เจ้าของแบรนด์
ไม้เทศเมืองไทย: ตำราสมุนไพร 783 ชนิดของหมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด กับประมวลสรรพคุณยาไทย ตำราของชาติ
อ่าน 13 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569
ไม้เทศเมืองไทย คืออะไร: ตำราสมุนไพร 783 ชนิด ที่ประกาศคู่กับประมวลสรรพคุณยาไทย 3 ภาค
ไม้เทศเมืองไทย หรือชื่อเต็มตามประกาศว่า "ตำราไม้เทศเมืองไทย สรรพคุณของยาเทศและยาไทย" คือหนังสือสมุนไพรที่หมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด รวบรวมและเรียบเรียง กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติในประกาศฉบับที่ 22 พ.ศ. 2562 บัญชีแนบท้ายประกาศระบุว่าตำรานี้ "ประกอบด้วยสมุนไพร จำนวน 783 ชนิด" และไม่ได้นับเป็นตำรับ ตำราที่ประกาศคู่กันคือตำราประมวลสรรพคุณยาไทย ภาคหนึ่งถึงภาคสาม ซึ่งประกาศนับไว้ 536, 519 และ 358 ตำรับ รวม 1,413 ตำรับ
ต่างจากตำราของชาติหลายเล่มที่เป็นสมุดไทยหรือใบลานซึ่งไม่รู้ชื่อผู้เขียน ตำราชุดนี้เป็นหนังสือพิมพ์ในยุคใหม่ และเรารู้ชื่อผู้รวบรวม หมอเสงี่ยมเป็นหมอแผนโบราณที่เคยออกสำรวจสมุนไพรภาคสนามกับนักวิทยาศาสตร์ของรัฐ หนังสือของท่านจึงเป็นจุดที่ความรู้ของหมอไทยมาพบกับพฤกษศาสตร์สมัยใหม่ คือมีทั้งชื่อไทย ชื่อท้องถิ่น และชื่อวิทยาศาสตร์อยู่ในเล่มเดียว
บทความนี้เล่าเรื่องของตำราตามลำดับเวลา บอกว่าหาฉบับพิมพ์อ่านได้อย่างไร และสรุปสิ่งที่ผู้ประกอบการควรรู้ก่อนนำตำรับหรือเรื่องราวของตำราไปใช้ ส่วนภาพรวมเรื่องสิทธิในตำรับทุกประเภท อ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ตำราของหมอเสงี่ยมและวัดโพธิ์ ในประกาศฉบับที่ 22ตำราผู้รวบรวมหรือผู้จัดพิมพ์ตามประกาศประกาศบรรยายว่าจำนวนตามประกาศ
ไม้เทศเมืองไทย สรรพคุณของยาเทศและยาไทยหมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอดประกอบด้วยสมุนไพร783 ชนิด (ไม่นับตำรับ)
ประมวลสรรพคุณยาไทย ภาคหนึ่งสมาคมโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ สำนักวัดพระเชตุพนฯว่าด้วยพฤกษชาติ วัตถุธาตุ และสัตว์วัตถุนานาชนิด536 ตำรับ
ประมวลสรรพคุณยาไทย ภาคสองสมาคมโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ สำนักวัดพระเชตุพนฯว่าด้วยพฤกษชาติ วัตถุธาตุ และสัตว์วัตถุนานาชนิด519 ตำรับ
ประมวลสรรพคุณยาไทย ภาคสามโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯว่าด้วยพฤกษชาติ วัตถุธาตุ และสัตว์วัตถุนานาชนิด358 ตำรับ
ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 22) พ.ศ. 2562 บัญชีแนบท้ายข้อ 1 และ 2.1–2.3
หมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด: หมอแผนโบราณที่ออกสำรวจสมุนไพรกับเภสัชกรกรมวิทยาศาสตร์
ข้อมูลชีวิตของหมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด ที่หาได้ในวันนี้มีไม่มาก เรายังไม่พบปีเกิดและปีที่ท่านถึงแก่กรรม แหล่งที่ละเอียดที่สุดคือคำนำที่ท่านเขียนไว้ในไม้เทศเมืองไทยเอง ซึ่งบทความของวัฒนา ชยธวัช ในวารสารหมอยาไทยวิจัย (2564) ยกมาอ้างไว้ ข้อมูลในหัวข้อนี้จึงมาจากคำบอกเล่าของผู้เขียนผ่านบทความนั้นเป็นหลัก
ออกสำรวจสมุนไพรภาคสนาม ระหว่างปี 2482–2490
ตามคำนำที่บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อ้างไว้ หมอเสงี่ยมเคยร่วมสำรวจสมุนไพรกับ ศ.อาร์โน วีโฮเวอร์ และรูดอล์ฟ ชาลเล่อร์ ซึ่งเป็นเภสัชกรของกรมวิทยาศาสตร์ ระหว่างปี 2482 ถึง 2490 การสำรวจครอบคลุมภาคเหนือ ภาคตะวันออก และภาคกลาง ท่านยังเล่าว่าเคยประชุมกับแพทย์แผนโบราณทุกภาค และเคยร่วมแนะนำรัฐบาลเรื่องการสร้างสวนสมุนไพรที่เขาสอยดาว จังหวัดจันทบุรี
คำชี้แจงในตำราประมวลสรรพคุณยาไทยเล่าภาพเดียวกันจากอีกด้าน คือระบุว่าผู้รวบรวมเป็นแพทย์แผนโบราณ และเคยเป็นข้าราชการกรมวิทยาศาสตร์ที่ดูแลสวนสมุนไพร (ตามที่บทความเดียวกันอ้างไว้) เรื่องนี้ทำให้หมอเสงี่ยมต่างจากครูแพทย์รุ่นก่อน ท่านไม่ได้เรียนสมุนไพรจากตำราอย่างเดียว แต่เดินป่าดูต้นจริงร่วมกับนักวิทยาศาสตร์
คำนำที่ผูกท่านไว้กับสายครูแพทย์
ในคำนำเดียวกัน หมอเสงี่ยมเขียนว่าท่านเคยศึกษาวิชาแพทย์และสรรพคุณยาแผนโบราณมาก่อน และบอกชื่อตำราที่ใช้ ได้แก่
- จารึกวัดโพธิ์ ที่วัดพระเชตุพนฯ
- แพทยศาสตร์สงเคราะห์ ซึ่งพระยาพิศณุประสาทเวช (หมอคง) รวบรวม เรื่องของท่านเล่าไว้ในบทความ เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป
- เวชศาสตร์วรรณา ของพระยาประเสริฐศาสตร์ดำรง (หนู) ตามที่ท่านสะกดไว้ แหล่งอื่นส่วนใหญ่สะกดว่า "ธำรง" อ่านต่อได้ที่ เวชศาสตร์วรรณนา
หมอหนูเป็นครูของหมอคง และตำราของทั้งสองท่านเป็นตำราหลักของโรงเรียนแพทย์ยุครัชกาลที่ 5 การที่หมอเสงี่ยมอ้างตำราทั้งสองเล่ม จึงเชื่อมงานของท่านเข้ากับสายครูแพทย์ของกรุงเทพฯ ความรู้ในไม้เทศเมืองไทยมีฐานจากตำราครู แล้วต่อยอดด้วยการสำรวจภาคสนาม

ข้างในไม้เทศเมืองไทย: สมุนไพรโบราณเรียงตามอักษร พร้อมชื่อวิทยาศาสตร์
ชื่อเรื่อง "สรรพคุณของยาเทศและยาไทย" บอกขอบเขตของหนังสือไว้แล้ว คือว่าด้วยตัวยาทั้งที่มาจากต่างแดนและที่มีในเมืองไทย บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อธิบายโครงสร้างของฉบับพิมพ์ปี 2522 ไว้ดังนี้
- เรียงตามอักษรไทย เริ่มจาก "กะแจะ" ไปจนถึง "อ้อยช้าง" รวม 783 รายการ
- แต่ละรายการมีข้อมูลหลายชั้น คือ ชื่อวิทยาศาสตร์ ลักษณะ ประโยชน์ทางยาตามตำรา และชื่อท้องถิ่น
- ท้ายเล่มจัดกลุ่มยาตามสรรพคุณ ผู้อ่านจึงค้นได้ทั้งจากชื่อพืชและจากกลุ่มสรรพคุณ
จำนวน 783 ตรงกับที่ประกาศฉบับที่ 22 ระบุว่าตำรา "ประกอบด้วยสมุนไพร จำนวน 783 ชนิด" ประกาศไม่ได้นับรายการเหล่านี้เป็นตำรับ เพราะเนื้อหาเป็นข้อมูลของตัวยาทีละชนิด ไม่ใช่สูตรที่ผสมตัวยาหลายชนิดเข้าด้วยกัน
บทความของวัฒนา ชยธวัช เองใช้หนังสือเล่มนี้เป็นหลักฐานชิ้นหนึ่ง ในงานที่ตามรอยว่าสรรพคุณของตัวยาในตำราแพทย์แผนไทยมีที่มาจากไหน โดยใช้อบเชยเป็นกรณีศึกษา แสดงว่านักวิชาการยังใช้ตำรานี้เป็นแหล่งข้อมูลอยู่
ทำไมแบรนด์สมุนไพรและเครื่องสำอางควรรู้จักเล่มนี้
คุณค่าที่ใช้ได้จริงของไม้เทศเมืองไทยอยู่ที่การเรียกชื่อพืชให้ถูก ไม่ได้อยู่ที่การพิสูจน์ว่าพืชได้ผล ชื่อสมุนไพรไทยมีปัญหาที่ทีมพัฒนาสินค้าพบบ่อย
- ชื่อเดียวกัน คนละพืช ชื่อไทยหรือชื่อท้องถิ่นบางชื่อใช้เรียกพืชต่างชนิดกันในแต่ละภาค
- พืชเดียวกัน หลายชื่อ พืชชนิดเดียวอาจมีชื่อเรียกต่างกันตามท้องถิ่น ทำให้เอกสารผู้ขายวัตถุดิบกับเอกสารสูตรไม่ตรงกัน
- เอกสารสมัยใหม่ใช้ชื่อวิทยาศาสตร์ งานพัฒนาสูตรมักระบุวัตถุดิบด้วยชื่อวิทยาศาสตร์และส่วนที่ใช้ และชื่อส่วนผสมพืชในระบบชื่อส่วนผสมเครื่องสำอางสากล (INCI) ก็ตั้งต้นจากชื่อวิทยาศาสตร์
หนังสือที่วางชื่อไทย ชื่อท้องถิ่น และชื่อวิทยาศาสตร์ไว้ด้วยกัน จึงช่วยเป็นสะพานระหว่างสูตรโบราณกับเอกสารวัตถุดิบสมัยใหม่ ข้อควรระวังคือชื่อวิทยาศาสตร์ในหนังสือเป็นชื่อในยุคที่พิมพ์ และชื่อบางชื่ออาจถูกปรับตามการจัดจำแนกพืชในภายหลัง ก่อนใช้ในเอกสารจริง ควรตรวจกับฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์ฉบับปัจจุบัน และตรวจตัวอย่างวัตถุดิบจริงประกอบด้วย
จากไม้เทศเมืองไทย สู่ประมวลสรรพคุณยาไทยของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดโพธิ์
เรื่องของไม้เทศเมืองไทยไม่ได้จบที่เล่มเดียว งานของหมอเสงี่ยมถูกนำไปเรียบเรียงต่อเป็นตำราประมวลสรรพคุณยาไทย ซึ่งโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ (วัดโพธิ์) จัดพิมพ์
คำชี้แจงปี 2507 และบทนิยมของนักพฤกษศาสตร์
ตามบทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) ประมวลสรรพคุณยาไทยมีคำชี้แจงลงวันที่ 10 ตุลาคม 2507 มีนักวิชาการ 2 ท่านช่วยตรวจชื่อพฤกษศาสตร์ คือ ศ.ติดต่อ บุญนาค และอาจารย์ดรุณ พลศิริ จากคณะเภสัชศาสตร์ บทนิยมของ ศ.ติดต่อ บอกว่าเนื้อหามาจากไม้เทศเมืองไทยของหมอเสงี่ยม และเล่าว่าผู้เขียน "สิ้นบุญไปเสียก่อน" ที่จะได้พิมพ์ฉบับแก้ไข
ข้อนี้บอกเราสองเรื่อง เรื่องแรก หมอเสงี่ยมถึงแก่กรรมก่อนงานฉบับปรับปรุงจะออก แต่บทนิยมไม่ได้บอกปี เรื่องที่สอง การมีนักวิชาการเภสัชศาสตร์มาตรวจชื่อพฤกษศาสตร์ทำให้ตำราชุดนี้ให้ความสำคัญกับชื่อวิทยาศาสตร์ตั้งแต่ต้น
ฉบับพิมพ์ที่พบหลักฐาน
- ไม้เทศเมืองไทย บทความของวัฒนา ชยธวัช ระบุว่าพิมพ์ครั้งแรกที่โรงพิมพ์เกษมบรรณกิจ ปี 2514 บรรณานุกรมของฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยฯ ของมหาวิทยาลัยมหิดล มีฉบับปี 2519 จากโรงพิมพ์เกษมบรรณกิจ ยาว 596 หน้า ส่วนฉบับปี 2522 ที่โรงพิมพ์กรุงธน คือฉบับที่บทความของวัฒนา ชยธวัช ใช้อธิบายโครงสร้างของเล่ม
- ประมวลสรรพคุณยาไทย ภาค 1–3 บรรณานุกรมเดียวกันมีฉบับปี 2520–2521 ที่สมาคมโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ สำนักวัดพระเชตุพนฯ จัดพิมพ์ที่ไพศาลศิลป์การพิมพ์ ภาค 1 ยาว 184 หน้า ภาค 2 ยาว 219 หน้า และภาค 3 ยาว 200 หน้า และบทความของวัฒนา ชยธวัช ระบุฉบับพิมพ์ซ้ำของภาคหนึ่ง ที่บพิธการพิมพ์ ปี 2537
ลำดับปีมีจุดที่ยังต่อกันไม่สนิท คำชี้แจงของประมวลสรรพคุณยาไทยลงปี 2507 ซึ่งเก่ากว่าฉบับพิมพ์ไม้เทศเมืองไทยปี 2514 ที่เราพบ จึงเป็นไปได้ว่าเนื้อหาของไม้เทศเมืองไทยมีอยู่ก่อนฉบับพิมพ์นั้น แต่เรายังไม่พบหลักฐานฉบับพิมพ์ก่อนหน้า บทความนี้จึงบอกปีตามที่แต่ละแหล่งบันทึก โดยไม่ลากเส้นเชื่อมเอง
เนื้อหาของประมวลสรรพคุณยาไทย
บัญชีแนบท้ายประกาศฉบับที่ 22 บรรยายทั้ง 3 ภาคว่า "ว่าด้วยพฤกษชาติ วัตถุธาตุ และสัตว์วัตถุนานาชนิด" คือครอบคลุมตัวยาจากพืช แร่ธาตุ และสัตว์ ประกาศนับภาคหนึ่ง 536 ตำรับ ภาคสอง 519 ตำรับ และภาคสาม 358 ตำรับ บทความของวัฒนา ชยธวัช หมายเหตุว่าตัวเลขในราชกิจจานุเบกษาต่างจากตัวเลขที่นับจากสารบัญในเล่ม ในทางกฎหมาย ตัวเลขที่ใช้อ้างอิงคือตัวเลขในประกาศ
เส้นทางของไม้เทศเมืองไทยและประมวลสรรพคุณยาไทยสำรวจสมุนไพรภาคสนามกับเภสัชกรกรมวิทยาศาสตร์ ตามคำนำของผู้เขียน
คำชี้แจงประมวลสรรพคุณยาไทยโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ
ไม้เทศเมืองไทย พิมพ์ครั้งแรกโรงพิมพ์เกษมบรรณกิจ ตามบทความวัฒนา ชยธวัช (2564)
ฉบับพิมพ์ต่อมาเกษมบรรณกิจ 596 หน้า · โรงพิมพ์กรุงธน
ประมวลสรรพคุณยาไทย 3 ภาคไพศาลศิลป์การพิมพ์ (ภาคหนึ่งพิมพ์ซ้ำ 2537)
ประกาศฉบับที่ 22เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ (ราชกิจจานุเบกษา 29 เม.ย. 2562)
ที่มา: วัฒนา ชยธวัช (2564) · บรรณานุกรมฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยฯ มหาวิทยาลัยมหิดล · ประกาศ สธ. ฉบับที่ 22 (2562)
หาอ่านตำรายาแผนไทยชุดนี้ได้ที่ไหน
ตำราชุดนี้ไม่มีต้นฉบับลายมือแบบสมุดไทยให้ไปขอดูที่หอสมุด สิ่งที่ผู้อ่านจะหาได้คือฉบับพิมพ์ ซึ่งมีหลายครั้งและหลายโรงพิมพ์ ขั้นตอนที่ใช้ได้จริงมีดังนี้
1. ค้นจากชื่อเรื่องในบัตรรายการห้องสมุด
ค้นด้วยชื่อ "ไม้เทศเมืองไทย" และ "ประมวลสรรพคุณยาไทย" ในระบบค้นหนังสือของห้องสมุดมหาวิทยาลัย โดยเฉพาะห้องสมุดสาขาเภสัชศาสตร์และการแพทย์แผนไทย ลองค้นด้วยชื่อผู้แต่ง "เสงี่ยม พงษ์บุญรอด" ด้วย เพราะบางระบบบันทึกชื่อหนังสือไม่ครบ จดปีพิมพ์และโรงพิมพ์ไว้ เพราะเนื้อหาและจำนวนหน้าของแต่ละครั้งอาจต่างกัน
2. ใช้บรรณานุกรมเป็นแผนที่
บรรณานุกรมของฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยและข้อบ่งใช้เพื่อประโยชน์ในการขึ้นทะเบียนแผนโบราณ ของมหาวิทยาลัยมหิดล บันทึกฉบับพิมพ์ไว้หลายรายการ (ส.58–60 สำหรับประมวลสรรพคุณยาไทย 3 ภาค และ ส.67 สำหรับไม้เทศเมืองไทย ฉบับปี 2519) ใช้เป็นรายการตั้งต้นเพื่อขอยืมหรือขอดูที่ห้องสมุดได้
3. ถ้าจะใช้เพื่อทำสินค้า ขอข้อมูลจากนายทะเบียน
ผู้ที่จะยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับหรือสาระสำคัญโดยย่อของตำราจากนายทะเบียนได้ (ดูหัวข้อการใช้ตำรับด้านล่าง) ทางนี้ช่วยยืนยันว่าข้อมูลที่ถืออยู่ตรงกับตำราที่ประกาศจริง ไม่ใช่ฉบับพิมพ์ที่ถูกแก้ไขภายหลัง
อ่านตำรายาแผนไทยฉบับพิมพ์เพื่อการศึกษาได้ แต่ถ้าจะคัดหน้า ข้อความยาว หรือภาพจากหนังสือไปใช้ ให้ดูเรื่องลิขสิทธิ์ในหัวข้อที่ 9 ก่อน
ประกาศเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: ฉบับที่ 22 พ.ศ. 2562
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 22) พ.ศ. 2562 ออกโดยอาศัยอำนาจตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ประกาศเมื่อวันที่ 17 เมษายน 2562 และลงในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 106 ง หน้า 1 วันที่ 29 เมษายน 2562
บัญชีแนบท้ายมี 3 ตำรา คือ ไม้เทศเมืองไทย (สมุนไพร 783 ชนิด ไม่นับตำรับ) ประมวลสรรพคุณยาไทย 3 ภาค (1,413 ตำรับ) และตำฮายาหริภุญชัย ซึ่งเป็นเอกสารโบราณอักษรล้านนา 11 รายการ 757 ตำรับ ทั้งฉบับจึงรวม 2,170 ตำรับ
"ของชาติ" หมายความว่าอะไร
ข้อ 3 ของประกาศให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และข้อ 4 ให้ตำรับยาแผนไทยในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ผลคือตำรับทั้ง 1,413 ตำรับในประมวลสรรพคุณยาไทยเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ส่วนไม้เทศเมืองไทยมีสถานะเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ผู้ที่จะนำตำรับของชาติไปใช้ประโยชน์ตามที่มาตรา 19 กำหนดต้องขออนุญาตก่อน ส่วนการอ่าน ศึกษา หรือเล่าประวัติของตำรา ไม่อยู่ในรายการที่มาตรา 19 เขียนไว้ เรื่องสิทธิในตำรับทุกประเภทอธิบายไว้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
ถ้าจะใช้ตำรับจากประมวลสรรพคุณยาไทย หรือสูตรที่อ้างไม้เทศเมืองไทย
ถ้าคุณมีสูตรที่มาจากประมวลสรรพคุณยาไทย หรือมีสูตรที่ทีมพัฒนาโดยอ้างข้อมูลจากไม้เทศเมืองไทย มีสองเรื่องที่ควรทำก่อนลงทุนผลิต
1. ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับหรือตำรา
ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศได้ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผย คือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา หรือสาระสำคัญโดยย่อของตำรา ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ ชื่อตำรับหรือตำรา และเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำราชุดนี้คือประกาศฉบับที่ 22
ช่องทางนี้เหมาะกับตำราคู่นี้เป็นพิเศษ ประกาศไม่ได้ระบุชื่อตำรับรายตัวของประมวลสรรพคุณยาไทย และไม้เทศเมืองไทยเป็นตำราที่ไม่มีการนับตำรับ การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนช่วยให้รู้ว่าสูตรของคุณเกี่ยวข้องกับตำรับหรือตำราของชาติหรือไม่
2. ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19
มาตรา 19 แห่ง พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย กำหนดว่าผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต ตามกฎกระทรวง ขั้นตอน แบบคำขอ และสัญญา อธิบายไว้ครบใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร
มาตรา 19 เขียนถึง "ตำรับ" ของชาติ ส่วนไม้เทศเมืองไทยประกาศเป็นตำราโดยไม่นับตำรับ ถ้าสูตรของคุณเพียงอ้างข้อมูลพืชจากหนังสือเล่มนี้ ให้ตรวจก่อนว่าสูตรตรงกับตำรับใดในประมวลสรรพคุณยาไทยหรือตำรับของชาติเล่มอื่นหรือไม่ ถ้าไม่แน่ใจ ใช้ช่องทางขอทราบข้อมูลเบื้องต้นในข้อ 1
การได้รับอนุญาตจากฝั่งภูมิปัญญาไม่ได้แทนขั้นของ อย. ตัวผลิตภัณฑ์ยังต้องผ่าน อย. ตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ตามปกติ ค้นรายการตำราและจำนวนตำรับในประกาศทุกฉบับได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
เล่าเรื่องไม้เทศเมืองไทยในแบรนด์ได้แค่ไหน และทำไมคัดสรรพคุณไปโฆษณาไม่ได้
ไม้เทศเมืองไทยมีเรื่องให้เล่ามาก แต่มีกับดักหนึ่งที่พบบ่อย คือการคัดข้อความ "สรรพคุณ" หรือ "ประโยชน์ทางยา" ของพืชจากหนังสือไปใส่ในโฆษณาสินค้า เพราะคิดว่าเป็นข้อมูลจากตำราของชาติจึงใช้ได้ ข้อนี้ไม่ถูก ด้วยเหตุผลจากพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 สองมาตรา
มาตรา 70: โฆษณาต้องได้รับใบอนุญาตก่อน
มาตรา 70 เขียนว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน" ข้อความสรรพคุณในหนังสือเป็นบันทึกความรู้ของหมอในอดีต ไม่ใช่ข้อความโฆษณาที่ได้รับอนุญาตสำหรับสินค้าของคุณ การที่ตำราเป็นของชาติไม่ได้ทำให้ข้อความในตำรากลายเป็นข้อความที่โฆษณาได้
มาตรา 74: ห้ามโฆษณา 5 ลักษณะ
- โอ้อวดสรรพคุณหรือวัตถุอันเป็นส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์สมุนไพรว่าสามารถบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล (ข้อเดียวกันยังห้ามโฆษณาว่า "สามารถรักษาโรคให้หายขาดได้ หรือใช้ถ้อยคำอื่นใดที่มีความหมายในทำนองเดียวกัน")
- แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิดในสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรนั้น
- ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีวัตถุหรือส่วนประกอบนั้นในผลิตภัณฑ์สมุนไพร หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจตามที่โฆษณา
- เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ
- กระทำโดยฝ่าฝืนหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขเกี่ยวกับการโฆษณาตามที่รัฐมนตรีโดยคำแนะนำของคณะกรรมการประกาศกำหนด
เมื่อเทียบกับการคัดสรรพคุณจากตำรา ข้อ 2 เกี่ยวกับสรรพคุณที่เกินจริงหรือทำให้เข้าใจผิด เพราะสรรพคุณของพืชในตำราไม่ใช่ผลที่พิสูจน์แล้วของสินค้าชิ้นนั้น ข้อ 3 เกี่ยวเมื่อสินค้ามีพืชนั้นน้อยกว่าที่ข้อความทำให้เข้าใจ และข้อ 4 เกี่ยวเมื่อใช้ชื่อหมอ โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ หรือนักวิชาการที่ตรวจชื่อพืช เหมือนเป็นผู้รับรองสินค้า
มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย
- หมอที่ออกสำรวจป่ากับนักวิทยาศาสตร์ การสำรวจภาคสนามปี 2482–2490 ตามคำนำของผู้เขียน
- สะพานระหว่างชื่อไทยกับชื่อวิทยาศาสตร์ เล่าว่าแบรนด์ใช้ตำราช่วยระบุชนิดพืชให้ถูก
- สายครูแพทย์ คำนำที่อ้างตำราของหมอหนูและหมอคง
- จากหนังสือหนึ่งเล่ม สู่ตำรา 3 ภาคของวัดโพธิ์ เล่าปีพิมพ์ตามที่บันทึกไว้
สิ่งที่ควรเลี่ยง
- คัดข้อความสรรพคุณหรือประโยชน์ทางยาจากหนังสือไปเป็นข้อความโฆษณาหรือฉลาก
- ข้อความที่ทำให้ตำราดูศักดิ์สิทธิ์ หรือบอกว่าเพราะมาจากตำราโบราณจึงได้ผล
- ข้อความที่ทำให้เข้าใจว่าวัดโพธิ์ โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ กรมการแพทย์แผนไทย หรือสถาบันใดรับรองสินค้า
- คำว่า "สูตรจากประมวลสรรพคุณยาไทย" ถ้าสินค้าใช้ตำรับเพียงบางส่วน หรือยังไม่มีหลักฐานว่าสูตรมาจากตำรับใดและได้รับอนุญาตแล้ว
ถ้าจะบอกที่มาของสูตรหรือวัตถุดิบ ควรระบุให้ตรงกับสิ่งที่ทำจริง และการโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 ก่อนเผยแพร่
เล่าเรื่องไม้เทศเมืองไทยในแบรนด์✘ควรเลี่ยง
- คัดข้อความสรรพคุณของพืชจากหนังสือไปเป็นข้อความโฆษณา
- บอกว่าเพราะมาจากตำราโบราณหรือตำราของชาติจึงได้ผล
- ทำให้เข้าใจว่าวัดโพธิ์ โรงเรียนแพทย์ หรือหน่วยงานรัฐรับรองสินค้า
- อ้างว่าเป็นสูตรจากตำรา เมื่อใช้เพียงบางส่วนหรือยังไม่ได้รับอนุญาต
✔เล่าได้
- หมอแผนโบราณที่ออกสำรวจสมุนไพรกับนักวิทยาศาสตร์ ปี 2482–2490
- ใช้ตำราเทียบชื่อไทยกับชื่อวิทยาศาสตร์ เพื่อเลือกวัตถุดิบให้ถูกชนิด
- คำนำที่อ้างตำราของหมอหนูและหมอคง
- อ้างที่มาเป็นชื่อตำรา ประกาศ และงานศึกษา
การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 และต้องไม่เข้าลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 74 แห่ง พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562
ภาพหนังสือและลิขสิทธิ์ของตำราที่พิมพ์หลังปี 2490
ไม้เทศเมืองไทยและประมวลสรรพคุณยาไทยเป็นหนังสือที่พิมพ์ในช่วงปี 2514–2537 ไม่ใช่เอกสารโบราณของหอสมุด กติกาที่ต้องดูจึงเป็นเรื่องลิขสิทธิ์ของหนังสือเป็นหลัก ข้อด้านล่างเป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางกฎหมาย
หนังสือที่พิมพ์หลังปี 2490 ไม่ควรถือว่าเป็นสาธารณสมบัติ
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 คุ้มครองงานวรรณกรรม ซึ่งรวมหนังสือ สิ่งเขียน และสิ่งพิมพ์ (มาตรา 4 และ 6) เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน (มาตรา 15) และลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย (มาตรา 19)
เราไม่ทราบปีที่หมอเสงี่ยมถึงแก่กรรม จึงคำนวณไม่ได้ว่าลิขสิทธิ์ในงานของท่านสิ้นสุดเมื่อไร นอกจากนี้ ฉบับพิมพ์ของโรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดโพธิ์ยังมีงานของผู้อื่นอยู่ด้วย เช่น คำชี้แจง บทนิยม และการตรวจชื่อพฤกษศาสตร์ ซึ่งอาจมีเจ้าของสิทธิแยกต่างหาก ทางที่ปลอดภัยคือไม่ถือว่าหนังสือชุดนี้เป็นสาธารณสมบัติ
สิ่งที่ทำได้ และสิ่งที่ควรขออนุญาตก่อน
- มาตรา 6 วรรคสองระบุว่าการคุ้มครองลิขสิทธิ์ไม่คลุมถึงความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี ระบบ หรือแนวความคิด การเล่าข้อเท็จจริงเกี่ยวกับตำราด้วยคำของตัวเองพร้อมอ้างที่มา จึงต่างจากการคัดหน้าหนังสือไปพิมพ์ซ้ำ
- มาตรา 7 ระบุว่าระเบียบ ประกาศ และคำสั่งของหน่วยงานของรัฐไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ การอ้างชื่อตำราและจำนวนตามบัญชีแนบท้ายประกาศจึงทำได้
- การสแกนหน้าหนังสือ ภาพประกอบ หรือข้อความยาวไปใช้บนบรรจุภัณฑ์ เว็บไซต์ หรือสื่อขาย ควรสอบถามผู้จัดพิมพ์หรือทายาทผู้ถือสิทธิก่อน
ภาพประกอบที่ใช้แทนได้
ถ้าต้องการภาพประกอบเรื่องตำรา ทางเลือกที่ปลอดภัยคือภาพที่ถ่ายขึ้นเอง เช่น ภาพวัตถุดิบสมุนไพรจริง หรือภาพที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจนและใส่เครดิตตามเงื่อนไข และเขียนคำบรรยายให้ตรง ไม่บอกว่าเป็นหน้าหนังสือไม้เทศเมืองไทยถ้าไม่ใช่
แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 22) พ.ศ. 2562. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 106 ง หน้า 1, 29 เมษายน 2562.
- วัฒนา ชยธวัช. (2564). ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย. วารสารหมอยาไทยวิจัย, 7(2), 137–160.
- เสงี่ยม พงษ์บุญรอด. ไม้เทศเมืองไทย สรรพคุณของยาเทศและยาไทย. กรุงเทพฯ: เกษมบรรณกิจ (2514, 2519); โรงพิมพ์กรุงธน (2522).
- สมาคมโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ สำนักวัดพระเชตุพนฯ. ประมวลสรรพคุณยาไทย ภาคหนึ่ง–ภาคสาม. กรุงเทพฯ: ไพศาลศิลป์การพิมพ์ (2520–2521); ภาคหนึ่ง: บพิธการพิมพ์ (2537).
- มหาวิทยาลัยมหิดล. บรรณานุกรม ฐานข้อมูลพืชที่ใช้บ่อยและข้อบ่งใช้เพื่อประโยชน์ในการขึ้นทะเบียนแผนโบราณ (รายการ ส.58–60 และ ส.67).
คำถามที่พบบ่อย
ไม้เทศเมืองไทย คือหนังสืออะไร
คือตำราไม้เทศเมืองไทย สรรพคุณของยาเทศและยาไทย ที่หมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด รวบรวมและเรียบเรียง ประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับที่ 22 พ.ศ. 2562 ให้เป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ ระบุว่าประกอบด้วยสมุนไพร 783 ชนิด และไม่ได้นับเป็นตำรับ
ไม้เทศเมืองไทย กับประมวลสรรพคุณยาไทย เกี่ยวกันอย่างไร
บทนิยมของ ศ.ติดต่อ บุญนาค ในประมวลสรรพคุณยาไทย (ตามที่บทความของวัฒนา ชยธวัช 2564 อ้าง) บอกว่าเนื้อหามาจากไม้เทศเมืองไทยของหมอเสงี่ยม ประมวลสรรพคุณยาไทยจัดพิมพ์โดยโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนฯ ทั้งสองตำราประกาศคู่กันในฉบับที่ 22 โดยประมวลสรรพคุณยาไทย 3 ภาคมี 1,413 ตำรับ
หมอเสงี่ยม พงษ์บุญรอด เป็นใคร
เป็นหมอแผนโบราณ ตามคำนำไม้เทศเมืองไทยที่บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) อ้างไว้ ท่านเคยร่วมสำรวจสมุนไพรกับเภสัชกรกรมวิทยาศาสตร์ระหว่างปี 2482–2490 ทั้งภาคเหนือ ภาคตะวันออก และภาคกลาง เรายังไม่พบปีเกิดและปีที่ท่านถึงแก่กรรม
ใช้ชื่อวิทยาศาสตร์จากไม้เทศเมืองไทยในเอกสารวัตถุดิบได้เลยไหม
ใช้เป็นจุดตั้งต้นได้ดี เพราะหนังสือวางชื่อไทย ชื่อท้องถิ่น และชื่อวิทยาศาสตร์ไว้ด้วยกัน แต่ชื่อในหนังสือเป็นชื่อในยุคที่พิมพ์ ชื่อบางชื่ออาจถูกปรับภายหลัง ควรตรวจกับฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์ฉบับปัจจุบันและตรวจวัตถุดิบจริงประกอบ
คัดข้อความสรรพคุณของพืชจากไม้เทศเมืองไทยไปใส่โฆษณาได้ไหม
ไม่ควร มาตรา 70 ของ พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ห้ามโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์โดยไม่ได้รับใบอนุญาต และมาตรา 74 ห้ามแสดงสรรพคุณที่เป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิด สรรพคุณในตำราเป็นบันทึกความรู้ ไม่ใช่ข้อความโฆษณาที่ได้รับอนุญาตสำหรับสินค้า
ใช้ตำรับจากประมวลสรรพคุณยาไทยทำสินค้าได้ไหม
ตำรับในตำรานี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติตามประกาศฉบับที่ 22 ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิต หรือวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 และตัวสินค้ายังต้องผ่าน อย. ค้นรายการได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 22) พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง