เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
เจ้าของแบรนด์

ยาหอมวาณี ตำรับวัดสุทัศน์: ตำรับยาหอมจากวัดที่เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ฉบับที่ 40

อ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569

หลังคาพระอุโบสถทรงไทยซ้อนชั้นสีแดงทองตัดกับท้องฟ้ายามโพล้เพล้ ภาพประกอบเรื่องยาหอมวาณี

ยาหอมวาณี ตำรับวัดสุทัศน์ คืออะไร

ยาหอมวาณี ตำรับวัดสุทัศน์ คือตำรับยาแผนไทยเพียงตำรับเดียวที่กระทรวงสาธารณสุขประกาศให้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ในข้อ 4 ของประกาศ ฉบับที่ 40 พ.ศ. 2569 ประกาศลงวันที่ 25 มีนาคม 2569 และลงในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 143 ตอนพิเศษ 100 ง หน้า 11 วันที่ 20 เมษายน 2569 ข้อ 4 เขียนไว้ว่า "ให้ตำรับยาแผนไทย “ยาหอมวาณี ตำรับวัดสุทัศน์” จากพระพรหมวชิรมุนี เจ้าอาวาสวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร เมื่อวันที่ 7 ตุลาคม พ.ศ. 2568 จำนวน 1 ตำรับ เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ"

ตำรับนี้ไม่ได้มาจากสมุดไทยในหอสมุดเหมือนตำราของชาติส่วนใหญ่ แต่มาจากวัด และประกาศเขียนไว้ในตัวข้อ ไม่ได้อยู่ในบัญชีแนบท้าย ประกาศฉบับเดียวกันยังประกาศคัมภีร์ประถมจินดา เล่ม 3–12 อีก 556 ตำรับ ทั้งฉบับจึงมี 557 ตำรับ

บทความนี้เล่าเท่าที่เอกสารยืนยันได้ เราค้นแล้วยังไม่พบประวัติของตำรับนี้ และยังไม่พบที่มาของชื่อ "วาณี" จากแหล่งที่เชื่อถือได้ จึงไม่เดาเพิ่ม จากนั้นจะอธิบายว่ายาหอมเป็นยาแผนไทยกลุ่มใด และถ้าจะทำยาหอมจากตำรับของชาติต้องผ่านขั้นใดบ้าง ภาพรวมเรื่องสิทธิในตำรับทุกประเภท อ่านได้ที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

สิ่งที่ประกาศฉบับที่ 40 พ.ศ. 2569 กำหนด
รายการข้อในประกาศแหล่งที่มาตามประกาศจำนวนตำรับ
ยาหอมวาณี ตำรับวัดสุทัศน์ข้อ 4 (เขียนในตัวประกาศ)พระพรหมวชิรมุนี เจ้าอาวาสวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร1
คัมภีร์ประถมจินดา เล่ม 3–12 ความตรงกับฉบับหลวงข้อ 3 และบัญชีแนบท้ายสำนักหอสมุดแห่งชาติ เลขที่ 1020–1029 สมุดไทยดำ556
รวมทั้งฉบับ557

ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 40) พ.ศ. 2569 ข้อ 3–4 และบัญชีแนบท้าย ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 143 ตอนพิเศษ 100 ง หน้า 11

ยาหอม คืออะไร: ตำรับยาโบราณที่พบในตำราแพทย์แผนไทยหลายยุค

คำว่า "ยาหอม" ปรากฏในตำราแพทย์แผนไทยมาหลายยุค และใช้เป็นคำนำหน้าชื่อตำรับจำนวนมาก บทความนี้ไม่อธิบายสรรพคุณของยาหอม แต่เล่าว่ายาหอมอยู่ตรงไหนในเอกสารที่ตรวจสอบได้

ยาหอมในตำราหลวงและตำราของชาติ

  • ตำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ 2 ฉบับพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2459 แบ่งส่วน "ตำรายาในโรงพระโอสถ" และในส่วนนั้นมีหมวด "ตำรายาหอม" แยกไว้ต่างหาก แสดงว่าหมอหลวงจัดยาหอมเป็นกลุ่มของตัวเอง
  • ตำราพระโอสถพระนารายณ์ มี "ยาหอมดุม" เป็นหนึ่งในสี่ตำรับที่สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ฟื้นฟูขึ้นมา ตามรายงานของแนวหน้า (อ่านเรื่องตำรานี้ที่ คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์)
  • ประกาศตำราของชาติ มีชื่อยาหอมอยู่ในบัญชีแล้วหลายชื่อ เช่น ยาหอมน้ำแก้วในประกาศฉบับแรก พ.ศ. 2558 (ดู ศิลาจารึกวัดโพธิ์) และยาหอมนวโกฎในประกาศฉบับที่ 11 พ.ศ. 2560
  • ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ พ.ศ. 2556 ซึ่งออกตามพระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 มีตำรับยาหอม 4 ตำรับ คือ ยาหอมเทพจิตร ยาหอมทิพโอสถ ยาหอมอินทจักร์ และยาหอมนวโกฐ อยู่ในรายการตำรับยาแผนโบราณ 24 ตำรับในข้อ 4 ของประกาศ

ชื่อเหมือนกัน ไม่ได้แปลว่าสูตรเหมือนกัน

ยาหอมแต่ละชื่อเป็นตำรับของตัวเอง ส่วนประกอบและสัดส่วนต่างกันไปตามตำรา ยาหอมวาณีจึงเป็นตำรับหนึ่งในกลุ่มยาหอม ไม่ใช่ชื่อเรียกยาหอมทั่วไป ข้อนี้สำคัญกับผู้ประกอบการ เพราะสิ่งที่ตัดสินว่าต้องขออนุญาตหรือไม่ คือสูตรที่ใช้จริงตรงกับตำรับในประกาศใด ไม่ใช่คำว่า "ยาหอม" บนกล่อง

ในทางกฎหมายปัจจุบัน ยาหอมเป็นยาแผนไทย และพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 นิยามผลิตภัณฑ์สมุนไพรให้รวมยาแผนไทยไว้ด้วย (มาตรา 4) ยาหอมที่ผลิตขายจึงอยู่ในขั้นของ อย. ตามกฎหมายฉบับนี้ ดูรายละเอียดในหัวข้อยาหอมที่ขายในตลาดด้านล่าง

กานพลู ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ อบเชย มะลิแห้ง และผิวส้มแห้งบนกระดาษสา ภาพประกอบเรื่องยาหอมวาณี

จากวัดสู่ราชกิจจานุเบกษา: ตำรับยาหอมของวัดกลายเป็นตำรับของชาติได้อย่างไร

ตำรับยาโบราณส่วนใหญ่ที่เป็นตำรับของชาติมาจากตำราในหอสมุดแห่งชาติ แต่กฎหมายไม่ได้จำกัดแหล่งที่มาไว้แค่นั้น ยาหอมวาณีเป็นตัวอย่างว่าตำรับจากวัดก็ได้รับการประกาศเป็นตำรับของชาติได้ เช่นเดียวกับที่ประกาศบางฉบับเคยประกาศตำรับเดี่ยวจากแหล่งอื่น เช่น น้ำมันกัญชาตำรับหมอเดชา ในประกาศฉบับที่ 26 พ.ศ. 2563

เกณฑ์ที่ใช้

มาตรา 17 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 ให้รัฐมนตรีประกาศกำหนดตำรับยาหรือตำราของชาติได้ ตามหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง พ.ศ. 2558 กฎกระทรวงนั้นกำหนดว่าต้องเป็นตำรับหรือตำราที่ทางราชการรวบรวม พัฒนา หรือปรับปรุง และมีเอกสารอ้างอิงแหล่งที่มาได้ หรือเป็นตำรับที่แสดงเอกลักษณ์ของชาติ มีคุณค่าต่อการศึกษาวิจัย มีผลต่อเศรษฐกิจของประเทศ หรืออาจพัฒนาเป็นตัวยาใหม่ และต้องยังไม่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายนี้อยู่แล้ว โดยคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยเป็นผู้ให้คำแนะนำ

คำปรารภของประกาศฉบับที่ 40 ให้เหตุผลว่า ตำราและตำรับในประกาศนี้แสดงถึงเอกลักษณ์ของชาติที่ควรสงวนไว้ หรือมีคุณค่าต่อการศึกษาวิจัย หรือมีประโยชน์ในทางการแพทย์หรือการสาธารณสุขเป็นพิเศษ

ลำดับเหตุการณ์ตามเอกสาร

  • 7 ตุลาคม 2568 วันที่ที่ประกาศระบุไว้ในข้อ 4 คู่กับชื่อผู้ให้ตำรับ
  • 23 กุมภาพันธ์ 2569 คณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยให้คำแนะนำ ในการประชุมครั้งที่ 111-1/2569
  • 25 มีนาคม 2569 ลงนามประกาศ
  • 20 เมษายน 2569 ประกาศในราชกิจจานุเบกษา และใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศ
  • 23 เมษายน 2569 กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกเผยแพร่ข่าวประกาศฉบับนี้บนเว็บไซต์ของกรม

สิ่งที่ยังไม่พบ

เราค้นจากราชกิจจานุเบกษา เว็บไซต์และชุดข้อมูลเปิดของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก และข่าวที่เกี่ยวข้อง ยังไม่พบเอกสารที่เล่าว่าตำรับนี้ใช้กันที่วัดมาตั้งแต่เมื่อไร ใครเป็นผู้คิดหรือบันทึกไว้ หรือชื่อ "วาณี" มาจากอะไร ไม่พบข่าวสื่อมวลชนเฉพาะเรื่องตำรับนี้เช่นกัน เราจึงไม่ใส่เรื่องเล่าเพิ่มเติม ถ้าวัดหรือกรมเผยแพร่ข้อมูลในภายหลัง เราจะปรับปรุงบทความนี้

เส้นทางของยาหอมวาณีสู่ตำรับของชาติ
  1. วันที่ในข้อ 4ประกาศระบุวันที่นี้คู่กับชื่อผู้ให้ตำรับ
  2. คณะกรรมการให้คำแนะนำการประชุมครั้งที่ 111-1/2569
  3. ลงนามประกาศฉบับที่ 40ตำรับยาหอมวาณี 1 ตำรับ และประถมจินดา 556 ตำรับ
  4. ลงราชกิจจานุเบกษาเล่ม 143 ตอนพิเศษ 100 ง หน้า 11 ใช้บังคับวันถัดไป
  5. กรมเผยแพร่ข่าวกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

ที่มา: ประกาศ สธ. ฉบับที่ 40 (2569) · ข่าวประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก 23 เม.ย. 2569

ประกาศฉบับเดียวกัน: คัมภีร์ประถมจินดา เล่ม 3–12 ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ 556 ตำรับ

ข้อ 3 ของประกาศฉบับที่ 40 ให้ตำราตามบัญชีแนบท้ายเป็นตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ และให้ตำรับยาในตำราเหล่านั้นเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ บัญชีมี 10 รายการจากสำนักหอสมุดแห่งชาติ รวม 556 ตำรับ ทั้งหมดคือ "คัมภีร์ประถมจินดา" เล่ม 3 ถึงเล่ม 12 ซึ่งชื่อเอกสารทุกเล่มมีคำว่า "ความตรงกับฉบับหลวง"

  • เล่ม 3 เลขที่ 1020: 61 ตำรับ · เล่ม 4 เลขที่ 1021: 52 ตำรับ
  • เล่ม 5 เลขที่ 1022: 68 ตำรับ · เล่ม 6 เลขที่ 1023: 72 ตำรับ
  • เล่ม 7 เลขที่ 1024: 52 ตำรับ · เล่ม 8 เลขที่ 1025: 55 ตำรับ
  • เล่ม 9 เลขที่ 1026: 55 ตำรับ · เล่ม 10 เลขที่ 1027: 49 ตำรับ
  • เล่ม 11 เลขที่ 1028: 37 ตำรับ · เล่ม 12 เลขที่ 1029: 55 ตำรับ

บัญชีระบุว่าทุกเล่มเป็นเอกสารโบราณประเภทหนังสือสมุดไทยดำ เก็บที่มัดที่ 67 ตู้ 112 ชั้น 4/3 และมีประวัติว่า "ได้มาจากกระทรวงธรรมการ เมื่อวันที่ 10 มิถุนายน 2480" ประกาศไม่ได้อธิบายว่าคำว่า "ความตรงกับฉบับหลวง" หมายถึงอะไร และไม่ได้ระบุชื่อตำรับรายตัว

ชื่อเดียวกัน คนละรายการ

บทความของวัฒนา ชยธวัช (2564) จัดให้ประถมจินดาเป็นคัมภีร์คลาสสิกที่เป็นแกนของการเรียนแพทย์แผนไทย ชื่อนี้จึงปรากฏในตำราของชาติมากกว่าหนึ่งชุด เช่น ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 ซึ่งประกาศไว้ในฉบับที่ 2 พ.ศ. 2558 ก็มีคัมภีร์ประถมจินดาอยู่หลายเล่ม เลขที่ 1020–1029 ในประกาศฉบับที่ 40 เป็นเอกสารอีกชุดหนึ่ง ถ้าสูตรของคุณมาจาก "ประถมจินดา" จึงต้องรู้ว่ามาจากเล่มใดและเลขที่ใด เพราะเลขฉบับของประกาศที่ต้องเขียนในคำขอจะต่างกัน

สูตรยาหอมวาณีอ่านได้ที่ไหน และต้นฉบับคัมภีร์ประถมจินดาอยู่ที่ไหน

ยาหอมวาณี: ยังไม่พบฉบับเผยแพร่

ประกาศฉบับที่ 40 บอกชื่อตำรับ ผู้ให้ตำรับ และจำนวน แต่ไม่ได้บอกส่วนประกอบหรือวิธีปรุง เรายังไม่พบฉบับพิมพ์ หรือหน้าเว็บของรัฐที่เผยแพร่สูตรนี้ ช่องทางที่กฎหมายเปิดไว้ คือการขอทราบข้อมูลเบื้องต้นจากนายทะเบียน ซึ่งเปิดเผยส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับ (อธิบายในหัวข้อการทำยาหอมด้านล่าง)

คัมภีร์ประถมจินดา: ค้นได้ที่หอสมุดแห่งชาติ

ต้นฉบับเลขที่ 1020–1029 อยู่ที่สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ขั้นตอนตามหน้าบริการของหอสมุดมีดังนี้

  1. ค้นทะเบียน ในฐานข้อมูลเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติ (manuscript.nlt.go.th) แท็บ "หนังสือสมุดไทย" ค้นได้จากเลขทะเบียน หรือชื่อทะเบียน ชื่อหน้าปก หรือชื่อเรื่อง ลองค้นด้วยเลขที่ 1020 ถึง 1029 หรือคำว่า "ประถมจินดา"
  2. สมัครสมาชิกและยื่นคำขอออนไลน์ กรอกแบบขออนุญาตศึกษาค้นคว้าและขอใช้เอกสารโบราณ เมื่อผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติอนุมัติ ระบบจะแจ้งทางอีเมล แล้วจึงไปใช้บริการที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
  3. จดข้อมูลให้ครบ ระเบียบการใช้บริการแนะนำให้จดหมวด หมู่ ชื่อเรื่อง และเลขที่ ก่อนยื่นขอ
  4. ในห้องบริการ ถ้ามีฉบับพิมพ์ ไมโครฟิล์ม หรือฉบับดิจิทัลแล้ว หอสมุดจะให้ดูฉบับสำเนาแทนต้นฉบับ ผู้ใช้ห้ามถ่ายรูปเอกสารโบราณเอง ถ้าต้องการสำเนาให้ขอผ่านเจ้าหน้าที่

ผลงานที่ใช้ข้อมูลจากเอกสารต้องอ้างอิงหอสมุดแห่งชาติ และส่งสำเนาผลงาน 1 ชุดให้กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก

ประกาศฉบับที่ 40 กับตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ: "ของชาติ" หมายความว่าอะไร

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 40) พ.ศ. 2569 ออกโดยอาศัยอำนาจตามมาตรา 4 วรรคหนึ่ง และมาตรา 17 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 มี 4 ข้อ ข้อ 1 เป็นชื่อประกาศ ข้อ 2 ให้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา ข้อ 3 ประกาศคัมภีร์ประถมจินดา 10 รายการ 556 ตำรับ และข้อ 4 ประกาศยาหอมวาณี 1 ตำรับ รวม 557 ตำรับ

"ของชาติ" หมายความว่าอะไร

เมื่อเป็นตำรับยาแผนไทยของชาติแล้ว ผู้ที่จะนำตำรับไปใช้ประโยชน์ตามที่มาตรา 19 กำหนด ต้องขออนุญาตก่อน แม้ตำรับจะมาจากวัดก็ตาม ส่วนการอ่าน ศึกษา หรือเล่าประวัติของตำรับ ไม่อยู่ในรายการที่มาตรา 19 เขียนไว้ ตำรับของชาติต่างจากตำรับส่วนบุคคล ซึ่งเป็นตำรับที่ผู้คิดค้น ผู้ปรับปรุงพัฒนา หรือผู้สืบทอดนำไปจดทะเบียนสิทธิ (มาตรา 20, 21) เรื่องสิทธิในตำรับทุกประเภทอธิบายไว้ครบที่ ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

ถ้าจะทำยาหอมจากตำรับวาณี: ขอข้อมูลเบื้องต้นและขออนุญาตตามมาตรา 19

การทำยาหอมเพื่อขายจากตำรับยาหอมวาณี มีงานฝั่งสิทธิในตำรับสองขั้น ที่ควรทำก่อนลงทุนผลิต

1. ขอทราบข้อมูลเบื้องต้นของตำรับ

ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 ให้ผู้ยื่นคำขอรับอนุญาตใช้ประโยชน์ที่ต้องการทราบข้อมูลเบื้องต้น ยื่นแบบขอทราบข้อมูลเบื้องต้นท้ายประกาศได้ ข้อมูลที่นายทะเบียนเปิดเผย คือส่วนประกอบของสมุนไพรในอัตราส่วน และสรรพคุณของตำรับยา ในแบบต้องระบุวัตถุประสงค์ ชื่อตำรับ และเลขฉบับของประกาศ สำหรับตำรับนี้คือประกาศฉบับที่ 40 ข้อ 4

ขั้นนี้สำคัญกับยาหอมวาณีเป็นพิเศษ เพราะยังไม่พบสูตรที่เผยแพร่ การเทียบสูตรในมือกับข้อมูลจากนายทะเบียนจะบอกได้ว่าสูตรของคุณตรงกับตำรับของชาติหรือไม่

2. ขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19

มาตรา 19 แห่ง พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย กำหนดว่าผู้ที่จะนำตำรับยาแผนไทยของชาติไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิตยา หรือนำไปศึกษาวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องยื่นขออนุญาตใช้ประโยชน์ และชำระค่าตอบแทนการใช้ประโยชน์ต่อผู้อนุญาต ตามกฎกระทรวง ขั้นตอน แบบคำขอ และสัญญา อธิบายไว้ใน ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร

ใบอนุญาตจากฝั่งภูมิปัญญาไม่ได้แทนขั้นของ อย. และการได้ตำรับมาจากวัดโดยตรงก็ไม่ได้แทนใบอนุญาตตามมาตรา 19 ค้นรายการตำราและจำนวนตำรับในประกาศทุกฉบับได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

ยาหอมที่ขายในตลาดคือผลิตภัณฑ์สมุนไพร: ทะเบียน โฆษณา และการเล่าในแบรนด์

ด่านของ อย. ตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562

ยาหอมที่วางขายเป็นยาแผนไทย จึงเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรตามนิยามในมาตรา 4 การขออนุญาตมี 3 ระดับ คือ ใบอนุญาตผลิต นำเข้า หรือขาย (มาตรา 17, 20) ใบสำคัญการขึ้นทะเบียนตำรับ (มาตรา 34) และใบรับแจ้งรายละเอียดหรือใบรับจดแจ้ง (มาตรา 45) โดยรัฐมนตรีออกประกาศว่าผลิตภัณฑ์ใดต้องใช้ทางไหน (มาตรา 6) ผู้ทำยาหอมจึงควรตรวจประกาศที่ใช้กับสินค้าของตนก่อนยื่น

เรื่องโฆษณา มาตรา 70 เขียนว่า "ห้ามผู้ใดโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ของผลิตภัณฑ์สมุนไพร เว้นแต่ได้รับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตก่อน"

มาตรา 74 ห้ามโฆษณา 5 ลักษณะ

  1. โอ้อวดสรรพคุณหรือวัตถุอันเป็นส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์สมุนไพรว่าสามารถบำบัดรักษา บรรเทา หรือป้องกันโรคหรือความเจ็บป่วยได้อย่างศักดิ์สิทธิ์ หรือตามความเชื่อส่วนบุคคล (ข้อเดียวกันยังห้ามโฆษณาว่า "สามารถรักษาโรคให้หายขาดได้ หรือใช้ถ้อยคำอื่นใดที่มีความหมายในทำนองเดียวกัน")
  2. แสดงสรรพคุณอันเป็นเท็จ เกินความจริง หรือทำให้เข้าใจผิดในสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรนั้น
  3. ทำให้เข้าใจว่ามีวัตถุใดเป็นส่วนประกอบ ซึ่งความจริงไม่มีวัตถุหรือส่วนประกอบนั้นในผลิตภัณฑ์สมุนไพร หรือมีแต่มีไม่เท่าที่ทำให้เข้าใจตามที่โฆษณา
  4. เป็นการรับรองหรือยกย่องสรรพคุณของผลิตภัณฑ์สมุนไพรโดยบุคคล คณะบุคคล หรือสถาบันใด ๆ
  5. กระทำโดยฝ่าฝืนหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขเกี่ยวกับการโฆษณาตามที่รัฐมนตรีโดยคำแนะนำของคณะกรรมการประกาศกำหนด

มุมที่เล่าได้อย่างปลอดภัย

  • ตำรับจากวัดที่กลายเป็นตำรับของชาติ เล่าเลขฉบับ วันที่ และข้อความในประกาศตามที่พิมพ์ไว้
  • ยาหอมเป็นกลุ่มยาที่มีมานาน ตำราหลวงสมัยรัชกาลที่ 2 แยกหมวดตำรายาหอมไว้
  • ระบบคุ้มครองภูมิปัญญายังรับตำรับใหม่ ประกาศฉบับที่ 40 ออกในปี 2569
  • บอกที่มาของสูตรให้ตรงกับความจริง เมื่อได้รับอนุญาตแล้ว ระบุเลขฉบับของประกาศ

สิ่งที่ควรเลี่ยง

  • ข้อความที่บอกสรรพคุณของยาหอมวาณี ทั้งในฉลากและโพสต์ หากไม่ได้รับใบอนุญาตโฆษณา
  • ข้อความหรือภาพที่ทำให้ตำรับดูศักดิ์สิทธิ์ หรือบอกว่าได้ผลเพราะมาจากวัด
  • ข้อความหรือภาพที่ทำให้เข้าใจว่าวัด พระสงฆ์ หรือหน่วยงานรัฐรับรองสินค้า
  • คำว่า "ตำรับวัดสุทัศน์" หรือ "ยาหอมวาณี" บนสินค้า ถ้าใช้สูตรเพียงบางส่วน หรือยังไม่ได้รับอนุญาตตามมาตรา 19
  • การเล่าที่มาของชื่อ "วาณี" ที่ไม่มีหลักฐาน
เล่าเรื่องยาหอมวาณีในแบรนด์

ควรเลี่ยง

  • บอกสรรพคุณของยาหอมโดยไม่มีใบอนุญาตโฆษณา
  • ทำให้ดูศักดิ์สิทธิ์ หรือบอกว่าได้ผลเพราะมาจากวัด
  • ใช้ภาพวัดหรือพระสงฆ์จนดูเหมือนวัดรับรองสินค้า
  • ใช้ชื่อตำรับบนสินค้าเมื่อใช้บางส่วนหรือยังไม่ได้รับอนุญาต
  • เล่าที่มาของชื่อ วาณี ที่ไม่มีหลักฐาน

เล่าได้

  • ตำรับจากวัดที่ได้รับประกาศเป็นตำรับของชาติ
  • เลขฉบับ วันที่ และข้อความในประกาศตามที่พิมพ์
  • ยาหอมเป็นกลุ่มยาที่ตำราหลวงแยกหมวดไว้
  • ที่มาของสูตรตามจริง เมื่อได้รับอนุญาตแล้ว

การโฆษณาผลิตภัณฑ์สมุนไพรหรือคุณประโยชน์ต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70 และต้องไม่เข้าลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 74 แห่ง พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562

ภาพวัด ภาพต้นฉบับ และลิขสิทธิ์

ภาพวัดสุทัศน์

ภาพวัดสุทัศนเทพวรารามในวิกิมีเดียคอมมอนส์บางภาพใช้สัญญาอนุญาต CC BY-SA ซึ่งต้องให้เครดิตผู้ถ่ายและระบุสัญญา และถ้าดัดแปลงภาพต้องเผยแพร่ด้วยสัญญาเดียวกัน แม้ภาพจะใช้ได้ตามสัญญา การวางภาพวัดหรือภาพพระสงฆ์คู่กับสินค้าอาจทำให้ผู้ชมเข้าใจว่าวัดรับรองสินค้า ซึ่งใกล้กับลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 74 (4) ควรใช้ภาพวัดในบทความเล่าประวัติมากกว่าบนบรรจุภัณฑ์

ภาพต้นฉบับคัมภีร์ประถมจินดา

หน้าบริการเอกสารโบราณของหอสมุดแห่งชาติระบุว่า การถ่ายภาพหรือทำสำเนาเพื่อการค้าหรือหากำไร ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมศิลปากร และการตีพิมพ์ภาพเอกสารโบราณในหนังสือ งานวิจัย หรือบทความ ให้ทำหนังสือถึงอธิบดีกรมศิลปากร ถ้ายังไม่ได้รับอนุญาต ทางเลือกคือใช้ภาพสมุดไทยที่มีสัญญาอนุญาตชัดเจน และเขียนคำบรรยายว่าเป็นตัวอย่างสมุดไทย ไม่ใช่ต้นฉบับประถมจินดา

ฉบับพิมพ์สมัยใหม่อาจมีลิขสิทธิ์

พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ให้วรรณกรรมรวมถึงหนังสือและสิ่งพิมพ์ และเจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิแต่ผู้เดียวในการทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่ต่อสาธารณชน (มาตรา 4, 6, 15) ส่วนระเบียบ ประกาศ และคำสั่งของหน่วยงานรัฐ ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ (มาตรา 7) การยกข้อความจากประกาศฉบับที่ 40 จึงต่างจากการคัดหน้าหนังสือฉบับพิมพ์หรือฉบับถ่ายถอดของผู้อื่นไปพิมพ์ซ้ำ ถ้าจะใช้หน้าหรือภาพจากหนังสือเพื่อการค้า ควรสอบถามผู้จัดทำก่อน บทความนี้เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับกรณีใดกรณีหนึ่ง

แหล่งอ้างอิงทางประวัติศาสตร์

รายการด้านล่างคือแหล่งที่ใช้เล่าเรื่องทางประวัติศาสตร์ในบทความนี้ ส่วนกฎหมายที่อ้างอยู่ในรายการแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ

  • ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 40) พ.ศ. 2569. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 143 ตอนพิเศษ 100 ง หน้า 11, 20 เมษายน 2569.
  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ข่าวประกาศ "กระทรวงสาธารณสุขได้มีประกาศ เรื่อง การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 40) พ.ศ. 2569", 23 เมษายน 2569.
  • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ชุดข้อมูลเปิด "รายการตำรับยาแผนไทยในตำราการแพทย์แผนไทย ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข" (dtam-acad-002), ปรับปรุง 22 เมษายน 2569.
  • ตำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ 2. พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2459. พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร. ฉบับอิเล็กทรอนิกส์ ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ.
  • วัฒนา ชยธวัช. "ที่มาสรรพคุณตัวยาในตำราการแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาสมุนไพรอบเชย." วารสารหมอยาไทยวิจัย ปีที่ 7 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม–ธันวาคม 2564).
  • หนังสือพิมพ์แนวหน้า (คอลัมน์ไลค์สาระ). รายงานเรื่องการศึกษาและฟื้นฟูตำรับยาจากตำราโอสถพระนารายณ์ของสถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. บริการเอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
  • สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ฐานข้อมูลเอกสารโบราณ จารึก สมุดไทย ตู้พระธรรมและคัมภีร์ใบลาน: หน้าสืบค้น ระเบียบการใช้บริการ และคู่มือแนะนำการขอใช้เอกสารโบราณ. สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.
  • วิกิมีเดียคอมมอนส์. ภาพวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร (สัญญาอนุญาต CC BY-SA). สืบค้น 18 พฤศจิกายน 2569.

คำถามที่พบบ่อย

ยาหอมวาณี ตำรับวัดสุทัศน์ ประกาศในประกาศฉบับไหน

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 40 พ.ศ. 2569 ข้อ 4 ลงวันที่ 25 มีนาคม 2569 และลงในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 143 ตอนพิเศษ 100 ง หน้า 11 วันที่ 20 เมษายน 2569 จำนวน 1 ตำรับ

ชื่อ "วาณี" มาจากอะไร

เรายังไม่พบแหล่งที่เชื่อถือได้ที่อธิบายที่มาของชื่อ และยังไม่พบประวัติของตำรับนี้ ประกาศระบุเพียงชื่อตำรับ ผู้ให้ตำรับ วันที่ และจำนวน บทความนี้จึงไม่เดาที่มาของชื่อ

ยาหอม คืออะไร

ยาหอมเป็นกลุ่มตำรับยาแผนไทยที่พบในตำราหลายยุค เช่น ตำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ 2 แยกหมวดตำรายาหอมไว้ และตำราของชาติหลายฉบับมีตำรับที่ขึ้นต้นด้วยคำว่ายาหอม แต่ละตำรับมีส่วนประกอบของตัวเอง ชื่อเหมือนกันจึงไม่ได้แปลว่าสูตรเหมือนกัน

ทำยาหอมจากตำรับวาณีขายได้ไหม

ตำรับนี้เป็นตำรับยาแผนไทยของชาติ ถ้าจะนำไปขึ้นทะเบียนตำรับยาและขออนุญาตผลิต หรือวิจัยปรับปรุงเป็นตำรับใหม่เพื่อการค้า ต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ตามมาตรา 19 ก่อน และตัวสินค้ายังต้องผ่าน อย. ตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562

ยาหอมที่ขายทั่วไปอยู่ภายใต้กฎหมายไหน

ยาหอมเป็นยาแผนไทย ซึ่งอยู่ในนิยามผลิตภัณฑ์สมุนไพรตามมาตรา 4 แห่งพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ต้องมีใบอนุญาตผลิตหรือนำเข้า และขึ้นทะเบียน แจ้งรายละเอียด หรือจดแจ้งตามที่ประกาศกำหนด การโฆษณาต้องได้รับใบอนุญาตตามมาตรา 70

คัมภีร์ประถมจินดาในประกาศฉบับที่ 40 มีกี่ตำรับ

10 รายการ คือเล่ม 3 ถึงเล่ม 12 ความตรงกับฉบับหลวง หอสมุดแห่งชาติ เลขที่ 1020 ถึง 1029 เป็นสมุดไทยดำ รวม 556 ตำรับ เมื่อรวมยาหอมวาณี ประกาศทั้งฉบับมี 557 ตำรับ ค้นรายการได้ที่ ตรวจตำรับก่อนทำสินค้า

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 40) พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. กฎกระทรวงการประกาศกำหนดตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. ประกาศคณะกรรมการคุ้มครองฯ เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับตำรับยาแผนไทยของชาติหรือตำราการแพทย์แผนไทยของชาติ พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ พ.ศ. 2558 (ฉบับแรก) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  6. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข การประกาศกำหนดตำราการแพทย์แผนไทยของชาติและตำรับยาแผนไทยของชาติ (ฉบับที่ 11) พ.ศ. 2560 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  7. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ พ.ศ. 2556 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  8. พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  9. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไขถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจ้าของแบรนด์คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์: ตำรับยาโบราณฉบับใบลานจากราชสำนักอยุธยา สู่ตำราการแพทย์แผนไทยของชาติคัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ ตำรายาใบลานสมัยอยุธยา 79 ตำรับ ประกาศเป็นตำราของชาติฉบับที่ 2 (2558) เรื่องราว ฉบับพิมพ์ 2460 และสิ่งที่แบรนด์ต้องรู้ก่อนใช้ตำรับอ่าน 11 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5: คัมภีร์แพทย์แผนไทย 33 เล่มที่ถูกชำระในปี 2413 และกลายเป็นตำราของชาติเรื่องของตำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5 สมุดไทยดำ 33 เล่ม 1,999 ตำรับ ใครชำระ ข้างในมีคัมภีร์อะไร อ่านได้ที่ไหน และใช้ตำรับหรือเล่าในแบรนด์อย่างไรอ่าน 12 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ตำรับยาแผนไทย กับสิทธิในสูตร: ทำสินค้าสมุนไพรจากตำรับเก่า ต้องผ่านกรมการแพทย์แผนไทยและ อย. อย่างไรตำรับยาแผนไทยมี 3 ประเภท ตำรับของชาติต้องขออนุญาตใช้ประโยชน์ ตำรับส่วนบุคคลต้องได้อนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ แล้วยังต้องผ่าน อย. พร้อมขั้นตอนและสมุนไพรควบคุมอ่าน 14 นาที · อัปเดต 18 พ.ย. 2569