เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

ศิลาจารึกวัดโพธิ์: ตำรายาแผนไทยบนแผ่นหิน ตำราของชาติฉบับแรก และการใช้ตำรับให้ถูกกฎหมาย

อ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

ระเบียงคดวัดไทยยามเช้า แผ่นศิลาสีเทาเรียบไม่มีอักษรเรียงบนผนังขาว พื้นขัดเงาสะท้อนแสง ภาพประกอบเรื่องศิลาจารึกวัดโพธิ์

ศิลาจารึกวัดโพธิ์ คืออะไร: ตำรายาแผนไทยบนแผ่นหินที่เป็นตำราของชาติฉบับแรก

ศิลาจารึกวัดโพธิ์ คือแผ่นหินจารึกความรู้ที่ติดอยู่ตามศาลาและพระระเบียงของวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ส่วนที่เป็นความรู้การแพทย์แผนไทยจำนวน 380 แผ่น ได้รับประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับแรก ลงนามวันที่ 25 พฤศจิกายน 2558 รวม 1,061 ตำรับ ต่อมาประกาศฉบับที่ 28 (2563) เพิ่ม "ศิลาจารึกตำรายาวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (เพิ่มเติม)" อีก 73 แผ่น 269 ตำรับ ทุกตำรับในบัญชีจึงเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปผลิตขายหรือวิจัยพัฒนาเพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ก่อน

บทความนี้เล่าเรื่องของจารึกชุดนี้ตั้งแต่การปฏิสังขรณ์วัดในสมัยรัชกาลที่ 3 เนื้อหาบนแผ่นหิน การขึ้นทะเบียนกับยูเนสโก ไปจนถึงวิธีอ่านต้นฉบับในวันนี้ แล้วสรุปว่าเจ้าของแบรนด์สมุนไพร เครื่องสำอาง หรือสินค้าสุขภาพ จะใช้ตำรับหรือเล่าเรื่องนี้ในแบรนด์อย่างไรให้ถูกทาง ส่วนภาพรวมของสิทธิในตำรับยาแผนไทยทั้ง 3 ประเภท อ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

ศิลาจารึกวัดโพธิ์ ในตารางเดียว
หัวข้อข้อมูล
ต้นฉบับแผ่นศิลาจารึกที่ติดผนังศาลาราย ศาลา และพระระเบียง วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
ประกาศฉบับแรก (2558)ลงนาม 25 พ.ย. 2558 · 380 แผ่น เฉพาะส่วนที่เกี่ยวกับการแพทย์แผนไทย · 1,061 ตำรับ
ประกาศฉบับที่ 28 (2563)ศิลาจารึกตำรายาฯ ส่วนเพิ่มเติม · 73 แผ่น · 269 ตำรับ
ตำรับในบัญชีฉบับแรกมีชื่อ 317 ตำรับ · เขียนว่า ไม่ระบุชื่อยา 744 ตำรับ
เนื้อหาหลักแผนแม่ซื้อ · แผนฝี (แผนหงาย แผนคว่ำ) · แผนนวด · สรรพคุณยา
จารึกทั้งชุดราว 1,400 แผ่น หลายแขนงความรู้ (1,440 หรือ 1,431 ตามแหล่ง)
ยูเนสโกระดับภูมิภาค 2551 · ทะเบียนนานาชาติ 27 พ.ค. 2554 (ทั้งชุด)
อ่านได้ที่ที่วัด · เว็บคลังจารึกวัดโพธิ์ · ฉบับพิมพ์โรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดโพธิ์ (2558)

ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับแรก (2558) และฉบับที่ 28 (2563) · ตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยฯ · ผู้จัดการออนไลน์ (2554) · ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

รัชกาลที่ 3 กับการปฏิสังขรณ์วัดโพธิ์: ความรู้หลายแขนงบนผนังวัด

จารึกวัดโพธิ์ไม่ได้มีแค่เรื่องยา เมื่อนับทั้งชุดมีราว 1,400 แผ่น และเป็นความรู้หลายแขนง การสำรวจเพื่อเสนอยูเนสโกถ่ายภาพและขึ้นทะเบียนไว้ 1,440 ชิ้น ตามที่ผู้จัดการออนไลน์รายงานในปี 2554 ส่วนเว็บคลังจารึกวัดโพธิ์ระบุว่าขึ้นทะเบียนยูเนสโก 1,431 แผ่น ตัวเลขต่างกันเล็กน้อยตามวิธีนับของแต่ละแหล่ง ส่วนที่เป็นการแพทย์ซึ่งคัดมาประกาศเป็นตำราของชาติมี 380 แผ่น

จารึกชุดนี้ทำขึ้นในคราวปฏิสังขรณ์วัดสมัยรัชกาลที่ 3 บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ในวารสารหมอยาไทยวิจัย ระบุว่าจารึกตำราสรรพคุณยาที่ฝาผนังศาลามีปีกำกับ พ.ศ. 2375 และในจดหมายเหตุการปฏิสังขรณ์มีพระนามกรมหลวงวงศาธิราชสนิท (ขณะนั้นเป็นกรมหมื่นวงศาสนิท) อยู่ในรายชื่อผู้ทรงความรู้ที่เกี่ยวข้องด้วย

ก่อนวัดโพธิ์ มีวัดราชโอรสฯ

การจารึกตำรายาบนแผ่นหินไม่ได้เริ่มที่วัดโพธิ์ บทความเดียวกันระบุว่ารัชกาลที่ 3 ขณะยังทรงเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ โปรดให้จารึกตำรายาบนแผ่นหินอ่อนติดพระระเบียงวัดราชโอรสาราม ในคราวปฏิสังขรณ์ พ.ศ. 2364 ก่อนจารึกวัดโพธิ์ราว 10 ปี จารึกวัดราชโอรสฯ ได้รับประกาศเป็นตำราของชาติแยกต่างหากในประกาศฉบับที่ 3

ข้อสังเกตของเราคือ สิ่งที่ทำให้จารึกวัดโพธิ์โดดเด่นคือขนาด ด้านการแพทย์อย่างเดียวมีหลายร้อยแผ่น และทั้งหมดอยู่บนผนังวัดที่คนทั่วไปเข้าไปเห็นได้ ต่างจากตำรายาแผนไทยในสมุดไทยหรือใบลานที่มักอยู่กับผู้ถือเพียงไม่กี่คน

ลูกสมอไทยแห้งกองบนหินเก่าผิวขรุขระ ข้างผ้าลินินสีกรมท่า ภาพประกอบเรื่องศิลาจารึกวัดโพธิ์

เนื้อหาตำรายาแผนไทยบนศิลาจารึก: แผนแม่ซื้อ แผนฝี แผนนวด และสรรพคุณยา

ผู้จัดการออนไลน์รายงานในวันที่ประกาศฉบับแรกออกมา (2558) ว่าจารึกด้านการแพทย์ 380 แผ่นครอบคลุม 3 กลุ่มใหญ่ ได้แก่

  • แผนแม่ซื้อ ความรู้เรื่องแม่และเด็ก การตั้งครรภ์ และการคลอด
  • แผนฝี แบ่งเป็นฝีภายนอกที่เรียกว่า "แผนหงาย" และฝีภายในที่เรียกว่า "แผนคว่ำ"
  • แผนนวด ว่าด้วยเส้นและจุดต่าง ๆ บนร่างกาย

สรรพคุณยาบนผนังศาลา

อีกส่วนหนึ่งเป็นตำราสรรพคุณยา บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อธิบายว่าจารึกส่วนนี้เริ่มจาก "คุณแห่งผลสมอ 7 ประการ" และยาเบญจกูล แล้วไล่เรียงชื่อสมุนไพร ส่วนที่ใช้ รส และสรรพคุณตามที่ตำราระบุ ผู้เขียนบทความเห็นว่าพระคัมภีร์สรรพคุณในแพทยศาสตร์สงเคราะห์ (พิมพ์ 2450) น่าจะเป็นคนละสำนวนกับตำราสรรพคุณยาฉบับวัดพระเชตุพนฯ แต่มาจากต้นฉบับเดียวกัน

บัญชีแนบท้ายประกาศบอกอะไร

บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับแรกเรียงตามแผ่นจารึกและศาลา เช่น ศาลาพงศาชำนาญกิจ ศาลาวิมังสา พระระเบียงรอบพระมหาเจดีย์ และศาลาตำรานวด (แผนฝี) แต่ละแผ่นบอกเนื้อหา จำนวนตำรับ และชื่อตำรับ รวมทั้งบัญชีมี 1,061 ตำรับ ในจำนวนนี้ 744 ตำรับเขียนว่า "ไม่ระบุชื่อยา" และมีชื่อตำรับ 317 ตำรับ แผ่นที่เป็นรูปแผนนวดหรือสรรพคุณสมุนไพรนับจำนวนตำรับเป็น 0

ชื่อตำรับยาโบราณที่ปรากฏในบัญชี เช่น ยาแก้สันนิบาตอชิณ ยาเนาวทวาร ยาตรีผลา ยากล่อมนางนอน ยาประสะไพล ยาหอมน้ำแก้ว ยาประสะกะเพรา ยาเขียวขี้ทอง และยาน้ำมันไชยานุภาพ ชื่อเหล่านี้บอกได้ว่าตำรามีทั้งยากิน ยาน้ำมัน และยาสำหรับใช้ภายนอก แต่ประกาศไม่ได้บอกส่วนประกอบหรือวิธีปรุง ส่วนนั้นต้องขอจากนายทะเบียนตามขั้นตอนในหัวข้อที่ 7

ฤๅษีดัดตน ฉบับพิมพ์ของโรงเรียนวัดโพธิ์ และมรดกความทรงจำแห่งโลก

ฤๅษีดัดตน 80 ท่า

ความรู้อีกชุดที่คนจำวัดโพธิ์ได้คือรูปฤๅษีดัดตน ฐานข้อมูลจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่ารัชกาลที่ 1 โปรดให้ปั้นรูปฤๅษีดัดตนด้วยดินก่อน ต่อมาชำรุด ใน พ.ศ. 2379 รัชกาลที่ 3 โปรดให้กรมหมื่นณรงค์หริรักษ์กำกับช่างหล่อขึ้นใหม่ 80 ท่าด้วย "ชิน" (โลหะผสมสังกะสีกับดีบุก) พร้อมจารึกโคลงสี่สุภาพ 80 บทกำกับแต่ละท่า ผู้แต่งโคลงมีทั้งเจ้านาย ขุนนาง พระภิกษุ และสามัญชน ในจำนวนนี้ 6 บทเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 3 งานคัดโคลงลงสมุดไทยแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2381

ฐานข้อมูลเดียวกันบันทึกว่าปัจจุบันจารึกโคลงจำนวนมากสูญหาย และรูปหล่อบางส่วนถูกโจรกรรม ส่วน "สมุดไทยดำเรื่อง สมุดรูปฤๅษีดัดตนแก้โรคต่างๆ 80 รูป" ได้รับประกาศเป็นตำราของชาติแยกเป็นอีกรายการในประกาศฉบับที่ 2 ตามตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

ชีวิตต่อมาในโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ

ความรู้จากวัดโพธิ์ไม่ได้หยุดอยู่บนผนัง โรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดพระเชตุพนฯ พิมพ์ตำราการแพทย์แผนไทยออกมาอีกหลายเล่ม เช่น แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม 1 (2504) และประมวลสรรพคุณยาไทย ตามที่บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) รวบรวมไว้ ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดโพธิ์กล่าวกับผู้จัดการออนไลน์ (2558) ว่าโรงเรียนนี้เป็น "วิทยาลัยการแพทย์แผนไทยแห่งแรก" ที่ตั้งขึ้นสมัยรัชกาลที่ 3 หลังการปฏิสังขรณ์ ข้อนี้เป็นคำกล่าวของวัด

มรดกความทรงจำแห่งโลก

ยูเนสโกขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์ในระดับภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกในปี 2551 แล้วรับเข้าทะเบียนมรดกความทรงจำแห่งโลกระดับนานาชาติ (Memory of the World International Register) เมื่อวันที่ 27 พฤษภาคม 2554 ในการประชุมคณะกรรมการที่ปรึกษานานาชาติครั้งที่ 10 ที่มหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์ ตามที่ผู้จัดการออนไลน์รายงาน จารึกที่ถูกยกเป็นตัวอย่างในข่าวมีทั้งจารึกเรื่องตำรายาและจารึกเรื่องฤๅษีดัดตน

จุดที่ควรเขียนให้ถูกคือ ยูเนสโกขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์ทั้งชุดซึ่งครอบคลุมความรู้หลายแขนง ไม่ได้ขึ้นทะเบียนเฉพาะตำรายา และไม่ได้รับรองตำรับยาตำรับใดตำรับหนึ่ง

จากผนังวัดถึงตำราของชาติ
  1. จารึกตำรายาวัดราชโอรสฯก่อนวัดโพธิ์ราว 10 ปี
  2. ปีที่กำกับจารึกสรรพคุณยาบนฝาผนังศาลา ในคราวปฏิสังขรณ์สมัยรัชกาลที่ 3
  3. หล่อรูปฤๅษีดัดตนใหม่ 80 ท่าหล่อด้วยชิน พร้อมโคลงสี่สุภาพ 80 บท
  4. คัดโคลงฤๅษีดัดตนลงสมุดไทยเสร็จ
  5. ยูเนสโกระดับภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก
  6. มรดกความทรงจำแห่งโลกขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์ทั้งชุด
  7. ประกาศตำราของชาติฉบับแรก380 แผ่น 1,061 ตำรับ
  8. ประกาศฉบับที่ 28ส่วนเพิ่มเติม 73 แผ่น 269 ตำรับ

ที่มา: วัฒนา ชยธวัช (2564) · ฐานข้อมูลจารึก ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร · ผู้จัดการออนไลน์ (2554, 2558) · ตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยฯ

ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านศิลาจารึกวัดโพธิ์ได้อย่างไร

ต้นฉบับยังอยู่ที่เดิม คือแผ่นหินที่ติดผนังศาลาราย ศาลา และพระระเบียงภายในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) กรุงเทพมหานคร คนทั่วไปเข้าไปดูได้ในเวลาที่วัดเปิดให้เข้าชม แต่ถ้าต้องการอ่านเนื้อหาทีละแผ่นหรือเทียบกับบัญชีแนบท้ายประกาศ การอ่านจากผนังจริงอาจไม่สะดวก

ทางที่สะดวกกว่ามี 3 ทาง

  1. เว็บคลังจารึกวัดโพธิ์ ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ให้ค้นจารึกออนไลน์ได้ และมีหมวดการแพทย์ (Medicine) แยกไว้ ศูนย์ฯ ยังมีฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทยที่บันทึกประวัติจารึกฤๅษีดัดตน
  2. ฉบับพิมพ์ของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดโพธิ์ ชื่อ "ตำรายาศิลาจารึกในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม" (2558) ซึ่งรวบรวมเฉพาะส่วนตำรายา
  3. "ประชุมจารึกวัดพระเชตุพน" ที่คณะสงฆ์วัดพระเชตุพนจัดพิมพ์ (2544) สำหรับผู้ที่ต้องการเห็นจารึกหลายแขนงในภาพรวม

ในทางปฏิบัติ ถ้าจะใช้ข้อมูลเพื่อทำสินค้า ควรจดเลขแผ่นจารึก ชื่อศาลา และชื่อตำรับให้ตรงกับบัญชีแนบท้ายประกาศ เพราะเวลายื่นขอข้อมูลกับนายทะเบียน แบบคำขอต้องระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศ

ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับแรก 2558 และฉบับที่ 28 ปี 2563

ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ คือตำราที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขประกาศกำหนดตามมาตรา 17 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ประกาศทั้ง 2 ฉบับที่เกี่ยวกับวัดโพธิ์ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 มีผลเหมือนกัน คือให้ตำราตามประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และให้ตำรับยาในตำรานั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ

  • ฉบับแรก (2558) ข้อ 1 ให้ศิลาจารึกวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) จำนวน 380 แผ่น เฉพาะส่วนที่เกี่ยวกับการแพทย์แผนไทย เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ บัญชีรวม 1,061 ตำรับ ประกาศนี้เป็นฉบับแรกของชุด และไม่มีเลขฉบับ
  • ฉบับที่ 28 (2563) บัญชีแนบท้ายมี 16 ตำรา รวม 1,404 ตำรับ หนึ่งในนั้นคือศิลาจารึกตำรายาวัดพระเชตุพนฯ ส่วนเพิ่มเติม 269 ตำรับ ตารางสรุปของกรมการแพทย์แผนไทยฯ ระบุว่าส่วนเพิ่มเติมนี้มี 73 แผ่น

"ของชาติ" ในที่นี้ไม่ได้แปลว่ารัฐเป็นเจ้าของแผ่นหิน และไม่ได้แปลว่าตำรับได้รับการรับรองว่าได้ผล ความหมายทางกฎหมายคือ ตำรับยาในตำรานี้อยู่ในความคุ้มครองของรัฐ ใครจะนำไปใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์ตามที่กฎหมายกำหนดต้องขออนุญาตก่อน เรื่องการแบ่งประเภทตำรับและขั้นตอนทั้งหมดอยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

ข้อที่มักเข้าใจผิดคือ ตำรับที่บัญชีเขียนว่า "ไม่ระบุชื่อยา" 744 ตำรับ ก็เป็นตำรับในตำราที่ประกาศ ในทางปฏิบัติจึงควรถือว่าทุกตำรับที่คัดมาจากจารึกชุดนี้เป็นตำรับของชาติไว้ก่อน ไม่ว่าจะมีชื่อในบัญชีหรือไม่

ถ้าจะใช้ตำรับยาโบราณจากจารึกวัดโพธิ์: ขอข้อมูลเบื้องต้น แล้วขออนุญาตตามมาตรา 19

ถ้าแบรนด์อยากทำสินค้าจากตำรับยาโบราณในจารึกวัดโพธิ์ งานฝั่งสิทธิในตำรับมี 2 ขั้นหลัก

ขั้นที่ 1 ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นฯ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ที่จะยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์และต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับหรือตำราของชาติ ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผยคือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศกระทรวงสาธารณสุขที่กำหนดเป็นของชาติ

สำหรับวัดโพธิ์ ให้ระบุว่ามาจากประกาศฉบับแรก (2558) หรือฉบับที่ 28 (2563) ให้ถูก เพราะจารึกสองชุดอยู่คนละประกาศ ค้นชื่อตำรับที่มีในบัญชีได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

ขั้นที่ 2 ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19

ผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาตตามกฎกระทรวง ตามมาตรา 19 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 รายละเอียดของคำขอ สัญญา และหน้าที่หลังได้รับอนุญาต อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

อีกด่านหนึ่งคือตัวสินค้า

การได้รับอนุญาตใช้ตำรับไม่ได้แทนการขออนุญาตตัวผลิตภัณฑ์ สินค้าที่เป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรยังต้องผ่านขั้นตอนตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 อ่านภาพรวมได้ที่ ยาแผนไทยกับ พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร ในทางปฏิบัติควรเดินงานสองฝั่งคู่กัน และตรวจให้ครบก่อนสั่งผลิตล็อตแรก

เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เรื่องราวตำรายาแผนไทยกับกติกาโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร

เรื่องของจารึกวัดโพธิ์เป็นประวัติศาสตร์สาธารณะ แบรนด์จึงนำมาเล่าได้ แต่ต้องแยกให้ออกระหว่าง "เล่าเรื่องตำรา" กับ "ใช้ตำราเป็นหลักฐานว่าสินค้าได้ผล" ในทางปฏิบัติ อย่างแรกเป็นเนื้อหาทั่วไป ส่วนอย่างหลังมักเข้าข่ายการโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพร

มุมเล่าที่ปลอดภัย

  • ประวัติการปฏิสังขรณ์วัดสมัยรัชกาลที่ 3 และการจารึกความรู้หลายแขนงไว้บนผนังวัด
  • ข้อเท็จจริงเรื่องประกาศ: ฉบับแรก 2558 จำนวน 380 แผ่น 1,061 ตำรับ และฉบับที่ 28 ปี 2563
  • การขึ้นทะเบียนยูเนสโก โดยเขียนว่าเป็นการขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์ทั้งชุด
  • ถ้าสินค้าใช้ตำรับจากจารึกจริงและได้รับอนุญาตแล้ว บอกที่มาของตำรับตามชื่อในบัญชีแนบท้ายและเลขฉบับของประกาศ
  • เนื้อหาความรู้ทั่วไป เช่น ความหมายของแผนหงายและแผนคว่ำ โดยไม่ผูกกับสินค้าของแบรนด์

กติกาโฆษณาที่ต้องรู้

มาตรา 70 ของพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน ส่วนมาตรา 74 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรในลักษณะต่อไปนี้ (สรุปตามตัวบท)

  • (1) โอ้อวดสรรพคุณหรือวัตถุอันเป็นส่วนประกอบว่าสามารถบำบัด บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้ "อย่างศักดิ์สิทธิ์หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล" หรืออ้างว่าสามารถรักษาโรคให้หายขาดได้
  • (2) แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิดในสรรพคุณ
  • (3) ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มี หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจตามที่โฆษณา
  • (4) เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงเมื่อเล่าเรื่องวัดโพธิ์

  • คำที่สื่อว่าสูตรศักดิ์สิทธิ์ เป็นของวิเศษ หรือได้ผลเพราะมาจากวัด ซึ่งเข้าใกล้ถ้อยคำในมาตรา 74 (1)
  • ข้อความที่ทำให้เข้าใจว่าวัด ราชสำนัก ยูเนสโก หรือหน่วยงานใดรับรองสินค้า ซึ่งเข้าใกล้มาตรา 74 (4)
  • เขียนว่า "สูตรจากศิลาจารึกวัดโพธิ์" เมื่อสินค้าใช้สมุนไพรเพียงบางตัวจากตำรับ ในทางปฏิบัติข้อความแบบนี้เสี่ยงทำให้เข้าใจผิดเรื่องส่วนประกอบตามมาตรา 74 (3)
  • ยกสรรพคุณที่จารึกระบุมาเป็นคำโฆษณาสินค้า ถ้าจะกล่าวถึง ควรเขียนเป็นข้อเท็จจริงทางประวัติว่า "ตำราระบุว่าใช้…" แยกจากสินค้า และข้อความโฆษณาต้องเป็นข้อความที่ได้รับอนุญาตแล้ว

ถ้าสินค้าเป็นเครื่องสำอางหรืออาหาร ไม่ใช่ผลิตภัณฑ์สมุนไพร กติกาโฆษณามาจากกฎหมายของสินค้ากลุ่มนั้น แต่หลักเดียวกันยังใช้ได้ คือเล่าประวัติได้ อย่าใช้ประวัติแทนหลักฐานว่าได้ผล

เล่าเรื่องจารึกวัดโพธิ์ในแบรนด์

ควรหลีกเลี่ยง

  • สูตรศักดิ์สิทธิ์ ได้ผลเพราะมาจากวัด
  • สื่อว่าวัด ราชสำนัก หรือยูเนสโกรับรองสินค้า
  • เขียนว่ายูเนสโกขึ้นทะเบียนตำรับยา
  • อ้างสูตรวัดโพธิ์ เมื่อใช้สมุนไพรเพียงบางตัว
  • ยกสรรพคุณจากจารึกมาเป็นคำโฆษณาที่ไม่ได้รับอนุญาต

เล่าได้

  • ประวัติการปฏิสังขรณ์สมัยรัชกาลที่ 3
  • ยูเนสโกขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์ทั้งชุด
  • เลขฉบับประกาศ จำนวนแผ่น และจำนวนตำรับ
  • ที่มาของตำรับตามบัญชีแนบท้าย เมื่อได้รับอนุญาตแล้ว
  • สรรพคุณในตำราเขียนเป็นประวัติว่า ตำราระบุว่าใช้…

สรุปจาก พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 และ 74 · พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 19

ภาพต้นฉบับและลิขสิทธิ์ของฉบับพิมพ์: ข้อควรระวังก่อนนำไปใช้

แบรนด์ที่อยากใช้ภาพจารึกหรือข้อความจากตำราบนบรรจุภัณฑ์และสื่อ ควรแยกของ 3 อย่างออกจากกัน

ภาพแผ่นจารึกจริงในวัด

แผ่นหินอยู่ในวัดซึ่งเป็นโบราณสถานและศาสนสถาน ในทางปฏิบัติ ถ้าจะถ่ายภาพไปใช้เชิงพาณิชย์ ควรขออนุญาตวัดก่อน และไม่ควรถ่ายภาพที่ทำให้เข้าใจว่าวัดสนับสนุนสินค้า ภาพจากเว็บคลังจารึกวัดโพธิ์ก็ควรอ่านเงื่อนไขการใช้ของเว็บนั้นก่อนนำไปใช้

ภาพต้นฉบับจากหอสมุดแห่งชาติ

ถ้าต้องการใช้ภาพสมุดไทยหรือใบลานจากหอสมุดแห่งชาติประกอบเรื่อง ระเบียบบริการเอกสารโบราณของหอสมุดกำหนดให้การใช้เชิงพาณิชย์ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร และผลงานที่ใช้ข้อมูลต้องอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ

ฉบับพิมพ์ยุคใหม่

ตัวจารึกทำขึ้นเมื่อเกือบ 200 ปีก่อน แต่ฉบับพิมพ์ยุคใหม่ เช่น ฉบับปี 2544 และ 2558 มีงานของผู้จัดทำอยู่ด้วย เช่น คำอ่าน คำอธิบาย ภาพถ่าย และการจัดหน้า พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 คุ้มครองงานวรรณกรรมซึ่งรวมหนังสือและสิ่งพิมพ์ และเจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน ขณะที่มาตรา 6 วรรคสองระบุว่าการคุ้มครองไม่คลุมถึงความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี หรือระบบ

ในทางปฏิบัติ ข้อเท็จจริงทางประวัติเล่าด้วยถ้อยคำของแบรนด์เองได้ แต่ไม่ควรสแกนหน้าหนังสือ คัดภาพ หรือคัดคำอธิบายยาว ๆ จากฉบับพิมพ์ไปใช้โดยไม่ได้ขออนุญาตจากผู้จัดพิมพ์ ข้อนี้เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย ถ้างานใหญ่ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านลิขสิทธิ์

แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้มาจากแหล่งต่อไปนี้ ส่วนกฎหมายและประกาศอยู่ในรายการแหล่งที่มาท้ายบทความ

  • วัฒนา ชยธวัช. (2564). ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 7(2), กรกฎาคม–ธันวาคม 2564. สาขาวิชาการแพทย์แผนไทย คณะสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยปทุมธานี.
  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2566). การประกาศคุ้มครองรายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย (ตารางสรุปประกาศกระทรวงสาธารณสุข).
  • ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย: ระเบียนจารึกฤๅษีดัดตน วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม.
  • ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). คลังจารึกวัดโพธิ์ (Epigraphic Archives of Wat Pho): หน้า Memory of the World.
  • ผู้จัดการออนไลน์. (2554). รายงานข่าวยูเนสโกขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์เป็นมรดกความทรงจำแห่งโลก.
  • ผู้จัดการออนไลน์. (30 พฤศจิกายน 2558). รายงานข่าวการประกาศศิลาจารึกวัดโพธิ์เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ.
  • โรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดพระเชตุพนฯ. (2558). ตำรายาศิลาจารึกในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม.
  • คณะสงฆ์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม. (2544). ประชุมจารึกวัดพระเชตุพน.
  • หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. ระเบียบและขั้นตอนการขอใช้บริการเอกสารโบราณ.

คำถามที่พบบ่อย

ศิลาจารึกวัดโพธิ์ ประกาศเป็นตำราของชาติเมื่อไร มีกี่ตำรับ

ประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับแรก ลงนาม 25 พฤศจิกายน 2558 กำหนดจารึก 380 แผ่นเฉพาะส่วนที่เกี่ยวกับการแพทย์แผนไทย รวม 1,061 ตำรับ และประกาศฉบับที่ 28 (2563) เพิ่มอีก 73 แผ่น 269 ตำรับ

ยูเนสโกขึ้นทะเบียนตำรายาวัดโพธิ์ใช่ไหม

ยูเนสโกขึ้นทะเบียนจารึกวัดโพธิ์ทั้งชุดเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลกเมื่อ 27 พฤษภาคม 2554 ทั้งชุดมีความรู้หลายแขนง ตำรายาเป็นส่วนหนึ่ง การขึ้นทะเบียนไม่ใช่การรับรองตำรับยาตำรับใด

อ่านศิลาจารึกวัดโพธิ์ได้ที่ไหน

ดูแผ่นจริงได้ที่วัด ค้นออนไลน์ได้ที่เว็บคลังจารึกวัดโพธิ์ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร และอ่านฉบับพิมพ์ ตำรายาศิลาจารึกในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (2558) ของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดโพธิ์

เอาตำรับจากจารึกวัดโพธิ์มาผลิตขาย ต้องทำอะไร

ยื่นขอทราบข้อมูลเบื้องต้นกับนายทะเบียนเพื่อรู้ส่วนประกอบในอัตราส่วนและสรรพคุณ แล้วขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ของ พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย ส่วนตัวสินค้ายังต้องผ่านขั้นตอนของ อย. ค้นชื่อตำรับได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

ตำรับที่บัญชีเขียนว่า ไม่ระบุชื่อยา ยังเป็นตำรับของชาติไหม

ประกาศให้ตำรับยาในตำรานั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ตำรับที่ไม่มีชื่อ 744 ตำรับก็อยู่ในตำราที่ประกาศ ในทางปฏิบัติควรถือว่าเป็นตำรับของชาติไว้ก่อน และสอบถามนายทะเบียนเมื่อไม่แน่ใจ

เขียนว่า สูตรจากศิลาจารึกวัดโพธิ์ บนสื่อขายได้ไหม

ควรเขียนเมื่อสินค้าใช้ตำรับนั้นจริงและได้รับอนุญาตใช้ประโยชน์แล้ว การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 และต้องไม่สื่อว่าศักดิ์สิทธิ์หรือมีสถาบันรับรองสรรพคุณตามมาตรา 74

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 (ฉบับแรก) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข กำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 28) พ.ศ. 2563 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  6. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไรตำรับยาแผนไทยมี 3 ประเภท ตำรับของชาติต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ ตำรับส่วนบุคคลต้องได้อนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ แล้วยังต้องผ่าน อย. พร้อมขั้นตอนและสมุนไพรควบคุมอ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ยาแผนโบราณ คืออะไร และวันนี้อยู่ใต้กฎหมายไหน: จากพระราชบัญญัติยาสู่ผลิตภัณฑ์สมุนไพรยาแผนโบราณ คืออะไร ทะเบียนและใบอนุญาตเดิมเป็นอย่างไรหลังพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร 2562 จัดเป็นยาแผนไทยหรือยาสมุนไพรแบบไหน ขายและปรุงยาอย่างไรอ่าน 11 นาที · อัปเดต 15 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำราอายุรเวชศึกษา ของขุนนิทเทสสุขกิจ: ตำราแพทย์แผนไทยฉบับพิมพ์ 2496 สู่ตำราของชาติ 2,773 ตำรับตำราอายุรเวชศึกษา (วิชาแพทย์แผนโบราณ) พิมพ์ครั้งแรก 2496 เป็นตำราของชาติตามประกาศฉบับที่ 18 และ 19 ทำไมสะกดสองแบบ หาอ่านที่ไหน ใช้ตำรับและเล่าเรื่องอย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569