยและอาเซียน ชั้น 6 เลขเรียกหนังสือ [RA] 615 พ74 หัวเรื่องคือ แพทย์แผนโบราณ และยาแผนโบราณ ถ้าจะไปขอดูตัวเล่ม ควรตรวจเวลาเปิดและเงื่อนไขการใช้คอลเลกชันหายากกับห้องสมุดก่อน
ฉบับดิจิทัลใน Chula Digiverse
ระเบียนเดียวกันเชื่อมไปยังฉบับดิจิทัลในคลัง Chula Digiverse ของจุฬาฯ ค้นได้ด้วยชื่อ "แพทยศาสตร์สงเคราะห์" และชื่อผู้แต่ง "พิศณุประสาทเวช, พระยา" ณ วันที่เขียนบทความ (18 พฤศจิกายน 2569) ระเบียนในคลังยังเปิดอยู่ ทางนี้เหมาะกับคนที่อยากอ่านเนื้อหาจริงโดยไม่ต้องเดินทาง
ต้นฉบับหลวงที่ใช้สอบทาน
ฉบับพิมพ์บอกเองว่าสอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ หอพระสมุดแห่งนี้เป็นต้นกำเนิดของหอสมุดแห่งชาติในปัจจุบัน แต่เรายังไม่พบเอกสารที่ระบุว่าคัมภีร์ฉบับหลวงเล่มใดบ้างที่ใช้สอบทานตำรานี้ และเล่มเหล่านั้นอยู่ที่ใดในวันนี้ บทความนี้จึงไม่สรุปแทน
ฉบับพิมพ์ใหม่
ถ้าอยากได้ฉบับที่ตัวพิมพ์อ่านง่ายกว่า ลองค้นในห้องสมุดมหาวิทยาลัยด้วยชื่อฉบับพิมพ์ใหม่ เช่น แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม 1 ของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ (2504) หรือหนังสือของสถาบันภาษาไทย กรมวิชาการ (2543) และดูรายการตำรับตามประกาศได้จากเครื่องมือ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 13 พ.ศ. 2560
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 13) พ.ศ. 2560 ลงวันที่ 15 กันยายน 2560 และลงราชกิจจานุเบกษา เล่ม 134 ตอนพิเศษ 271 ง หน้า 9 เมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน 2560 ออกตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ข้อ 1 ให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ข้อ 2 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ บัญชีแนบท้ายมี 2 รายการ คือแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม 1 ร.ศ. 128 (887 ตำรับ) และเล่ม 2 ร.ศ. 126 (672 ตำรับ) รวม 1,559 ตำรับ
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
มาตรา 17 ให้รัฐมนตรีประกาศกำหนดตำรับยาหรือตำราที่มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษเป็นของชาติ เมื่อประกาศแล้ว ตำรับในตำราได้รับความคุ้มครองทั้งชุด บัญชีท้ายประกาศฉบับนี้บรรยายหัวข้อของแต่ละคัมภีร์และนับจำนวนตำรับ แต่ไม่ได้เขียนชื่อตำรับไว้ทีละตำรับ ผลที่สำคัญสำหรับธุรกิจคือมาตรา 19 ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ตามกฎกระทรวง
ในทางปฏิบัติ ถ้าสูตรของคุณมาจากแพทยศาสตร์สงเคราะห์ ไม่ว่าจากฉบับพิมพ์ปีใด ควรถือว่าเป็นตำรับของชาติไว้ก่อน แม้จะหาชื่อตำรับในประกาศไม่เจอ รายละเอียดเรื่องสิทธิทั้ง 3 ประเภท และขั้นตอนตามกฎกระทรวง อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
จะใช้ตำรับจากคัมภีร์แพทย์แผนไทยชุดนี้ทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19
ก่อนลงทุนพัฒนาสินค้าจากตำรับในแพทยศาสตร์สงเคราะห์ มีสองขั้นที่ควรรู้ ขั้นแรกช่วยให้รู้ว่าตำรับในประกาศมีอะไรอยู่จริง ขั้นที่สองคือการขออนุญาตใช้ประโยชน์
ขั้นที่ 1: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศ ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ เช่น ขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือศึกษาวิจัยพัฒนาตำรับยาใหม่เพื่อการค้า และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรานี้คือประกาศฉบับที่ 13 พ.ศ. 2560 ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา เอกสารที่ต้องแนบ ได้แก่ บัตรประชาชน เอกสารนิติบุคคล ใบอนุญาตการจัดตั้งสถานประกอบการ และหนังสือมอบอำนาจกรณีมอบให้ผู้อื่นยื่น
ขั้นนี้สำคัญเป็นพิเศษสำหรับตำรานี้ เพราะแพทยศาสตร์สงเคราะห์มีหลายฉบับพิมพ์ และตำรับเดียวกันอาจไปปรากฏในตำราเล่มอื่นด้วยสำนวนต่างกัน การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนก่อน ช่วยให้รู้ว่ากำลังใช้ตำรับของชาติเต็มตำรับ ใช้บางส่วน หรือปรับปรุงไปแล้ว
ขั้นที่ 2: ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19
ถ้าจะนำตำรับไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตตามมาตรา 19 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 การได้รับอนุญาตฝั่งนี้เป็นคนละเรื่องกับการขออนุญาตฝั่ง อย. ตามกฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งยังต้องทำตามปกติ ลำดับงานโดยละเอียดอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องเล่าตำราแพทย์แผนไทยกับกฎโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร
เรื่องของแพทยศาสตร์สงเคราะห์มีมุมเล่าที่ดีหลายมุม มีทั้งโรงเรียนแพทย์สมัยรัชกาลที่ 5 ครูแพทย์ที่ขอพระอนุญาตพิมพ์ตำราจากหอพระสมุด สายครูสู่ศิษย์ และตำราที่ยังอยู่ในห้องเรียนแพทย์แผนไทยมาอีกหลายสิบปี แต่ทุกมุมต้องเล่าเป็นประวัติศาสตร์ ไม่ใช่หลักฐานของสินค้า
มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย
- ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น ปีพิมพ์ 2450 ผู้รวบรวม การสอบกับต้นฉบับหลวง และประกาศฉบับที่ 13 พ.ศ. 2560
- บทบาทในการศึกษา เช่น เป็นตำราหลวงของโรงเรียนแพทย์ และเป็นหนึ่งในตำราที่ใช้เรียบเรียงตำรามาตรฐานสอบเภสัชกรรมไทย
- ความรู้ทางประวัติศาสตร์ เช่น ชื่อคัมภีร์ หลักธาตุ และรสยา โดยเขียนว่า "ตำราระบุว่า…"
- ถ้าได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว บอกได้ว่าผลิตภัณฑ์ใช้ตำรับใด ตามขอบเขตที่ได้รับอนุญาต
- ถ้าเพียงได้แรงบันดาลใจจากตำรา ให้บอกตรง ๆ ว่าเป็นแรงบันดาลใจ ไม่ใช่ตำรับเดิม
สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง
พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาต และมาตรา 74 ห้ามโฆษณาหลายลักษณะ รวมถึงการอ้างว่ารักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ ตามความเชื่อ หรือหายขาด แสดงสรรพคุณเท็จหรือเกินจริง ทำให้เข้าใจว่ามีส่วนประกอบที่ไม่มีหรือมีน้อยกว่าที่อ้าง และใช้บุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันมารับรองหรือยกย่องสรรพคุณ เมื่อนำมาใช้กับเรื่องเล่าของตำรานี้ จุดที่ควรระวังคือ
- ใช้คำว่า "ฉบับหลวง" หรือ "ตำราหลวง" เป็นหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์ได้ผล
- เขียนให้เข้าใจว่าราชสำนัก หอสมุด มหาวิทยาลัย หรือหน่วยงานรัฐรับรองผลิตภัณฑ์ เพราะตำรานี้เคยเป็นตำราหลวงหรือเป็นตำราของชาติ
- ใช้คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ หรือสูตรลับที่ใช้ได้กับทุกอาการ
- อ้างว่าใช้ตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้สมุนไพรเพียงบางตัวหรือปรับสัดส่วนไปแล้ว
เรายังไม่ได้ค้นกฎหมายที่จำกัดการใช้พระนามหรือสัญลักษณ์ที่เกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์ในเชิงการค้า แบรนด์ที่จะใช้คำว่าฉบับหลวงหรือพระนามบุคคลในประวัติตำราบนบรรจุภัณฑ์ ควรตรวจเรื่องนี้แยกต่างหาก
เล่าเรื่องแพทยศาสตร์สงเคราะห์ในแบรนด์✘ควรหลีกเลี่ยง
- ใช้คำว่าฉบับหลวงหรือตำราหลวงเป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล
- ให้เข้าใจว่าราชสำนัก หอสมุด มหาวิทยาลัย หรือรัฐรับรองสินค้า
- คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ หรือสูตรลับที่ใช้ได้กับทุกอาการ
- อ้างตำรับเต็มตำรับ ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วน
- ภาพหน้าหนังสือจากคลังดิจิทัลโดยไม่ถามเงื่อนไขของห้องสมุด
✔เล่าได้
- ปีพิมพ์ 2450 ผู้รวบรวม และการสอบกับต้นฉบับหลวง
- บทบาทเป็นตำราหลวงของโรงเรียนแพทย์สมัยรัชกาลที่ 5
- ประกาศฉบับที่ 13 พ.ศ. 2560 และความหมายของคำว่าของชาติ
- ชื่อคัมภีร์และหลักธาตุ โดยเขียนว่า ตำราระบุว่า…
- ชื่อตำรับที่ใช้ เมื่อได้รับอนุญาตตามมาตรา 19 แล้ว
การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตก่อน (มาตรา 70)
ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70, 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19
ภาพต้นฉบับและลิขสิทธิ์ของตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์
เรื่องภาพมักถูกมองข้าม แต่เกี่ยวกับสิทธิของหลายฝ่าย ข้อด้านล่างเป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย
ภาพหน้าหนังสือจากห้องสมุด
ภาพสแกนในคลังดิจิทัลของห้องสมุดเป็นงานที่ห้องสมุดจัดทำและเผยแพร่ภายใต้เงื่อนไขของตน การเปิดอ่านได้ฟรีไม่ได้แปลว่านำภาพไปใช้เพื่อการค้าได้ ถ้าจะใช้ภาพหน้าหนังสือบนฉลากหรือสื่อขาย ควรสอบถามเงื่อนไขกับห้องสมุดเจ้าของคลังก่อน ส่วนภาพเอกสารโบราณต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาต้องยื่นคำขอ และการใช้เพื่อการค้าต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร
ฉบับพิมพ์ใหม่และหนังสือสมัยใหม่
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดให้ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย ฉบับพิมพ์ 2450 เป็นหนังสือเก่ามาก แต่ฉบับพิมพ์ใหม่ เช่น ฉบับวัดพระเชตุพนฯ 2504 และหนังสือของสถาบันภาษาไทย 2543 อาจมีงานที่ได้รับความคุ้มครองแยกต่างหาก เช่น คำนำ คำอธิบาย การถอดความ ภาพประกอบ และการจัดหน้า ตำราที่พิมพ์หลังปี 2490 โดยทั่วไปยังไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ เรายังไม่ได้ตรวจสถานะลิขสิทธิ์ของแต่ละฉบับ จึงไม่ควรสรุปเองว่าใช้ได้อิสระ
ทางที่ปลอดภัยคือใช้ภาพที่ถ่ายหรือสร้างขึ้นเอง เช่น ภาพวัตถุดิบสมุนไพรหรือภาพหนังสือเก่าที่ไม่เห็นข้อความ หรือภาพที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจนและใส่เครดิตตามเงื่อนไข และอ้างที่มาของข้อมูลเป็นข้อความ
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
รายการด้านล่างคือแหล่งที่ใช้เล่าเรื่องทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้ ส่วนกฎหมายที่อ้างอยู่ในรายการแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 13) พ.ศ. 2560. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 134 ตอนพิเศษ 271 ง หน้า 9, 6 พฤศจิกายน 2560 และบัญชีรายชื่อแนบท้าย.
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่องเดียวกัน (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2561. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 20 ง หน้า 6, 22 มกราคม 2562.
- พระยาพิศณุประสาทเวช รวบรวม. (ร.ศ. 126 [2450]). แพทยศาสตร์สงเคราะห์. 2 เล่ม. พระนคร: โรงพิมพ์ศุภการจำรูญ. (ระเบียนสำนักงานวิทยทรัพยากร จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย b1226490 เลขเรียก [RA] 615 พ74 และฉบับดิจิทัลใน Chula Digiverse)
- พระยาพิศณุประสาทเวช รวบรวมพิมพ์. (2457). แพทย์ศาสตรสงเคราะห์ เล่ม 1. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์พฤติบาศ. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
- วัฒนา ชยธวัช. (2564). "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม–ธันวาคม 2564): 137–160.
- มูลนิธิโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ. สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 เรื่อง การแพทย์แผนไทย: ประวัติการแพทย์แผนไทย. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
- ณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร. (2565). "การสถาปนาสถาบันการแพทย์แผนไทย." วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์ ปีที่ 9 ฉบับที่ 6: 51–67.
- แสงสิทธิ์ กฤษฎี. (ม.ป.ป.). เวชกรรมไทย [เอกสารประกอบการสอน]. มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา.
- โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ (วัดโพธิ์). (2504). แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม 1. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
- สถาบันภาษาไทย กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ. (2543). แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์: ภูมิปัญญาทางการแพทย์และมรดกทางวรรณกรรมของชาติ. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภา ลาดพร้าว. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
- กองการประกอบโรคศิลปะ กระทรวงสาธารณสุข. (2541). ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรม. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "บริการเอกสารโบราณ." สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
คำถามที่พบบ่อย
แพทยศาสตร์สงเคราะห์ คืออะไร
ตำราแพทย์แผนไทยฉบับหลวง 2 เล่ม ที่พระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ครูแพทย์แผนไทยของโรงเรียนราชแพทยาลัย รวบรวมและสอบกับต้นฉบับหลวงในหอพระสมุดวชิรญาณ พิมพ์ครั้งแรกปี 2450 และได้รับประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 13 พ.ศ. 2560
ตำรานี้มีกี่ตำรับ และมีคัมภีร์อะไรบ้าง
ตามบัญชีท้ายประกาศฉบับที่ 13 มี 1,559 ตำรับ คือเล่ม 1 (ร.ศ. 128) 887 ตำรับ และเล่ม 2 (ร.ศ. 126) 672 ตำรับ รวม 15 คัมภีร์ เช่น ฉันทศาสตร์ พระคัมภีร์ปฐมจินดาร์ พระคัมภีร์สรรพคุณ พระคัมภีร์มหาโชตรัต และพระคัมภีร์ไกษย
ร.ศ. 126 และ ร.ศ. 128 คือปีอะไร
ร.ศ. หรือรัตนโกสินทรศก นับจากปีสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ แปลงเป็น พ.ศ. ด้วยการบวก 2324 ร.ศ. 126 จึงเป็น พ.ศ. 2450 ซึ่งเป็นปีพิมพ์ครั้งแรก และ ร.ศ. 128 เป็น พ.ศ. 2452
ทำไมโรงเรียนราชแพทยาลัยเลิกสอนแพทย์แผนไทย
สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 33 บันทึกว่าในปี 2458 มีการยกเลิกการสอนแพทย์แผนไทยในโรงเรียนราชแพทยาลัย และเลิกจ่ายยาไทยในโรงศิริราชพยาบาล บทความวิชาการของณฤดี นันทเวชช์ และชุลีรัตน์ เจริญพร (2565) อธิบายว่าการสอนเน้นท่องจำ และโรงเรียนตั้งขึ้นเพื่อผลิตแพทย์แผนตะวันตก
อ่านแพทยศาสตร์สงเคราะห์ได้ที่ไหน
ฉบับพิมพ์ ร.ศ. 126 อยู่ในคอลเลกชันหนังสือหายาก ศูนย์สารสนเทศประเทศไทยและอาเซียน ชั้น 6 จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เลขเรียก [RA] 615 พ74 และระเบียนห้องสมุดเชื่อมไปยังฉบับดิจิทัลในคลัง Chula Digiverse นอกจากนี้ยังมีฉบับพิมพ์ใหม่ของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ (2504) และของสถาบันภาษาไทย (2543)
จะนำตำรับจากตำรานี้ไปผลิตขายต้องทำอย่างไร
ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนและผลิต หรือวิจัยพัฒนาเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อน และขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียนได้ตามประกาศคณะกรรมการ พ.ศ. 2560 โดยระบุประกาศฉบับที่ 13 นอกจากนั้นยังต้องทำขั้นตอนของ อย. ตามปกติ และการโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับอนุญาตตามมาตรา 70
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 13) พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง