เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
โรงงาน / OEM

อายุการเก็บรักษาอาหาร: กฎหมายกำหนดอะไร และหา shelf life อย่างไรให้มีหลักฐานรองรับ

อ่าน 13 นาที · อัปเดต 15 พ.ย. 2569

ตู้แช่กรอบสีกรมท่าในร้านกาแฟเบเกอรี่ ภายในมีขวดน้ำผลไม้ นมถั่วเหลือง ถ้วยพุดดิ้งและโยเกิร์ต และแซนด์วิชกล่อง ทุกชิ้นติดฉลากเปล่า ภาพประกอบเรื่องอายุการเก็บรักษาอาหาร

อายุการเก็บรักษาอาหาร คืออะไร และกฎหมายไทยกำหนดอะไรไว้

อายุการเก็บรักษาอาหาร (shelf life) คือช่วงเวลาตั้งแต่ผลิตหรือบรรจุ จนถึงวันที่อาหารยังปลอดภัยและมีคุณภาพตามที่ผู้ผลิตตั้งใจ เมื่อเก็บตามสภาวะที่บอกไว้บนฉลาก ตัวเลขนี้คือที่มาของวันที่หลังคำว่า "หมดอายุ" หรือ "ควรบริโภคก่อน" บนบรรจุภัณฑ์

ผู้ผลิตรายใหม่มักถามว่า อย. (สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา) กำหนดไว้ไหมว่าอาหารแต่ละชนิดเก็บได้กี่วัน สำหรับอาหารส่วนใหญ่ไม่มีตัวเลขสำเร็จรูป ประกาศฉลากบอกว่าต้องแสดงวันที่อะไรและอย่างไร แต่จำนวนวันเป็นหน้าที่ของผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าที่ต้องหาเอง และต้องอธิบายที่มาได้

กฎหมายที่เกี่ยวข้องโดยตรง

  • ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 450) พ.ศ. 2567 เรื่องฉลากอาหารในภาชนะบรรจุ ที่แก้ไขโดยฉบับที่ 474 พ.ศ. 2569 (ใช้บังคับ 31 ตุลาคม 2569) กำหนดให้ฉลากมีวันหมดอายุหรือวันที่ควรบริโภคก่อน และข้อแนะนำการเก็บ (ถ้ามี) แม้ใช้ฉลากดิจิทัล วันหมดอายุยังต้องอยู่บนภาชนะ
  • ประกาศฯ (ฉบับที่ 174) พ.ศ. 2539 ห้ามนำเข้าหรือจำหน่ายอาหารที่พ้นวันหมดอายุหรือวันที่ควรบริโภคก่อน สำหรับอาหาร 6 กลุ่ม เช่น อาหารทารก นมเปรี้ยว นมพาสเจอร์ไรส์ และอาหารที่มีวัตถุประสงค์พิเศษ
  • ประกาศฯ (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 เรื่อง GMP ให้เก็บบันทึกอย่างน้อย 1 ปีหลังพ้นวันหมดอายุบนฉลาก และส่งผลิตภัณฑ์สุดท้ายตรวจที่ห้องปฏิบัติการของรัฐหรือที่ได้รับการรับรองอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
  • ประกาศเฉพาะรายสินค้า เช่น นม น้ำบริโภค และอาหารในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท (ดูหัวข้อที่ 3)

วิธีพิมพ์วันที่ เช่น ต้องมีวัน เดือน ปี หรือแค่เดือนกับปี อธิบายไว้แล้วในบทความ ฉลากอาหารต้องมีอะไรบ้าง บทความนี้เน้นอีกครึ่งหนึ่ง คือการหาตัวเลขให้มีหลักฐานรองรับ

หมดอายุ หรือ ควรบริโภคก่อน: เลือกคำไหน และใครเป็นผู้กำหนดวัน

ประกาศฉลากอาหารนิยามไว้สองคำ

  • หมดอายุ คือวันที่แสดงการสิ้นสุดของคุณภาพอาหาร ภายใต้สภาวะการเก็บที่ระบุบนฉลาก
  • ควรบริโภคก่อน คือวันที่แสดงการสิ้นสุดของช่วงที่อาหารยังมีคุณภาพดี หลังจากนั้นคุณภาพอาจเปลี่ยนไป

ในทางการขาย สองคำนี้มีผลเหมือนกัน เพราะนิยามของทั้งสองคำระบุว่า เมื่อพ้นวันที่บนฉลากแล้ว อาหารนั้นวางจำหน่ายไม่ได้ คำชี้แจงของ อย. จึงกำหนดว่าวันที่บนฉลากต้องตรงกับวันที่จำหน่ายหรือหลังจากนั้น พูดง่าย ๆ คือ วันที่ขายต้องยังไม่เลยวันที่บนฉลาก และหน้าที่นี้ใช้กับทั้งผู้ผลิต ผู้นำเข้า และผู้จำหน่าย

เลือกคำให้ตรงกับธรรมชาติของสินค้า

ผู้ผลิตเลือกคำใดก็ได้ เว้นแต่ประกาศเฉพาะกำหนดไว้ เช่น ประกาศอาหารใหม่ (ฉบับที่ 376) ให้แสดงทั้งวันผลิตและวันหมดอายุหรือควรบริโภคก่อน ในทางปฏิบัติ ถ้าสิ่งที่จำกัดอายุคือความปลอดภัย เช่น เชื้อเพิ่มจำนวนในอาหารแช่เย็นที่ชื้น คำว่า "หมดอายุ" สื่อสารได้ตรงกว่า ถ้าเป็นคุณภาพ เช่น ขนมกรอบน้อยลงหรือเริ่มมีกลิ่นหืน คำว่า "ควรบริโภคก่อน" ตรงกว่า

อายุที่หาได้ยังกำหนดรูปแบบวันที่ด้วย อาหารอายุไม่เกิน 90 วันต้องแสดงวัน เดือน ปี เกิน 90 วันแสดงเฉพาะเดือนและปีได้ ดูรายละเอียดเรื่อง วันหมดอายุอาหาร ในบทความฉลาก

ใครเป็นผู้กำหนดวัน

อาหารที่ผลิตในประเทศ ผู้ผลิตซึ่งมีชื่อบนฉลากเป็นผู้กำหนด ถ้าจ้างโรงงานผลิต เจ้าของแบรนด์ควรตกลงให้ชัดว่าใครทำการศึกษา ใครเก็บข้อมูล และใครอนุมัติตัวเลข

อาหารนำเข้าใช้วันที่ของผู้ผลิตต่างประเทศเป็นหลัก แต่ผู้นำเข้าควรขอข้อมูลการศึกษาอายุจากผู้ผลิต และดูว่าสภาวะที่ใช้ทดสอบใกล้เคียงกับการขนส่งและวางขายในไทยหรือไม่

ข้าวเกรียบหักครึ่งเห็นเนื้อกรอบโปร่ง ไหลออกจากถุงคราฟต์บุฟอยล์ที่หนีบด้วยคลิปสีส้ม ข้างกันมีซองกันชื้นสีขาว ภาพประกอบเรื่องอายุการเก็บรักษาอาหาร

อาหารที่มีประกาศเฉพาะกำหนดอายุหรือสภาวะเก็บไว้แล้ว

อาหารบางชนิดมีประกาศกำหนดคุณภาพของตัวเอง และบางฉบับเขียนเรื่องอายุหรือสภาวะเก็บไว้ชัดเจน ผู้ผลิตกลุ่มนี้เลือกตัวเลขเองได้น้อยกว่าอาหารทั่วไป

อาหารสิ่งที่ประกาศกำหนด
นมโค นมปรุงแต่ง และผลิตภัณฑ์ของนม ชนิดพาสเจอร์ไรส์ (ฉบับที่ 350, 351, 352)เก็บไม่เกิน 8 องศาเซลเซียส บริโภคได้ไม่เกิน 10 วันนับจากวันบรรจุ ถ้าจะแสดงนานกว่านี้ต้องได้รับความเห็นชอบตามหลักเกณฑ์ · จุลินทรีย์ทั้งหมดไม่เกิน 50,000 ต่อมิลลิลิตรจนถึงวันหมดอายุ
นมเปรี้ยว ชนิดไม่ฆ่าเชื้อหลังหมักและชนิดพาสเจอร์ไรส์ (ฉบับที่ 353)เก็บไม่เกิน 8 องศาเซลเซียส อายุบริโภคไม่เกิน 30 วันนับจากวันบรรจุ เว้นแต่ อย. เห็นชอบมาตรการควบคุม
นมชนิดสเตอริไลส์และยูเอชทีต้องเก็บที่อุณหภูมิปกติไม่น้อยกว่า 5 วันก่อนจำหน่าย เพื่อตรวจคุณภาพ
อาหารในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท (ฉบับที่ 469)ไม่กำหนดจำนวนวัน แต่ชนิดกรดต่ำ (พีเอชมากกว่า 4.6 และวอเตอร์แอคทิวิตีมากกว่า 0.85) ต้องไม่มีจุลินทรีย์ที่เจริญได้ระหว่างเก็บที่อุณหภูมิปกติ
น้ำบริโภคในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท (ฉบับที่ 462)ไม่กำหนดจำนวนวัน คำชี้แจงระบุว่าใช้อักษรย่อ MFD, BB หรือ EXP กำกับวันที่ได้
อาหารที่ใช้จุลินทรีย์โพรไบโอติก (ฉบับที่ 339 และ 346)เชื้อมีชีวิตไม่น้อยกว่า 106 CFU (หน่วยนับโคโลนี) ต่ออาหาร 1 กรัม ตลอดอายุการเก็บรักษา

ตัวอย่างหลักฐานที่ อย. ยอมรับ: หลักเกณฑ์ขยายอายุนมพาสเจอร์ไรส์

หลักเกณฑ์ที่คณะกรรมการอาหารเห็นชอบเรื่องการขยายระยะเวลาบริโภคของนมพาสเจอร์ไรส์ บอกได้ชัดที่สุดว่าหน่วยงานคาดหวังหลักฐานแบบไหน ผลศึกษาอายุใช้ได้สองทาง คือผลศึกษาของผู้ประกอบการเองพร้อมเอกสารว่าวิธีเป็นที่ยอมรับสากล หรือข้อมูลจากตำราหรือวารสารวิชาการที่สูตร การฆ่าเชื้อ และอุณหภูมิเก็บสอดคล้องกัน ทั้งสองทางต้องมีผลตรวจจากห้องปฏิบัติการของรัฐหรือที่ได้รับการรับรอง ตรวจตัวอย่างที่เก็บถึงวันสุดท้ายของอายุ และใช้สูตรที่เสี่ยงที่สุดเป็นตัวแทนได้ เช่น นมเต็มมันเนยแทนนมพร่องมันเนย เพราะไขมันมีผลต่อความหืน

หลักเกณฑ์นี้ใช้กับนมพาสเจอร์ไรส์เท่านั้น แต่ตรรกะเดียวกันใช้วางแผนให้อาหารอื่นได้ดี อ่านเพิ่มเรื่อง อาหารในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท ฉบับที่ 469 และ GMP น้ำดื่มบรรจุขวด

shelf life อาหาร สั้นหรือยาวขึ้นกับอะไร

ก่อนออกแบบการทดสอบ ต้องรู้ก่อนว่าอาหารของเรามักเสียด้วยกลไกไหน เพราะกลไกนั้นกำหนดว่าจะวัดอะไร และการทดสอบแบบเร่งใช้ได้หรือไม่ shelf life อาหาร มักถูกจำกัดด้วย 3 กลุ่ม

  • จุลินทรีย์: แบคทีเรีย ยีสต์ และราเพิ่มจำนวน จนมีกลิ่นเปรี้ยว เมือก รา หรือภาชนะบวม บางครั้งเชื้อก่อโรคเพิ่มขึ้นโดยไม่เห็นความเปลี่ยนแปลง
  • เคมี: ไขมันหืน สีน้ำตาลเข้มขึ้นจากปฏิกิริยาระหว่างน้ำตาลกับโปรตีน วิตามินลดลง สีธรรมชาติซีด
  • กายภาพ: ขนมกรอบดูดความชื้นจนนิ่ม ผงจับก้อน ขนมปังแข็ง อิมัลชันแยกชั้น เครื่องดื่มตกตะกอน

ปัจจัยในตัวอาหาร

วอเตอร์แอคทิวิตี (aw) คือค่าน้ำอิสระที่จุลินทรีย์และปฏิกิริยาเคมีนำไปใช้ได้ มีค่า 0 ถึง 1 ซึ่งต่างจากความชื้น เพราะน้ำตาลและเกลือจับน้ำไว้ ส่วนพีเอช (pH) คือค่าความเป็นกรดด่าง ประกาศฉบับที่ 469 ใช้ pH 4.6 และ aw 0.85 เป็นเส้นแบ่งอาหารกรดต่ำ ในทางวิชาการ แบคทีเรียก่อโรคส่วนใหญ่เจริญได้ยากเมื่อ aw ต่ำกว่าราว 0.85 แต่ยีสต์และราบางชนิดยังเจริญได้ อาหารแห้งจึงมักหมดอายุเพราะราหรือการเปลี่ยนแปลงทางเคมี

ปัจจัยภายนอกและกระบวนการ

อุณหภูมิมีผลแรงที่สุด รองลงมาคือความชื้น แสง และออกซิเจน ซึ่งควบคุมผ่านบรรจุภัณฑ์และการขนส่ง ไทยร้อนชื้นเกือบทั้งปี จึงควรคิดจากสภาพจริงในรถขนส่งและโกดัง ส่วนการฆ่าเชื้อ อุณหภูมิตอนบรรจุ และสุขลักษณะของสายการผลิต กำหนดจำนวนเชื้อเริ่มต้น อายุที่ได้จึงใช้กับสายการผลิตนั้นภายใต้ระบบ GMP เดิมเท่านั้น อ่านพื้นฐานที่ GMP 420 คืออะไร

การหาอายุการเก็บรักษา: เริ่มจากข้อมูลที่มีอยู่ก่อนลงมือทดสอบ

การหาอายุการเก็บรักษาไม่ต้องเริ่มจากศูนย์ทุกครั้ง ข้อมูลที่มีอยู่ช่วยตั้งเป้าและออกแบบการทดสอบให้สั้นลง แหล่งที่ใช้เป็นจุดเริ่มต้นได้ เช่น

  • ตำราและวารสารวิชาการ ที่ศึกษาอาหารประเภทเดียวกันและสภาวะเก็บคล้ายกัน
  • สินค้าเดิมของโรงงาน ที่มีประวัติขายแล้ว เช่น รสใหม่ที่ใช้ฐานสูตรเดิม
  • ข้อมูลวัตถุดิบจากผู้ขาย เพราะอายุสินค้ามักไม่ควรยาวกว่าวัตถุดิบหลักที่เสื่อมเร็วที่สุด
  • ข้อมูลบรรจุภัณฑ์ เช่น อัตราการซึมผ่านของออกซิเจนและไอน้ำของฟิล์ม

ข้อมูลเหล่านี้เป็นจุดเริ่มต้น ไม่ใช่คำตอบสุดท้าย ถ้าสูตร บรรจุภัณฑ์ หรือการฆ่าเชื้อต่างจากแหล่งอ้างอิง ต้องยืนยันด้วยข้อมูลของสินค้าตัวเอง

เขียนแผนการศึกษาก่อนเริ่ม

แผนการศึกษา (protocol) ควรตอบให้ครบว่า สินค้าและบรรจุภัณฑ์คืออะไร เก็บอย่างไรจนถึงมือผู้บริโภค กลไกการเสื่อมที่น่าจะเกิดก่อนคืออะไร อายุเป้าหมายเท่าไร จะใช้วิธีเก็บจริง เร่ง หรือทั้งสองแบบ ตรวจอะไรและเกณฑ์สิ้นสุดของแต่ละรายการคืออะไร ใช้กี่รุ่นผลิต ดึงตัวอย่างเมื่อไร และจะหักระยะเผื่อเท่าไรก่อนพิมพ์วันที่

อาหารแช่เย็นที่เสี่ยงต่อเชื้อก่อโรค บางกรณีต้องใช้การศึกษาเฉพาะทาง เช่น การใส่เชื้อลงในอาหารเพื่อดูการเจริญ (challenge test) ซึ่งต้องทำในห้องปฏิบัติการที่พร้อมด้านความปลอดภัยทางชีวภาพเท่านั้น

ขั้นตอนการหาอายุการเก็บรักษาอาหาร
  1. 1
    กำหนดสินค้าและสภาวะเก็บจริงสูตร บรรจุภัณฑ์ และเส้นทางจากโรงงานถึงผู้บริโภค
  2. 2
    ระบุกลไกการเสื่อมที่น่าจะเกิดก่อนจุลินทรีย์ เคมี หรือกายภาพ
  3. 3
    รวบรวมข้อมูลที่มีอยู่ตำรา สินค้าเดิม ข้อมูลวัตถุดิบ และบรรจุภัณฑ์
  4. 4
    เขียนแผนการศึกษาวิธี รายการตรวจ เกณฑ์สิ้นสุด และจุดเวลา
  5. 5
    ทดสอบแบบเก็บจริง และแบบเร่งถ้าเหมาะใช้รุ่นผลิตจริงในบรรจุภัณฑ์ที่จะขาย
  6. 6
    หักระยะเผื่อ แล้วกำหนดวันบนฉลากเก็บแฟ้มข้อมูลไว้ให้ตรวจ

ที่มา: หลักเกณฑ์ขยายระยะเวลาบริโภคนมพาสเจอร์ไรส์ (มติคณะกรรมการอาหาร ครั้งที่ 7-2/2556) และแนวปฏิบัติทั่วไปด้านวิทยาศาสตร์การอาหาร

ทดสอบอายุการเก็บรักษาแบบเก็บจริง (Real-time)

การทดสอบอายุการเก็บรักษาแบบเก็บจริง (real-time) คือเก็บสินค้าในสภาวะเดียวกับหรือใกล้เคียงสภาพจริง แล้วดึงตัวอย่างมาตรวจเป็นระยะจนเลยอายุเป้าหมาย ใช้เวลานานแต่น่าเชื่อถือที่สุด เพราะไม่ต้องเดาว่าผลที่อุณหภูมิสูงจะแปลกลับมาอย่างไร

สภาวะเก็บ

  • อาหารเก็บที่อุณหภูมิห้อง: หลายโรงงานใช้ 30 องศาเซลเซียส ความชื้นสัมพัทธ์ 75% ซึ่งเป็นสภาวะทดสอบระยะยาวของเขตร้อนชื้นในแนวทางความคงสภาพของยาอาเซียน แม้เขียนไว้สำหรับยา แต่สะท้อนอากาศไทยได้ดีกว่าห้องแอร์
  • อาหารแช่เย็น: เก็บที่อุณหภูมิบนฉลาก และอีกชุดที่สูงกว่าเล็กน้อย เพื่อจำลองตู้แช่หน้าร้านที่เย็นไม่พอ
  • อาหารแช่แข็ง: เก็บตามฉลาก และพิจารณาจำลองการละลายแล้วแช่แข็งซ้ำระหว่างขนส่ง

ตัวอย่าง รุ่นผลิต และจุดเวลา

ใช้สินค้าในบรรจุภัณฑ์จริง จากรุ่นผลิตขนาดจริงหรือใกล้เคียง และมักใช้ 2–3 รุ่นเพื่อเห็นความแปรปรวน ตัวอย่างจากหม้อเล็กในห้องพัฒนาสูตรใช้ตั้งเป้าได้ แต่ยังไม่พอใช้กำหนดวันบนฉลาก จำนวนตัวอย่างต่อจุดเวลาต้องพอทุกรายการตรวจ บวกตัวสำรอง จึงควรคำนวณก่อนผลิต

ดึงตัวอย่างถี่ในช่วงต้นและรอบอายุเป้าหมาย แล้วเก็บต่อเลยเป้าอีกระยะ เช่น สินค้าเป้า 12 เดือน ตรวจเดือน 0, 1, 3, 6, 9, 12 และ 15 อาหารแช่เย็นเป้า 10 วัน ตรวจวัน 0, 3, 5, 7, 10 และ 12 การตรวจประสาทสัมผัสควรมีตัวอย่างอ้างอิงที่เปลี่ยนแปลงน้อยที่สุดไว้เทียบ

บันทึกอุณหภูมิและความชื้นของที่เก็บตลอดการศึกษา รวมถึงช่วงที่ไฟดับหรือตู้ขัดข้อง

ทดสอบแบบเร่ง (Accelerated) และค่า Q10: ใช้ได้แค่ไหน

การทดสอบแบบเร่ง (accelerated) คือเก็บสินค้าที่อุณหภูมิหรือความชื้นสูงกว่าจริงให้เสื่อมเร็วขึ้น แล้วคำนวณย้อนว่าที่สภาวะจริงใช้เวลาเท่าไร เหมาะเมื่อต้องเทียบหลายสูตรหรือหลายบรรจุภัณฑ์ในเวลาสั้น

ค่า Q10

Q10 บอกว่าเมื่ออุณหภูมิเพิ่ม 10 องศาเซลเซียส การเสื่อมเร็วขึ้นกี่เท่า หลักแปลงผลคือ อายุที่อุณหภูมิจริง เท่ากับอายุที่อุณหภูมิทดสอบ คูณ Q10 ยกกำลัง (ผลต่างอุณหภูมิหาร 10)

ตัวอย่าง ขนมที่เก็บจริงที่ 30 องศา ทดสอบที่ 45 องศา และเริ่มไม่ผ่านที่สัปดาห์ที่ 8 ถ้า Q10 เท่ากับ 2 ตัวคูณคือราว 2.8 อายุที่ 30 องศาประมาณ 22 สัปดาห์ แต่ถ้า Q10 จริงเท่ากับ 3 ตัวคูณจะราว 5.2 และอายุกลายเป็นราว 42 สัปดาห์ ต่างกันเกือบเท่าตัวจากสมมติฐานข้อเดียว Q10 จึงควรหาจากข้อมูลของสินค้าเองที่อย่างน้อย 2–3 อุณหภูมิ ไม่ใช่สมมติ

ข้อจำกัดที่ต้องรู้

  • ไขมันละลาย: ช็อกโกแลต เนย ไส้ครีม เปลี่ยนสภาพที่อุณหภูมิสูง ซึ่งไม่เกิดในสภาพจริง
  • ปฏิกิริยาเร่งไม่เท่ากัน: สีน้ำตาลอาจเร่งเร็วกว่าการหืน ทำให้อายุถูกจำกัดด้วยกลไกที่ไม่ใช่ตัวจริง
  • บางการเปลี่ยนแปลงช้าลงเมื่อร้อน: ขนมปังแข็งเร็วที่สุดในตู้เย็น
  • จุลินทรีย์ไม่เป็นไปตาม Q10: ที่อุณหภูมิสูงเชื้อบางชนิดตาย บางชนิดโตแทน จึงไม่เหมาะกับอาหารแช่เย็นหรืออาหารที่หมดอายุเพราะเชื้อ
  • บรรจุภัณฑ์: ฟิล์มหลายชนิดซึมผ่านไอน้ำและออกซิเจนมากขึ้นเมื่อร้อน

ทางที่คุ้มคือใช้แบบเร่งคัดสูตรและประมาณอายุเบื้องต้น แล้วเริ่มแบบเก็บจริงคู่กันตั้งแต่วันแรก ถ้าต้องวางขายก่อน ให้พิมพ์อายุสั้นไว้ก่อนแล้วขยายเมื่อผลเก็บจริงยืนยัน แนวทางความคงสภาพของยาอาเซียนให้กรอบอ้างอิงที่ดี คือขยายอายุเกินช่วงข้อมูลเก็บจริงได้ไม่เกิน 2 เท่า และไม่เกิน 12 เดือน แม้อาหารไม่มีกติกานี้บังคับ

การทดสอบแบบเร่งเหมาะกับอาหารแบบไหน

ใช้ประมาณอายุได้ดี

  • อาหารแห้ง aw ต่ำ ที่จำกัดอายุด้วยปฏิกิริยาเคมีชนิดเดียว
  • ใช้เทียบสูตรหรือบรรจุภัณฑ์หลายแบบพร้อมกัน
  • มีข้อมูลหลายอุณหภูมิเพื่อหาค่า Q10 จริง

ใช้ได้ แต่ต้องระวัง

  • อาหารที่มีไขมันสูง และหืนได้
  • ขนมกรอบที่จำกัดอายุด้วยความชื้น เพราะฟิล์มซึมผ่านมากขึ้นเมื่อร้อน
  • อาหารที่สีน้ำตาลเข้มขึ้นได้

ไม่ควรใช้แทนการเก็บจริง

  • อาหารแช่เย็นหรือแช่แข็ง
  • อาหารที่จำกัดอายุด้วยจุลินทรีย์
  • ช็อกโกแลต เนย และไส้ครีมที่ละลายเมื่อร้อน
  • ขนมปังที่แข็งกระด้างเร็วในที่เย็น

เป็นแนวปฏิบัติทางวิชาการ ไม่ใช่ข้อกำหนดในประกาศ อย.

ตรวจวิเคราะห์อาหาร: วัดอะไร และตั้งเกณฑ์สิ้นสุดอายุอย่างไร

หัวใจของการศึกษาคือการตรวจวิเคราะห์อาหารให้ตรงกับกลไกการเสื่อม ไม่ต้องตรวจทุกอย่าง แต่ต้องตรวจสิ่งที่จะหมดก่อน

  • ประสาทสัมผัส: ดู ดม ชิม และเนื้อสัมผัส โดยผู้ทดสอบที่ผ่านการฝึก หรือให้คะแนนความชอบ เช่น สเกล 9 ระดับ เทียบกับตัวอย่างอ้างอิง อาหารหลายชนิดหมดอายุเพราะสิ่งที่คนรับรู้ได้ ก่อนค่าทางเคมีจะเกินเกณฑ์
  • จุลินทรีย์: จุลินทรีย์ทั้งหมด ยีสต์และรา โคลิฟอร์ม อี. โคไล และเชื้อก่อโรคที่เกี่ยวข้อง ควรใช้ห้องปฏิบัติการของรัฐหรือที่ได้รับการรับรองความสามารถ
  • เคมี: ค่าเปอร์ออกไซด์บอกการหืนระยะแรกของถั่ว ขนมทอด และน้ำมัน ค่านี้ขึ้นแล้วลงได้ จึงมักตรวจคู่กับกรดไขมันอิสระ รวมถึงวิตามินหรือสารที่กล่าวอ้างบนฉลาก และสีวัดด้วยเครื่อง
  • กายภาพ: aw และความชื้น (สำคัญกับขนมกรอบและผง) พีเอช ความหนืด ความกรอบหรือความแข็ง การแยกชั้น และสภาพบรรจุภัณฑ์ เช่น รอยปิดผนึก การบวม

ตั้งเกณฑ์สิ้นสุดอายุ

เกณฑ์ต้องวัดได้และตั้งไว้ก่อนเริ่ม ไม่ใช่ตั้งหลังเห็นผล แหล่งของเกณฑ์มี 3 แบบ

  1. ตามกฎหมาย: ค่าในประกาศเฉพาะ และเกณฑ์จุลินทรีย์ก่อโรคตามประกาศฯ (ฉบับที่ 416) พ.ศ. 2563 ซึ่งในทางปฏิบัติควรวางแผนให้สินค้ายังผ่านเกณฑ์จนถึงวันสุดท้ายบนฉลาก
  2. ตามสิ่งที่ฉลากบอก: คู่มือรายการตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายของกองอาหารระบุว่าวิตามินและแร่ธาตุที่เติมต้องไม่น้อยกว่าร้อยละ 100 ของค่าบนฉลาก ที่มีตามธรรมชาติไม่น้อยกว่าร้อยละ 80 ผู้ผลิตหลายรายจึงเติมสารที่สลายง่ายเกินค่าบนฉลากไว้ก่อน ภายในปริมาณที่ประกาศอนุญาต อ่านเพิ่มที่ ฉลากโภชนาการแบบเต็มกับแบบย่อ
  3. ตามคุณภาพที่บริษัทกำหนด: เช่น คะแนนประสาทสัมผัส ความกรอบ หรือ aw ไม่เกินค่าที่เริ่มนิ่ม

เมื่อรู้จุดที่สินค้าเริ่มไม่ผ่านเกณฑ์แรก ให้หักระยะเผื่อก่อนกำหนดวันบนฉลาก เพื่อรองรับความต่างระหว่างรุ่นและการขนส่งที่แย่กว่าห้องทดลอง อาหารที่หมดอายุเพราะความปลอดภัยควรเผื่อมากกว่าอาหารที่หมดอายุเพราะความกรอบ

บรรจุภัณฑ์ สูตร และกระบวนการ: เปลี่ยนเมื่อไรต้องทดสอบใหม่

บรรจุภัณฑ์เป็นส่วนหนึ่งของอายุสินค้า ขนมชนิดเดียวกันในถุงพลาสติกชั้นเดียว กับในซองฟิล์มหลายชั้นที่มีชั้นอะลูมิเนียม อาจมีอายุต่างกันหลายเท่า สิ่งที่ต้องรู้คือ การกันไอน้ำ (สำคัญกับขนมกรอบและผง) การกันออกซิเจน (อาหารที่มีไขมันและกาแฟ) การกันแสง (น้ำมันและเครื่องดื่มที่มีวิตามิน) ระบบช่วย เช่น ไล่อากาศด้วยไนโตรเจนหรือใส่ซองดูดความชื้น ซึ่งต้องมีคำเตือนบนฉลากตามบัญชีแนบท้ายของประกาศฉลาก และความแน่นของรอยปิดผนึก

เปลี่ยนอะไรแล้วควรประเมินใหม่

  • สูตร โดยเฉพาะน้ำ ไขมัน น้ำตาล เกลือ กรด หรือวัตถุกันเสีย
  • ผู้ขายหรือเกรดของวัตถุดิบหลัก
  • อุณหภูมิหรือเวลาฆ่าเชื้อ อุณหภูมิตอนบรรจุ หรือสายการผลิต
  • วัสดุ ความหนา หรือผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ และขนาดบรรจุ
  • เส้นทางขาย เช่น จากในประเทศไปส่งออกทางเรือ

ถ้าการเปลี่ยนแปลงเล็กและมีเหตุผลทางวิชาการว่าไม่กระทบ อาจใช้การประเมินเป็นเอกสารร่วมกับการตรวจยืนยันบางจุด สินค้าหลายรสหรือหลายขนาดใช้หลักเดียวกับหลักเกณฑ์นมพาสเจอร์ไรส์ได้ คือทดสอบสูตรที่เสี่ยงที่สุดพร้อมเขียนเหตุผลไว้ และถ้าการเปลี่ยนทำให้รายละเอียดที่แจ้งไว้กับ อย. เปลี่ยน ต้องตรวจด้วยว่าต้องยื่นแก้ไข เลขสารบบอาหาร หรือไม่

เอกสารที่ควรเก็บไว้ให้ตรวจ และเช็กลิสต์ก่อนกำหนดวันบนฉลาก

เมื่อเจ้าหน้าที่ตรวจสถานที่ผลิต หรือมีข้อร้องเรียนว่าสินค้าเสียก่อนวันที่บนฉลาก สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดคือแฟ้มที่อธิบายว่าตัวเลขอายุมาจากไหน ประกาศ GMP ฉบับที่ 420 ให้เก็บบันทึกอย่างน้อย 1 ปีหลังพ้นวันหมดอายุบนฉลาก สินค้าอายุ 2 ปีจึงต้องมีบันทึกรุ่นผลิตอยู่อย่างน้อย 3 ปีนับจากวันผลิต แฟ้มการศึกษาอายุควรเก็บนานอย่างน้อยเท่ากัน หรือตลอดที่สินค้ายังขาย

สิ่งที่ควรมีในแฟ้ม

  • แผนการศึกษาและเกณฑ์สิ้นสุดอายุที่อนุมัติก่อนเริ่ม
  • รุ่นผลิต สูตร และสเปกบรรจุภัณฑ์ ณ วันทดสอบ
  • บันทึกอุณหภูมิและความชื้นของที่เก็บ
  • ผลตรวจทุกจุดเวลา รายงานห้องปฏิบัติการ และใบบันทึกประสาทสัมผัส
  • การคำนวณ Q10 (ถ้าใช้) ข้อสรุป ระยะเผื่อ และผู้อนุมัติ
  • เอกสารอ้างอิงหรือข้อมูลจากผู้ผลิตต่างประเทศ และประวัติการเปลี่ยนแปลง

ก่อนพิมพ์วันที่

ตรวจว่าคำที่ใช้ตรงกับกลไกการเสื่อม รูปแบบวันที่ตรงกับอายุ สภาวะเก็บบนฉลากตรงกับที่ทดสอบ และเครื่องพิมพ์วันที่ในสายการผลิตคำนวณถูก ใช้ ตัวตรวจฉลาก เช็กข้อความบังคับอื่นได้ฟรี และค้นต้นฉบับประกาศที่อ้างถึงได้ใน คลังประกาศ ถ้าต้องการให้ทีมที่ปรึกษาช่วยวางแผนการศึกษาหรือทบทวนข้อมูลที่มีอยู่ ติดต่อได้ ส่วนการตรวจจุลินทรีย์จะส่งห้องปฏิบัติการพันธมิตรที่ได้รับการรับรอง

แฟ้มการศึกษาอายุที่ควรพร้อมให้ตรวจ
  • แผนการศึกษาและเกณฑ์สิ้นสุดอายุ ที่อนุมัติก่อนเริ่ม
  • ข้อมูลรุ่นผลิต สูตร และสเปกบรรจุภัณฑ์
  • บันทึกอุณหภูมิและความชื้นของที่เก็บ
  • ผลตรวจทุกจุดเวลาและรายงานจากห้องปฏิบัติการ
  • การคำนวณ Q10 และระยะเผื่อ พร้อมผู้อนุมัติ
  • ประวัติการเปลี่ยนสูตรหรือบรรจุภัณฑ์ และผลการประเมิน

ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 เรื่องการเก็บบันทึก และแนวปฏิบัติทั่วไป

คำถามที่พบบ่อย

ใครเป็นคนกำหนดอายุการเก็บรักษาอาหาร

อาหารที่ผลิตในประเทศ ผู้ผลิตที่มีชื่อบนฉลากเป็นผู้กำหนด อาหารนำเข้าใช้วันที่ของผู้ผลิตต่างประเทศเป็นหลัก แต่ผู้นำเข้าควรขอข้อมูลรองรับ ยกเว้นอาหารที่ประกาศเฉพาะกำหนดไว้ เช่น นมพาสเจอร์ไรส์ไม่เกิน 10 วันนับจากวันบรรจุ

ต้องส่งผลศึกษาอายุการเก็บรักษาให้ อย. ทุกครั้งไหม

ประกาศฉลากทั่วไปกำหนดให้แสดงวันที่ แต่ไม่ได้กำหนดให้แนบผลศึกษาทุกกรณี บางกรณีต้องยื่นชัดเจน เช่น ขอแสดงอายุนมพาสเจอร์ไรส์นานกว่าที่ประกาศกำหนด กรณีอื่นควรมีแฟ้มข้อมูลพร้อมแสดงเมื่อเจ้าหน้าที่ขอดู

ทดสอบแบบเร่งอย่างเดียวพอไหม

ใช้ประมาณอายุเบื้องต้นและคัดสูตรได้ แต่สำหรับอาหารหลายชนิดยังไม่พอ เพราะไขมันละลาย ปฏิกิริยาเร่งไม่เท่ากัน และจุลินทรีย์ไม่ตอบสนองแบบเดียวกัน ควรเริ่มแบบเก็บจริงคู่กันตั้งแต่วันแรก

ทดสอบอายุการเก็บรักษาใช้เวลานานเท่าไร

แบบเก็บจริงต้องเก็บอย่างน้อยเท่าอายุที่จะพิมพ์ และควรเลยไปอีกระยะ สินค้าอายุ 12 เดือนจึงใช้เวลาเกินหนึ่งปี แบบเร่งมักใช้หลายสัปดาห์ถึงไม่กี่เดือน

เปลี่ยนซองบรรจุต้องทดสอบอายุใหม่ไหม

ควรประเมินทุกครั้ง ถ้าเปลี่ยนเป็นวัสดุที่กันไอน้ำและออกซิเจนได้ดีกว่าและมีข้อมูลยืนยัน อาจใช้การประเมินเป็นเอกสารร่วมกับการตรวจบางจุด แต่ถ้ากันได้แย่ลงหรือเปลี่ยนขนาดบรรจุ ควรทดสอบใหม่

ใช้อายุของสินค้าคล้ายกันหรือข้อมูลจากงานวิจัยได้ไหม

ใช้เป็นจุดเริ่มต้นได้ เมื่อสูตร กระบวนการ บรรจุภัณฑ์ และสภาวะเก็บสอดคล้องกัน แต่ยังควรมีผลตรวจสินค้าของตัวเองที่วันสุดท้ายของอายุ

แหล่งอ้างอิง

  1. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 450) พ.ศ. 2567 เรื่อง การแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 474) พ.ศ. 2569 เรื่อง การแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ (ฉบับที่ 2) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ฉบับรวม ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 450) พ.ศ. 2567 ที่แก้ไขเพิ่มเติมโดยฉบับที่ 474 พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง คำชี้แจงประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ ลงวันที่ 9 สิงหาคม 2567 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 174) พ.ศ. 2539 เรื่อง กำหนดอาหารที่ห้ามนำเข้าหรือจำหน่าย (อาหารที่พ้นกำหนดหมดอายุหรือพ้นกำหนดที่ควรบริโภค) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  6. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 เรื่อง วิธีการผลิต เครื่องมือเครื่องใช้ในการผลิต และการเก็บรักษาอาหาร · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  7. รายการตรวจวิเคราะห์คุณภาพหรือมาตรฐานของผลิตภัณฑ์สุดท้าย ตาม GMP 420 (กองอาหาร) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  8. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 350) พ.ศ. 2556 เรื่อง นมโค · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  9. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 351) พ.ศ. 2556 เรื่อง นมปรุงแต่ง · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  10. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 352) พ.ศ. 2556 เรื่อง ผลิตภัณฑ์ของนม · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  11. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 353) พ.ศ. 2556 เรื่อง นมเปรี้ยว · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  12. หลักเกณฑ์เพื่อประกอบการพิจารณาอนุญาตการขยายการแสดงระยะเวลาการบริโภคของนมพาสเจอร์ไรส์ (มติคณะกรรมการอาหาร ครั้งที่ 7-2/2556) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  13. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 469) พ.ศ. 2569 เรื่อง อาหารในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  14. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 462) พ.ศ. 2568 เรื่อง น้ำบริโภคในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  15. ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง คำชี้แจงประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยน้ำบริโภคในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  16. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การใช้จุลินทรีย์โพรไบโอติกในอาหาร พ.ศ. 2554 (ฉบับที่ 339) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  17. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 346) พ.ศ. 2555 เรื่อง การใช้จุลินทรีย์โพรไบโอติกในอาหาร (ฉบับที่ 2) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  18. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 376) พ.ศ. 2559 เรื่อง อาหารใหม่ (Novel food) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  19. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 416) พ.ศ. 2563 เรื่อง กำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน หลักเกณฑ์ เงื่อนไข และวิธีการในการตรวจวิเคราะห์ของอาหารด้านจุลินทรีย์ที่ทำให้เกิดโรค · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  20. ASEAN Guideline on Stability Study of Drug Product (R1) — แนวทางสำหรับยา ใช้เป็นกรอบอ้างอิงเท่านั้น · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์ฉลากอาหารต้องมีอะไรบ้าง ตามประกาศ อย. ฉบับล่าสุด พร้อมตัวอย่างฉลากฉลากอาหารต้องมีอะไรบ้างตามประกาศ อย. ฉบับที่ 450 ที่แก้ไขโดยฉบับที่ 474 สารก่อภูมิแพ้ 10 กลุ่ม วันหมดอายุ ขนาดตัวอักษร ฉลากนำเข้า พร้อมตัวอย่างฉลากอ่าน 13 นาที · อัปเดต 15 พ.ย. 2569โรงงาน / OEMGMP น้ำดื่ม: ข้อกำหนดโรงงานน้ำดื่มบรรจุขวดGMP น้ำดื่มตามประกาศ 420 ข้อกำหนดเฉพาะ 1 และคุณภาพน้ำตามฉบับที่ 462: น้ำดิบ ระบบปรับคุณภาพ การบรรจุ ผู้ควบคุมการผลิต เอกสาร ฉลาก และเช็กลิสต์ก่อนตรวจอ่าน 11 นาที · อัปเดต 10 พ.ย. 2569โรงงาน / OEMGMP 420 คืออะไร ข้อกำหนดหลัก แบบตรวจ ตส. ที่ใช้จริง และเกณฑ์ผ่านGMP 420 คืออะไร ข้อกำหนดพื้นฐาน 5 หมวดและข้อกำหนดเฉพาะ แบบตรวจ ตส.1–ตส.5 วิธีให้คะแนน เกณฑ์ผ่าน ข้อบกพร่องรุนแรง และหนังสือรับรองจากหน่วยรับรองอ่าน 11 นาที · อัปเดต 26 ต.ค. 2569