อายุการเก็บรักษาอาหาร: กฎหมายกำหนดอะไร และหา shelf life อย่างไรให้มีหลักฐานรองรับ

อายุการเก็บรักษาอาหาร คืออะไร และกฎหมาย ไทยกำหนด อะไรไว้
กฎหมายที่เกี่ยวข้องโดยตรง
ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 450)พ.ศ. 2567เรื่องฉลาก อาหาร ในภาชนะบรรจุ ที่แก้ไขโดยฉบับที่ 474พ.ศ. 2569(ใช้บังคับ 31ตุลาคม 2569)กำหนด ให้ฉลาก มีวันหมดอายุหรือ วันที่ควรบริโภคก่อน และข้อแนะนำการเก็บ (ถ้ามี) แม้ใช้ฉลากดิจิทัล วันหมดอายุยัง ต้องอยู่บนภาชนะ ประกาศฯ (ฉบับที่ 174)พ.ศ. 2539ห้ามนำเข้าหรือ จำหน่าย อาหาร ที่พ้นวันหมดอายุ หรือวันที่ควรบริโภคก่อน สำหรับอาหาร 6กลุ่ม เช่น อาหารทารก นมเปรี้ยว นมพาสเจอร์ไรส์ และอาหาร ที่มีวัตถุประสงค์พิเศษ ประกาศฯ (ฉบับที่ 420)พ.ศ. 2563เรื่อง GMPให้เก็บบันทึกอย่างน้อย 1ปีหลังพ้นวันหมดอายุบนฉลาก และส่งผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ตรวจที่ห้องปฏิบัติ การของรัฐหรือ ที่ได้รับการรับรอง อย่างน้อยปีละ 1ครั้ง ประกาศเฉพาะรายสินค้า เช่น นม น้ำบริโภค และอาหาร ในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท (ดูหัวข้อที่ 3)
หมดอายุ หรือ ควรบริโภคก่อน: เลือกคำไหน และใครเป็นผู้กำหนดวัน
หมดอายุ คือวันที่แสดง การสิ้นสุดของ คุณภาพ อาหาร ภายใต้สภาวะ การเก็บที่ระบุ บนฉลาก ควรบริโภคก่อน คือวันที่แสดง การสิ้นสุดของ ช่วงที่อาหาร ยังมีคุณภาพดี หลังจากนั้นคุณภาพ อาจเปลี่ยนไป
เลือกคำให้ตรง กับธรรมชาติ ของสินค้า
ใครเป็นผู้กำหนดวัน

อาหาร ที่มีประกาศ เฉพาะ กำหนด อายุหรือสภาวะ เก็บไว้แล้ว
ตัวอย่างหลักฐานที่ อย. ยอมรับ: หลักเกณฑ์ ขยายอายุนมพาส เจอร์ไรส์
shelf life อาหาร สั้นหรือยาวขึ้นกับอะไร
จุลินทรีย์ :แบคทีเรีย ยีสต์ และราเพิ่มจำนวน จนมีกลิ่นเปรี้ยว เมือก รา หรือภาชนะบวม บางครั้งเชื้อก่อ โรคเพิ่มขึ้นโดย ไม่เห็นความ เปลี่ยนแปลง เคมี :ไขมันหืน สีน้ำตาล เข้มขึ้นจากปฏิกิริยา ระหว่าง น้ำตาล กับโปรตีน วิตามินลดลง สีธรรมชาติซีด กายภาพ :ขนมกรอบดูดความชื้นจนนิ่ม ผงจับก้อน ขนมปังแข็ง อิมัลชันแยกชั้น เครื่องดื่มตกตะกอน
ปัจจัยในตัวอาหาร
ปัจจัยภายนอก และกระบวนการ
การหาอายุการเก็บรักษา: เริ่มจากข้อมูล ที่มีอยู่ก่อนลงมือ ทดสอบ
ตำราและวารสารวิชาการ ที่ศึกษา อาหาร ประเภท เดียวกัน และสภาวะ เก็บคล้ายกัน สินค้าเดิมของโรงงาน ที่มีประวัติขายแล้ว เช่น รสใหม่ที่ใช้ฐานสูตรเดิม ข้อมูลวัตถุดิบจากผู้ขาย เพราะ อายุสินค้า มักไม่ควรยาว กว่าวัตถุดิบ หลักที่เสื่อม เร็วที่สุด ข้อมูลบรรจุภัณฑ์ เช่น อัตราการซึมผ่าน ของออกซิเจน และไอน้ำของฟิล์ม
เขียนแผนการศึกษาก่อนเริ่ม
- 1
กำหนด สินค้าและสภาวะ เก็บจริง สูตร บรรจุภัณฑ์ และเส้นทางจาก โรงงาน ถึงผู้บริโภค - 2
ระบุกลไก การเสื่อม ที่น่าจะเกิดก่อน จุลินทรีย์ เคมี หรือกายภาพ - 3
รวบรวมข้อมูลที่มีอยู่ ตำรา สินค้าเดิม ข้อมูลวัตถุดิบ และบรรจุภัณฑ์ - 4
เขียนแผนการศึกษา วิธี รายการตรวจ เกณฑ์สิ้นสุด และจุดเวลา - 5
ทดสอบแบบเก็บจริง และแบบเร่งถ้าเหมาะ ใช้รุ่นผลิตจริง ในบรรจุ ภัณฑ์ที่จะขาย - 6
หักระยะเผื่อ แล้วกำหนดวันบนฉลาก เก็บแฟ้มข้อมูลไว้ให้ตรวจ
ทดสอบ อายุการเก็บรักษา แบบเก็บจริง (Real-time)
สภาวะเก็บ
อาหารเก็บที่อุณหภูมิห้อง :หลายโรงงานใช้ 30องศาเซลเซียส ความชื้นสัมพัทธ์ 75%ซึ่งเป็นสภาวะ ทดสอบ ระยะยาวของ เขตร้อนชื้นใน แนวทาง ความคงสภาพ ของยาอาเซียน แม้เขียนไว้สำหรับยา แต่สะท้อน อากาศ ไทยได้ดีกว่าห้องแอร์ อาหารแช่เย็น :เก็บที่อุณหภูมิบนฉลาก และอีกชุดที่สูงกว่าเล็กน้อย เพื่อจำลอง ตู้แช่หน้าร้านที่ เย็นไม่พอ อาหารแช่แข็ง :เก็บตามฉลาก และพิจารณา จำลอง การละลาย แล้วแช่แข็งซ้ำ ระหว่างขนส่ง
ตัวอย่าง รุ่นผลิต และจุดเวลา
ทดสอบแบบเร่ง (Accelerated) และค่า Q10: ใช้ได้แค่ไหน
ค่า Q10
Q10
ข้อจำกัดที่ต้องรู้
ไขมันละลาย :ช็อกโกแลต เนย ไส้ครีม เปลี่ยนสภาพที่อุณหภูมิสูง ซึ่งไม่เกิดในสภาพจริง ปฏิกิริยาเร่งไม่เท่ากัน :สีน้ำตาล อาจเร่งเร็วกว่า การหืน ทำให้อายุถูกจำกัด ด้วยกลไก ที่ไม่ใช่ ตัวจริง บางการเปลี่ยนแปลง :ช้าลงเมื่อร้อน ขนมปังแข็งเร็วที่สุดในตู้เย็น จุลินทรีย์ไม่เป็นไปตาม Q10:ที่อุณหภูมิสูงเชื้อบางชนิดตาย บางชนิดโตแทน จึงไม่เหมาะ กับอาหาร แช่เย็นหรืออาหาร ที่หมดอายุเพราะเชื้อ บรรจุภัณฑ์ :ฟิล์มหลาย ชนิดซึมผ่านไอ น้ำและออกซิเจน มากขึ้นเมื่อร้อน
●
อาหารแห้ง awต่ำ ที่จำกัด อายุด้วยปฏิกิริยา เคมีชนิดเดียว ใช้เทียบ สูตรหรือบรรจุ ภัณฑ์หลาย แบบพร้อมกัน มีข้อมูล หลายอุณหภูมิ เพื่อหาค่า Q10จริง
●
อาหารที่มีไขมันสูง และหืนได้ ขนมกรอบ ที่จำกัด อายุด้วยความชื้น เพราะ ฟิล์มซึมผ่านมาก ขึ้นเมื่อร้อน อาหารที่สีน้ำตาลเข้มขึ้นได้
●
อาหารแช่เย็นหรือแช่แข็ง อาหาร ที่จำกัด อายุด้วยจุลินทรีย์ ช็อกโกแลต เนย และไส้ครีมที่ละลายเมื่อร้อน ขนมปัง ที่แข็งกระด้าง เร็วในที่เย็น
ตรวจวิเคราะห์อาหาร: วัดอะไร และตั้งเกณฑ์ สิ้นสุดอายุอย่างไร
ประสาทสัมผัส :ดู ดม ชิม และเนื้อสัมผัส โดยผู้ทดสอบที่ผ่านการฝึก หรือให้คะแนนความชอบ เช่น สเกล 9ระดับ เทียบกับตัวอย่างอ้างอิง อาหาร หลายชนิดหมด อายุเพราะ สิ่งที่คนรับรู้ได้ ก่อนค่าทางเคมีจะเกินเกณฑ์ จุลินทรีย์ :จุลินทรีย์ทั้งหมด ยีสต์และรา โคลิฟอร์ม อี. โคไล และเชื้อก่อโรคที่เกี่ยวข้อง ควรใช้ห้องปฏิบัติ การของรัฐหรือ ที่ได้รับการรับรอง ความสามารถ เคมี :ค่าเปอร์ ออกไซด์ บอกการหืนระยะ แรกของถั่ว ขนมทอด และน้ำมัน ค่านี้ขึ้นแล้วลงได้ จึงมักตรวจ คู่กับกรดไขมันอิสระ รวมถึงวิตามิน หรือสารที่กล่าว อ้างบนฉลาก และสีวัดด้วยเครื่อง กายภาพ : awและความชื้น (สำคัญกับขนมกรอบและผง) พีเอช ความหนืด ความกรอบหรือความแข็ง การแยกชั้น และสภาพบรรจุภัณฑ์ เช่น รอยปิดผนึก การบวม
ตั้งเกณฑ์สิ้นสุดอายุ
ตามกฎหมาย :ค่าในประกาศเฉพาะ และเกณฑ์ จุลินทรีย์ ก่อโรคตามประกาศฯ (ฉบับที่ 416)พ.ศ. 2563ซึ่งในทางปฏิบัติ ควรวางแผน ให้สินค้า ยังผ่านเกณฑ์ จนถึงวันสุดท้าย บนฉลาก ตามสิ่งที่ฉลากบอก :คู่มือรายการ ตรวจผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ของกอง อาหาร ระบุว่าวิตามิน และแร่ธาตุที่เติม ต้องไม่น้อยกว่า ร้อยละ 100ของค่าบนฉลาก ที่มีตามธรรมชาติ ไม่น้อยกว่าร้อยละ 80ผู้ผลิตหลาย รายจึงเติมสาร ที่สลาย ง่ายเกินค่าบน ฉลากไว้ก่อน ภายใน ปริมาณ ที่ประกาศ อนุญาต อ่านเพิ่มที่ ฉลากโภชนาการ แบบเต็มกับแบบย่อ ตามคุณภาพที่บริษัทกำหนด :เช่น คะแนนประสาทสัมผัส ความกรอบ หรือ awไม่เกินค่าที่เริ่มนิ่ม
บรรจุภัณฑ์ สูตร และกระบวนการ: เปลี่ยน เมื่อไร ต้องทดสอบใหม่
เปลี่ยน อะไรแล้วควร ประเมินใหม่
สูตร โดยเฉพาะน้ำ ไขมัน น้ำตาล เกลือ กรด หรือวัตถุกันเสีย ผู้ขายหรือเกรด ของวัตถุดิบหลัก อุณหภูมิหรือเวลาฆ่าเชื้อ อุณหภูมิตอนบรรจุ หรือสายการผลิต วัสดุ ความหนา หรือผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ และขนาดบรรจุ เส้นทางขาย เช่น จากในประเทศ ไปส่งออกทางเรือ
เอกสาร ที่ควรเก็บไว้ให้ตรวจ และเช็กลิสต์ ก่อนกำหนด วันบนฉลาก
สิ่งที่ควรมีในแฟ้ม
แผนการ ศึกษาและเกณฑ์ สิ้นสุดอายุที่อนุมัติ ก่อนเริ่ม รุ่นผลิต สูตร และสเปกบรรจุภัณฑ์ ณวันทดสอบ บันทึกอุณหภูมิ และความชื้น ของที่เก็บ ผลตรวจทุกจุดเวลา รายงานห้องปฏิบัติการ และใบบันทึกประสาทสัมผัส การคำนวณ Q10(ถ้าใช้) ข้อสรุป ระยะเผื่อ และผู้อนุมัติ เอกสาร อ้างอิง หรือข้อมูล จากผู้ผลิตต่าง ประเทศ และประวัติการเปลี่ยนแปลง
ก่อนพิมพ์วันที่
- ✓
แผนการ ศึกษาและเกณฑ์ สิ้นสุดอายุ ที่อนุมัติก่อนเริ่ม - ✓
ข้อมูลรุ่นผลิต สูตร และสเปกบรรจุภัณฑ์ - ✓
บันทึกอุณหภูมิ และความชื้น ของที่เก็บ - ✓
ผลตรวจ ทุกจุดเวลา และรายงาน จากห้องปฏิบัติการ - ✓
การคำนวณ Q10และระยะเผื่อ พร้อมผู้อนุมัติ - ✓
ประวัติการ เปลี่ยน สูตรหรือบรรจุภัณฑ์ และผลการประเมิน
คำถามที่พบบ่อย
ใครเป็นคนกำหนด อายุการเก็บรักษา อาหาร
ต้องส่งผลศึกษา อายุการเก็บรักษาให้ อย. ทุกครั้งไหม
ทดสอบ แบบเร่งอย่าง เดียวพอไหม
ทดสอบ อายุการเก็บรักษา ใช้เวลา นานเท่าไร
เปลี่ยน ซองบรรจุ ต้องทดสอบ อายุใหม่ไหม
ใช้อายุของสินค้า คล้ายกันหรือข้อมูล จากงานวิจัยได้ไหม
แหล่งอ้างอิง
ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 450)พ.ศ. 2567เรื่อง การแสดง ฉลากของอาหาร ในภาชนะบรรจุ ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 474)พ.ศ. 2569เรื่อง การแสดง ฉลากของอาหาร ในภาชนะบรรจุ (ฉบับที่ 2) ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ฉบับรวม ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 450)พ.ศ. 2567ที่แก้ไขเพิ่มเติมโดยฉบับที่ 474พ.ศ. 2569 ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ สำนักงาน คณะกรรมการ อาหาร และยา เรื่อง คำชี้แจง ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข ว่าด้วยการแสดง ฉลากของอาหาร ในภาชนะบรรจุ ลงวันที่ 9สิงหาคม 2567 ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 174)พ.ศ. 2539เรื่อง กำหนด อาหาร ที่ห้ามนำเข้าหรือ จำหน่าย (อาหาร ที่พ้นกำหนด หมดอายุหรือพ้น กำหนด ที่ควรบริโภค) ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 420)พ.ศ. 2563เรื่อง วิธีการผลิต เครื่อง มือเครื่อง ใช้ในการผลิต และการเก็บรักษาอาหาร ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ รายการ ตรวจวิเคราะห์ คุณภาพ หรือมาตรฐาน ของผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ตาม GMP 420(กองอาหาร) ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 350)พ.ศ. 2556เรื่อง นมโค ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 351)พ.ศ. 2556เรื่อง นมปรุงแต่ง ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 352)พ.ศ. 2556เรื่อง ผลิตภัณฑ์ของนม ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 353)พ.ศ. 2556เรื่อง นมเปรี้ยว ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ หลักเกณฑ์ เพื่อประกอบ การพิจารณา อนุญาต การขยาย การแสดง ระยะเวลา การบริโภค ของนมพาสเจ อร์ไรส์ (มติคณะกรรมการอาหาร ครั้งที่ 7-2/2556) ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 469)พ.ศ. 2569เรื่อง อาหาร ในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 462)พ.ศ. 2568เรื่อง น้ำบริโภค ในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ สำนักงาน คณะกรรมการ อาหาร และยา เรื่อง คำชี้แจง ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข ว่าด้วยน้ำบริโภค ในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข เรื่อง การใช้จุลินทรีย์ โพรไบ โอติกในอาหาร พ.ศ. 2554(ฉบับที่ 339) ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 346)พ.ศ. 2555เรื่อง การใช้จุลินทรีย์ โพรไบ โอติกในอาหาร (ฉบับที่ 2) ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 376)พ.ศ. 2559เรื่อง อาหารใหม่ (Novel food) ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 416)พ.ศ. 2563เรื่อง กำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน หลักเกณฑ์ เงื่อนไข และวิธีการใน การตรวจ วิเคราะห์ ของอาหาร ด้านจุลินทรีย์ ที่ทำให้ เกิดโรค ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ - ASEAN Guideline on Stability Study of Drug Product (R1) —
แนวทางสำหรับยา ใช้เป็นกรอบอ้างอิงเท่านั้น ·เปิดต้นฉบับ ·ค้นในคลังประกาศ
บทความที่เกี่ยวข้อง


