เจ้าของแบรนด์
จารึกตำรายาวัดราชโอรส: ตำรายาแผนไทยบนหินอ่อน 50 แผ่น 186 ตำรับ และสิ่งที่แบรนด์ควรรู้ก่อนใช้
อ่าน 10 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
จารึกตำรายาวัดราชโอรส คืออะไร: ตำรายาแผนไทยบนแผ่นหินอ่อน 50 แผ่น
จารึกตำรายาวัดราชโอรส คือตำรายาแผนไทยที่จารึกไว้บนแผ่นหินอ่อน ติดอยู่ที่พระระเบียงของวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร รัชกาลที่ 3 โปรดให้จารึกขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2364 ขณะยังทรงเป็นพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ปัจจุบันเหลือ 50 แผ่น และกระทรวงสาธารณสุขประกาศให้ทั้ง 50 แผ่นเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ในประกาศฉบับที่ 3 ลงวันที่ 30 มีนาคม 2559 รวม 186 ตำรับ
จารึกชุดนี้เก่ากว่าจารึกตำรายาที่วัดโพธิ์ราว 10 ปี ตัวหนังสือบนหินบอกครบตั้งแต่ชื่อโรค ชื่อยา เครื่องยา วิธีปรุง ไปจนถึงวิธีใช้ จึงเป็นตำรับยาโบราณที่อ่านแล้วเห็นภาพการทำงานของหมอยาเมื่อสองร้อยปีก่อนได้ชัด
บทความนี้เล่าเรื่องของจารึกวัดราชโอรสโดยเฉพาะ ตั้งแต่ที่มา หน้าตาของแผ่นหิน สิ่งที่จารึกไว้ จนถึงเรื่องที่นักศึกษาแพทย์แผนไทย ทีมวิจัยและพัฒนาสินค้า และเจ้าของแบรนด์สมุนไพรควรรู้ ก่อนนำตำรับในจารึกไปใช้หรือหยิบเรื่องราวไปเล่าในสินค้า ถ้าต้องการภาพรวมของสิทธิในตำรับยาแผนไทยทั้งระบบ อ่านต่อได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
จารึกตำรายาวัดราชโอรส ในตารางเดียวหัวข้อข้อมูลที่มา
ผู้โปรดให้จารึกรัชกาลที่ 3 ขณะยังทรงเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ชยธวัช 2564
ปีที่จารึกพ.ศ. 2364 ในคราวปฏิสังขรณ์วัด ก่อนจารึกวัดโพธิ์ราว 10 ปีชยธวัช 2564
รูปแบบหินอ่อนจัตุรัสกว้าง 33 ซม. ติดที่พระระเบียงชยธวัช 2564
ที่เหลืออยู่50 แผ่นชยธวัช 2564 · ประกาศฉบับที่ 3
จำนวนตำรับ186 ตำรับ (มีชื่อ 37 · ไม่ระบุชื่อยา 149)ประกาศฉบับที่ 3
สถานะตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ประกาศ 30 มี.ค. 2559ประกาศฉบับที่ 3
ฉบับพิมพ์จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามวรวิหาร กรมศิลปากร 2545ชยธวัช 2564
ปี 2364: กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ปฏิสังขรณ์วัด และจารึกตำรายาแผนไทยลงแผ่นหิน
บทความวิชาการของวัฒนา ชยธวัช (2564) ในวารสารหมอยาไทยวิจัย ซึ่งอ้างหนังสือของกรมศิลปากร (2545) เล่าว่า รัชกาลที่ 3 โปรดให้สร้างจารึกตำรายาชุดนี้ขณะยังทรงเป็นพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ในคราวปฏิสังขรณ์วัดราชโอรสาราม เมื่อ พ.ศ. 2364 นับถึงปีนี้จารึกจึงมีอายุกว่า 200 ปีแล้ว
ช่วงเวลานั้นเป็นช่วงที่ราชสำนักให้ความสำคัญกับการรวบรวมตำรายา ตัวอย่างหนึ่งคือคำนำตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2 ฉบับพิมพ์ 2459 ซึ่งเล่าว่าเมื่อ พ.ศ. 2355 รัชกาลที่ 2 ทรงเห็นว่าตำรายาในโรงพระโอสถยังบกพร่อง จึงโปรดให้รวบรวมตำรับยาจากพระสงฆ์ ข้าราชการ และราษฎร จารึกวัดราชโอรสเกิดขึ้นหลังจากนั้นราว 9 ปี แต่ต่างกันตรงที่ไม่ได้เก็บไว้ในหอหรือโรงพระโอสถ หากจารึกไว้บนหินในวัด
แหล่งข้อมูลที่เราค้นได้ไม่ได้บอกเหตุผลโดยตรงว่าเหตุใดจึงเลือกจารึกตำรายาไว้ในวัดแห่งนี้ เราจึงไม่เดาเหตุผลแทนผู้สร้าง สิ่งที่บอกได้จากแหล่งข้อมูล คือจารึกวัดราชโอรสเกิดก่อนจารึกตำรายาที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) ซึ่งทำขึ้นในรัชกาลที่ 3 ราว พ.ศ. 2375 อยู่ราว 10 ปี ทั้งสองชุดจึงเกี่ยวข้องกับรัชกาลที่ 3 เหมือนกัน แต่ทำขึ้นคนละช่วงเวลา ส่วนเรื่องราวของจารึกวัดโพธิ์ซึ่งมีขนาดใหญ่กว่ามาก อ่านแยกได้ใน จารึกตำรายาวัดโพธิ์

ตำรับยาโบราณบนหินอ่อนจัตุรัส 33 ซม. และคำขึ้นต้น สิทธิการิยะ
ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) จารึกวัดราชโอรสทำบนแผ่นหินอ่อนรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส กว้าง 33 เซนติเมตร (ยาวกว่าไม้บรรทัด 30 เซนติเมตรเล็กน้อย) ติดเรียงไว้ที่พระระเบียง ขนาดนี้เล็กพอที่คนที่เดินผ่านจะหยุดอ่านได้ทีละแผ่น
หนึ่งแผ่น หนึ่งเรื่อง
บทความเดียวกันอธิบายว่าแต่ละแผ่นขึ้นต้นด้วยคำว่า "สิทธิการิยะ" ซึ่งมีความหมายว่า ความสำเร็จจงมี เป็นคำขึ้นต้นที่พบในตำราแพทย์ไทยโบราณ จากนั้นจึงเรียงเนื้อหาตามลำดับนี้
- ชื่อโรคหรือลักษณะของโรค ตามภาษาตำรา
- ชื่อยา (บางตำรับไม่ได้ตั้งชื่อไว้)
- เครื่องยา คือสมุนไพรและวัตถุที่ใช้ปรุง
- วิธีปรุง
- วิธีใช้
เมื่อเปิดบัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 3 ซึ่งยกข้อความต้นแผ่นมาให้ดูทุกแผ่น จะเห็นคำว่า "สิทธิการิยะ" นำหน้าข้อความของ 30 แผ่นจาก 50 แผ่น อีกหลายแผ่นบัญชียกมาเฉพาะชื่อโรค เช่น "สันนิบาต ๗ ประการ" หรือ "โรคหอบหืด" ผู้ที่ต้องการอ่านถ้อยคำจริงทั้งแผ่นจึงควรดูจากหนังสือของกรมศิลปากร หรือดูที่แผ่นจริงในวัด
อีกจุดหนึ่งที่นักวิจัยควรรู้ คือบทความของวัฒนา ชยธวัช ระบุว่าจารึกวัดราชโอรสไม่ได้บอกสรรพคุณของสมุนไพรทีละตัว แต่บอกสรรพคุณในระดับตำรับ กล่าวคือ ตำรับนี้ใช้กับโรคนี้ ถ้าทีมวิจัยและพัฒนาต้องการข้อมูลรายสมุนไพร จะต้องไปหาจากตำราอื่น เช่น ตำราสรรพคุณยา ไม่ใช่จากจารึกชุดนี้
ในตำรายาแผนไทยชุดนี้มีอะไร: 186 ตำรับ กลุ่มโรค และชื่อตำรับยาโบราณ
บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 3 เรียงตามจารึกแผ่นที่ 1 ถึง 50 แต่ละแผ่นบอกลักษณะโรคที่จารึกไว้ จำนวนตำรับ และชื่อตำรับ รวมทั้งหมด 186 ตำรับ ในจำนวนนี้มีชื่อตำรับ 37 ตำรับ อีก 149 ตำรับบัญชีเขียนไว้ว่า "ไม่ระบุชื่อยา" เพราะบนแผ่นจารึกไม่ได้ตั้งชื่อยาไว้
กลุ่มโรคตามภาษาตำรา
เมื่ออ่านบัญชีทั้ง 50 แผ่น จะเห็นว่าจารึกครอบคลุมโรคหลายกลุ่มตามระบบการแพทย์แผนไทย ใช้ชื่อเรียกแบบโบราณ ซึ่งไม่ควรแปลเป็นชื่อโรคในการแพทย์ปัจจุบันเอง ตัวอย่างเช่น
- ลม หลายชนิด เช่น ลมจตุบาทวาโย ลมบาดทะยัก ลมบ้าหมู ลมจุกเสียด
- กล่อน เช่น กล่อนเอ็น กล่อนหิน กล่อนน้ำ กล่อนลม
- ไข้ เช่น สันนิบาต 7 ประการ ไข้เจลียง
- โรคของเด็ก ที่ตำราเรียกว่ากุมารกุมารี มีอย่างน้อย 5 แผ่น
- โรคอื่น ๆ เช่น อติสาร ทุราวสา ริดสีดวง หอบหืด ฝีดาษ มุตกิด กลาก เกลื้อน รัตตะปิตตะโรค และท้องมาน
นอกจากตำรับยาแล้ว บางแผ่นเป็นแผนภาพหรือตำราหัตถการ ได้แก่ แผ่นที่ 16 แผนปลิงคว่ำ แผ่นที่ 19 แผนปลิงหงาย และแผ่นที่ 45 แผนนวดคว่ำ
ชื่อตำรับยาโบราณที่ปรากฏในประกาศ
ตำรับที่มีชื่อเรียงอยู่ในบัญชี เช่น ยาพรหมพักตร์ ยาสมุทรเกลื่อน ยารัตนธาตุ (แผ่นที่ 5) ยาสุริยาวุทธิ ยาราชวิเรจนโอสถ ยาเหลืองหรคุณ ยาเขียวขี้ทอง ยาสังขรัศมี น้ำมันสนั่นไตรภพ ยาเนาวหอย ยานารายณ์พังค่าย และยาบรมสุขีวิเรจะณะกับยามหาอนันตคุณ ซึ่งอยู่บนแผ่นสุดท้าย ชื่อหลายตำรับบอกรูปแบบยาไว้ในตัว เช่น ยาชะ ยาโรยปากแผล และสีผึ้ง บนแผ่นที่ 2 หรือยาต้มและน้ำมันบนแผ่นอื่น
ชื่อตำรับเหล่านี้เป็นข้อมูลที่ประกาศในราชกิจจานุเบกษาและเปิดอ่านได้ทั่วไป แต่บัญชีไม่ได้ให้ส่วนประกอบและสัดส่วนของตำรับ ข้อมูลส่วนนั้นอยู่บนแผ่นจารึกและในหนังสือ และผู้ที่จะขออนุญาตใช้ประโยชน์ขอทราบได้จากนายทะเบียน ตามที่อธิบายในหัวข้อที่ 7
ต้นฉบับอยู่ที่ไหน และอ่านตำรับยาโบราณชุดนี้ได้อย่างไร
ต่างจากตำราของชาติอีกหลายเล่มที่เป็นสมุดไทยหรือใบลานเก็บในหอสมุด ต้นฉบับของจารึกชุดนี้ยังติดอยู่ที่พระระเบียงของวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร ทางอ่านจารึกชุดนี้มี 3 ทาง
- ดูที่แผ่นจริงในวัด แผ่นหินติดอยู่ในพื้นที่ของวัด ผู้ที่ไปชมควรแต่งกายสุภาพและเคารพสถานที่ ถ้าต้องการถ่ายภาพเพื่อใช้ในงานของธุรกิจ ควรติดต่อขออนุญาตจากวัดก่อน
- หนังสือของกรมศิลปากร ชื่อ "จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามวรวิหาร" พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2545 โดยสำนักพิมพ์อาทิตย์ โปรดักส์ กรุ๊ป ตามที่บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อ้างไว้ เป็นฉบับที่ควรใช้เมื่อต้องการอ่านถ้อยคำเต็มของตำรับ ค้นหาได้จากฐานข้อมูลห้องสมุด
- บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 3 ในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 133 ตอนพิเศษ 93 ง ลงวันที่ 22 เมษายน 2559 ให้ภาพรวมทีละแผ่น ได้แก่ ลักษณะโรค จำนวนตำรับ และชื่อตำรับ เปิดอ่านได้จาก คลังประกาศ ของเรา
เรื่องชื่อวัดที่ใช้ค้น ตัวประกาศใช้ชื่อ "วัดราชโอรสารามราชวรวิหาร" แต่หัวบัญชีแนบท้ายและชื่อหนังสือของกรมศิลปากรใช้ "วัดราชโอรสารามวรวิหาร" เมื่อค้นในฐานข้อมูลห้องสมุดจึงควรลองทั้งสองแบบ
ในการค้นของเรา ยังไม่พบฉบับดิจิทัลของหนังสือที่หน่วยงานเผยแพร่ให้ดาวน์โหลดอย่างเป็นทางการ และไม่พบว่าจารึกชุดนี้เคยถูกเสนอขึ้นทะเบียนกับยูเนสโก ถ้าพบไฟล์หนังสือที่ผู้ใช้อัปโหลดเองตามเว็บไซต์ทั่วไป ควรระวังเรื่องลิขสิทธิ์ตามหัวข้อที่ 9
ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559 และแผนปลิงในฉบับที่ 2
พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มาตรา 17 ให้รัฐมนตรีมีอำนาจประกาศกำหนดตำรับยาแผนไทยหรือตำราการแพทย์แผนไทยที่มีประโยชน์หรือมีคุณค่าในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษ ให้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ คำว่า "ของชาติ" จึงไม่ใช่คำยกย่อง แต่เป็นสถานะทางกฎหมาย ซึ่งทำให้การนำไปใช้เพื่อการค้าต้องขออนุญาตก่อน
ประกาศฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559
ประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 3 ออกตามมาตรา 4 และมาตรา 17 ลงวันที่ 30 มีนาคม 2559 และลงราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 22 เมษายน 2559 มีสาระ 2 ข้อ
- ข้อ 1 ให้ศิลาจารึกวัดราชโอรสารามราชวรวิหารตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ
- ข้อ 2 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำรานั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ
ข้อ 2 สำคัญกับผู้ประกอบการมาก เพราะความคุ้มครองครอบคลุมตำรับในตำราทั้งหมด รวมถึง 149 ตำรับที่บัญชีเขียนว่า "ไม่ระบุชื่อยา" ด้วย การที่ตำรับไม่มีชื่อจึงไม่ได้แปลว่านำไปใช้ได้อิสระ
แผนปลิงในประกาศฉบับที่ 2
ก่อนหน้าฉบับที่ 3 ไม่กี่เดือน ประกาศฉบับที่ 2 ลงวันที่ 25 ธันวาคม 2558 ได้กำหนด "ตำราแผนปลิงของไทย" เป็นตำราของชาติไว้แล้ว ตำรานี้ประกอบด้วยสมุดไทยของหอสมุดแห่งชาติ 7 เลขที่ และศิลาจารึกวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 2 แผ่น ว่าด้วยแผนปลิงคว่ำและแผนปลิงหงาย ซึ่งตรงกับแผ่นที่ 16 และ 19 ในบัญชีของฉบับที่ 3 จารึกสองแผ่นนี้จึงปรากฏอยู่ในประกาศ 2 ฉบับ
ภาพรวมของประกาศตำราของชาติทุกฉบับ และวิธีอ่านประกาศ อยู่ในบทความ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
เส้นเวลาของจารึกตำรายาวัดราชโอรสจารึกตำรายาบนหินอ่อนในคราวปฏิสังขรณ์วัด สมัยกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์
จารึกตำรายาวัดโพธิ์งานในรัชกาลที่ 3 ที่ทำขึ้นหลังจากนั้นราว 10 ปี
กรมศิลปากรจัดพิมพ์หนังสือจารึกตำรายาวัดราชโอรสารามวรวิหาร
ประกาศฉบับที่ 2ตำราแผนปลิงของไทย รวมจารึก 2 แผ่นของวัด
ประกาศฉบับที่ 3จารึก 50 แผ่น 186 ตำรับ เป็นตำราของชาติ ลงราชกิจจานุเบกษา 22 เม.ย. 2559
อยากใช้ตำรับยาโบราณจากจารึกทำสินค้า: ขอทราบข้อมูลเบื้องต้น และขออนุญาตตามมาตรา 19
ถ้าทีมของคุณสนใจตำรับจากจารึกวัดราชโอรสเพื่อพัฒนาเป็นสินค้า งานด้านสิทธิในตำรับมีสองขั้นที่ควรรู้ก่อนลงทุน
ขั้นที่ 1 ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับ
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้น (แบบ ภ.ท. 17) ท้ายประกาศ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผย คือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา
ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ เช่น ขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือศึกษาวิจัยพัฒนาตำรับยาใหม่เพื่อการค้า และระบุชื่อตำรับหรือตำราพร้อมเลขฉบับของประกาศกระทรวงสาธารณสุข สำหรับจารึกชุดนี้คือประกาศฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559 เนื่องจากตำรับส่วนใหญ่ไม่มีชื่อ เราแนะนำให้ระบุเลขแผ่นจารึกและลำดับตำรับตามบัญชีแนบท้ายด้วย เพื่อให้เจ้าหน้าที่ระบุตำรับได้ตรง
ขั้นที่ 2 ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19
มาตรา 19 กำหนดว่า ผู้ที่ประสงค์จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขอขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยาตามกฎหมายว่าด้วยยา หรือนำไปศึกษาวิจัยเพื่อปรับปรุงหรือพัฒนาเป็นตำรับยาใหม่เพื่อประโยชน์ในทางการค้า ต้องยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนสำหรับการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต ตามหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง ขั้นตอน สัญญา และหน้าที่หลังได้อนุญาต อธิบายไว้ในบทความหลักของชุด
สิทธิในตำรับเป็นคนละเรื่องกับการขออนุญาตตัวสินค้า เมื่อผ่านเรื่องสิทธิแล้ว สินค้ายังต้องไปตามเส้นทางของ อย. ตามประเภทของสินค้าด้วย เริ่มตรวจได้จาก เครื่องมือตรวจตำรับก่อนทำสินค้า ซึ่งช่วยไล่คำถามทีละขั้น
เล่าในแบรนด์ได้แค่ไหน: เล่าเรื่องตำรายาแผนไทยจากจารึกให้อยู่ในกรอบกฎหมายโฆษณา
เรื่องราวของจารึกอายุกว่า 200 ปี เป็นเรื่องเล่าที่ดีสำหรับแบรนด์ แต่เมื่อเรื่องเล่าไปอยู่ในสื่อขายสินค้า ก็กลายเป็นการโฆษณา ถ้าสินค้าเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร กฎหมายที่ใช้คือพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562
- มาตรา 70 ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน
- มาตรา 74 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรในลักษณะต่าง ๆ ได้แก่ (1) โอ้อวดสรรพคุณหรือวัตถุอันเป็นส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์สมุนไพรว่าสามารถบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล หรืออวดอ้างว่าสามารถรักษาโรคให้หายขาดได้ (2) แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิดในสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรนั้น (3) ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีวัตถุหรือส่วนประกอบนั้นในผลิตภัณฑ์สมุนไพร หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจตามที่โฆษณา (4) เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ
ถ้าสินค้าเป็นเครื่องสำอางหรืออาหาร สินค้านั้นไม่อยู่ในนิยามผลิตภัณฑ์สมุนไพรตามมาตรา 4 และใช้กฎหมายของสินค้าประเภทนั้นแทน แต่หลักคิดเรื่องไม่อ้างเกินจริงยังใช้ได้เหมือนกัน
มุมเล่าที่ปลอดภัย
- เล่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์พร้อมบอกที่มา เช่น จารึกเมื่อ พ.ศ. 2364 บนหินอ่อน 50 แผ่นที่เหลืออยู่ และประกาศเป็นตำราของชาติในฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559
- เล่าโครงสร้างของแผ่นจารึก คำว่า "สิทธิการิยะ" และลำดับชื่อโรค ชื่อยา เครื่องยา วิธีปรุง วิธีใช้ ในฐานะมรดกทางความรู้
- เล่าว่าทีมของคุณศึกษาจารึกอย่างไร ใช้หนังสือเล่มใด และได้รับอนุญาตใช้ประโยชน์ตำรับใด เมื่อได้รับอนุญาตแล้วจริง
- บอกตามจริงว่าสินค้าใช้สมุนไพรบางชนิดที่พบในตำรับ หากไม่ได้ใช้ตำรับครบ
สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง
- คำที่สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์หรือพลังพิเศษ เช่น สูตรศักดิ์สิทธิ์จากวัด
- การทำให้เข้าใจว่าวัด ราชสำนัก หรือหน่วยงานใดรับรองสินค้า
- การนำชื่อโรคหรือข้อความบนแผ่นจารึกมาเป็นสรรพคุณของสินค้า ตำราระบุว่าใช้ตำรับใดกับโรคใด แต่นั่นไม่ใช่ข้อความที่สินค้าได้รับอนุญาตให้กล่าวอ้าง
- การบอกว่าใช้ตำรับจากจารึก ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วนหรือปรับสัดส่วนไปแล้ว
- คำว่า "เก่าแก่ที่สุด" หรือ "ต้นแบบของวัดโพธิ์" ซึ่งเราไม่พบแหล่งข้อมูลที่ยืนยันไว้
เล่าเรื่องจารึกในแบรนด์: ควรและไม่ควร✘ไม่ควร
- อ้างความศักดิ์สิทธิ์หรือพลังพิเศษของตำรับ
- สื่อว่าวัด ราชสำนัก หรือหน่วยงานรับรองสินค้า
- ยกชื่อโรคบนแผ่นจารึกมาเป็นสรรพคุณสินค้า
- บอกว่าใช้ตำรับจากจารึก ทั้งที่ใช้เพียงบางส่วน
- อ้างว่าเก่าแก่ที่สุดโดยไม่มีแหล่งยืนยัน
✔ทำได้
- เล่าปี 2364 หินอ่อน 50 แผ่น พร้อมบอกที่มา
- เล่าคำว่า สิทธิการิยะ และโครงสร้างของแผ่นจารึก
- บอกเลขประกาศฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559 ให้ถูกต้อง
- เล่าว่าได้รับอนุญาตใช้ประโยชน์ตำรับใด เมื่อได้รับจริง
- ใช้ภาพประกอบที่สร้างเอง หรือภาพที่ได้รับอนุญาต
ที่มา: พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 มาตรา 70 และ 74
ภาพต้นฉบับและลิขสิทธิ์ฉบับพิมพ์ของตำรายาแผนไทยชุดนี้
หัวข้อนี้เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย ถ้าจะใช้งานจริงควรสอบถามเจ้าของสิทธิหรือผู้เชี่ยวชาญก่อน
ภาพแผ่นจารึกในวัด
แผ่นจารึกตั้งอยู่ในวัด ถ้าจะถ่ายภาพเพื่อใช้ในบรรจุภัณฑ์ โฆษณา หรือสื่อของแบรนด์ ควรขออนุญาตจากวัดก่อน และไม่ควรใช้ภาพในลักษณะที่ทำให้ผู้ชมเข้าใจว่าวัดรับรองสินค้า ซึ่งเชื่อมกับข้อห้ามตามมาตรา 74 (4) ในหัวข้อก่อนหน้า
สมุดไทยแผนปลิงที่หอสมุดแห่งชาติ
ส่วนของตำราแผนปลิงที่เป็นสมุดไทยอยู่ในความดูแลของหอสมุดแห่งชาติ ตามหน้าบริการเอกสารโบราณของสำนักหอสมุดแห่งชาติ การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าหรือหากำไร ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร และระเบียบการใช้บริการระบุว่าการตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ ให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากร ผู้ใช้บริการไม่ได้ถ่ายภาพเอกสารโบราณเอง แต่ขอสำเนาผ่านเจ้าหน้าที่
หนังสือฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2545
ตัวตำรับบนแผ่นหินมีอายุกว่า 200 ปี แต่หนังสือของกรมศิลปากรที่พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2545 เป็นงานพิมพ์ใหม่ ซึ่งอาจมีงานถอดความ ภาพถ่าย คำอธิบาย และการจัดหน้าที่เป็นงานสร้างสรรค์ของผู้จัดทำ พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ให้เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน และโดยทั่วไปลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปี จึงไม่ควรถ่ายหน้าหนังสือหรือคัดข้อความยาว ๆ ไปใช้ในสื่อของแบรนด์โดยไม่ได้รับอนุญาต ระเบียบของหอสมุดแห่งชาติยังแนะนำว่า ถ้าจะจัดพิมพ์หนังสือที่เป็นลิขสิทธิ์ของกรมศิลปากร ให้สอบถามที่สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
ทางเลือกที่ง่ายกว่า คือใช้ภาพประกอบที่สร้างขึ้นเอง เช่น ภาพสมุนไพรและเครื่องมือปรุงยา แล้วเล่าข้อเท็จจริงของจารึกเป็นข้อความพร้อมบอกที่มา
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้มาจากแหล่งต่อไปนี้ (แหล่งด้านกฎหมายอยู่ในรายการแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ)
- วัฒนา ชยธวัช. (2564). ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย. วารสารหมอยาไทยวิจัย, ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (ก.ค.–ธ.ค. 2564), หน้า 137 เป็นต้นไป. สาขาวิชาการแพทย์แผนไทย คณะสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยปทุมธานี.
- กรมศิลปากร. (2545). จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามวรวิหาร. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์อาทิตย์ โปรดักส์ กรุ๊ป. (อ้างตามบทความของวัฒนา ชยธวัช 2564)
- ตำราพระโอสถครั้งรัชกาลที่ 2. (2459). คำนำฉบับพิมพ์ครั้งแรก. (เรื่องการรวบรวมตำรายา พ.ศ. 2355)
- กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตารางสรุป การประกาศคุ้มครองรายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย (ไฟล์ 5.1).
- ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 133 ตอนพิเศษ 93 ง (22 เมษายน 2559). ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559 พร้อมบัญชีแนบท้าย.
- ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 133 ตอนพิเศษ 7 ง. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 (ตำราแผนปลิงของไทย).
- สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. บริการเอกสารโบราณ และระเบียบการใช้บริการ ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ. สืบค้นเมื่อ 18 พฤศจิกายน 2569.
คำถามที่พบบ่อย
จารึกตำรายาวัดราชโอรส มีกี่แผ่น กี่ตำรับ
ปัจจุบันเหลือ 50 แผ่น ประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559 กำหนดให้ทั้ง 50 แผ่นเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ รวม 186 ตำรับ มีชื่อตำรับ 37 ตำรับ และ 149 ตำรับบัญชีเขียนว่าไม่ระบุชื่อยา
จารึกขึ้นเมื่อไร และใครโปรดให้จารึก
พ.ศ. 2364 รัชกาลที่ 3 โปรดให้จารึกขณะยังทรงเป็นพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ในคราวปฏิสังขรณ์วัดราชโอรสาราม ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ที่อ้างหนังสือกรมศิลปากร (2545)
จารึกวัดราชโอรสต่างจากจารึกวัดโพธิ์อย่างไร
จารึกวัดราชโอรสทำขึ้นก่อนราว 10 ปี บนหินอ่อนจัตุรัสกว้าง 33 ซม. ที่พระระเบียง และประกาศเป็นตำราของชาติในฉบับที่ 3 พ.ศ. 2559 ส่วนจารึกวัดโพธิ์มีขนาดใหญ่กว่ามากและอยู่ในประกาศฉบับแรก พ.ศ. 2558
ตำรับที่ไม่มีชื่อในจารึก ได้รับความคุ้มครองด้วยหรือไม่
ได้รับ ข้อ 2 ของประกาศฉบับที่ 3 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ จึงครอบคลุมทั้ง 186 ตำรับ รวมตำรับที่บัญชีเขียนว่าไม่ระบุชื่อยา
ถ้าต้องการใช้ตำรับจากจารึกนี้ผลิตสินค้า ต้องทำอย่างไร
ยื่นแบบ ภ.ท. 17 เพื่อขอทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับ ตามประกาศคณะกรรมการฯ พ.ศ. 2560 แล้วขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ของ พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 จากนั้นตัวสินค้ายังต้องผ่านขั้นตอนของ อย. ตามประเภทสินค้า
ใช้ภาพแผ่นจารึกหรือหน้าหนังสือของกรมศิลปากรในสื่อแบรนด์ได้หรือไม่
ควรขออนุญาตก่อน ภาพที่ถ่ายในวัดควรขออนุญาตจากวัด และไม่ใช้ในลักษณะที่สื่อว่าวัดรับรองสินค้า ส่วนหนังสือฉบับพิมพ์ 2545 อาจมีลิขสิทธิ์ในงานถอดความ ภาพ และการจัดหน้า จึงไม่ควรทำซ้ำโดยไม่ได้รับอนุญาต
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2559 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง