โรงงาน / OEM
แล็บตรวจอาหาร: อย. ขอผลตรวจอะไร เมื่อไร และเลือก ห้องปฏิบัติ การอย่างไร ให้ยื่นได้
อ่าน 13 นาที · อัปเดต 16 พ.ย. 2569
ในบทความนี้ แล็บตรวจอาหาร: อย. ขอผลตรวจตอนไหนบ้าง ขอเลขสารบบอาหาร: ผลิตภัณฑ์ ที่ต้องยื่นผลวิเคราะห์ ตั้งแต่ครั้งแรก GMP 420 ข้อ 3.9.1: ตรวจผลิตภัณฑ์ สุดท้าย อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ตรวจคุณค่าทางโภชนาการ: ผลวิเคราะห์ สำหรับ ฉลากและเกณฑ์ เทียบกับฉลาก ตรวจสารปนเปื้อน ในอาหาร: โลหะหนัก สารพิษจากเชื้อรา และสารพิษตกค้าง ตรวจจุลินทรีย์ในอาหาร: เชื้อก่อโรคตาม ประกาศฉบับที่ 416 และยีสต์รา วัตถุเจือปนอาหาร สารก่อภูมิแพ้ และรายการตรวจอื่นที่ควรรู้ อาหารนำเข้าและส่งออก: ผลวิเคราะห์ ที่ด่านและที่ผู้ซื้อขอ บริการ ตรวจวิเคราะห์ อาหาร: เลือกแล็บที่ อย. ยอมรับ และอ่านขอบข่ายให้เป็น ส่งตรวจอาหารอย่างไร ให้ได้รายงานที่ใช้ยื่นได้จริง คำถามที่พบบ่อย
แล็บตรวจอาหาร: อย. ขอผลตรวจตอนไหนบ้าง ผู้ผลิตและผู้นำ เข้าอาหาร มักถามว่าจะส่งตัว อย่างไปแล็บตรวจ อาหารที่ไหน ต้องตรวจอะไร และ อย. (สำนักงาน คณะกรรมการ อาหาร และยา) จะขอดูผลเมื่อไร คำตอบขึ้นกับประเภท อาหาร และขั้นตอนที่กำลังทำ
ช่วงที่ อย. หรือผู้ตรวจ ประเมิน มักขอดูผลวิเคราะห์ มีดังนี้
ตอนขอเลขสารบบอาหาร สำหรับ อาหาร ที่มีประกาศ กำหนด คุณภาพ หรือมาตรฐาน ไว้เฉพาะ และอาหาร ควบคุม เฉพาะ บางประเภท ตอนตรวจสถานที่ผลิตตาม GMP 420 ซึ่งกำหนด ให้ผลิตภัณฑ์ สุดท้าย มีผลตรวจ จากห้องปฏิบัติ การอย่าง น้อยปีละ 1 ครั้ง ตอนทำฉลากโภชนาการ ค่าพลังงาน และสารอาหาร ต้องมาจากผล วิเคราะห์ ผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ตอนนำเข้า อาหาร บางกลุ่มต้องแสดง หนังสือ รับรอง ผลวิเคราะห์ ที่ด่านอาหาร และยา ตอนส่งออก ผู้ซื้อต่างประเทศ มักขอผลวิเคราะห์ ตามข้อกำหนด ของประเทศ ปลายทาง บทความ นี้ไล่ทีละช่วงว่า ผลตรวจ แบบไหนใช้ได้ ห้องปฏิบัติ การแบบไหนที่ เอกสารของ อย. ยอมรับ ตรวจรายการอะไร และส่งตัว อย่างอย่างไร ให้รายงาน ที่ได้กลับมาใช้ยื่นได้ ส่วนการศึกษา อายุการเก็บรักษา อ่านแยกได้ที่ อายุการเก็บรักษาอาหาร
อย. ขอผลตรวจอาหารตอนไหน ช่วงที่ใช้ ผลตรวจที่ต้องมี อ้างอิง
ขอเลขสารบบ (นม เครื่องดื่มปิดสนิท ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ฯลฯ) ผลตามประกาศเฉพาะ ชุดต้นฉบับ เมื่อผลิตหรือนำเข้าครั้งแรก ระเบียบเลขสารบบอาหาร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569
ตรวจสถานที่ผลิต GMPผลตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้าย อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ประกาศฯ ฉบับที่ 420 ข้อ 3.9.1
น้ำและน้ำแข็งที่ใช้ผลิต ผลตรวจ ตามมาตรฐาน น้ำหรือน้ำแข็ง อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ประกาศฯ ฉบับที่ 420 ข้อ 3.3.3
ฉลากโภชนาการ ผลวิเคราะห์ผลิตภัณฑ์สุดท้าย ใช้การคำนวณแทนไม่ได้ ถาม-ตอบ ประกาศฯ ฉบับที่ 445
นำเข้าผักผลไม้ ตรวจที่ด่าน หรือหนังสือ รับรอง ผลสารพิษตกค้าง ของรุ่นนั้น คำชี้แจง มาตรการ เฝ้าระวัง ผักผลไม้ 2563
ที่มา: ระเบียบ อย. ว่าด้วยเลขสารบบอาหาร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 · ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 · ถาม-ตอบประกาศฯ (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 · คำชี้แจง มาตรการ เฝ้าระวัง ผักและผลไม้ 24 ม.ค. 2563
ขอเลขสารบบอาหาร: ผลิตภัณฑ์ ที่ต้องยื่นผลวิเคราะห์ ตั้งแต่ครั้งแรก เลขสารบบอาหาร (เลข 13 หลักในกรอบ อย.) ของอาหาร หลายประเภท ขอได้โดยไม่ต้อง แนบผลวิเคราะห์ แต่ระเบียบ สำนักงาน คณะกรรมการ อาหาร และยา ว่าด้วยการดำเนิน การเกี่ยว กับเลขสารบบ อาหาร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 กำหนด ให้ผลิตภัณฑ์ กลุ่มหนึ่งต้องยื่น รายงาน ผลการตรวจ วิเคราะห์ คุณภาพ หรือมาตรฐาน ตามประกาศ เฉพาะ ของอาหาร นั้นเพิ่มเติม ได้แก่
นมโค นมปรุงแต่ง นมเปรี้ยว และผลิตภัณฑ์ของนม ไอศกรีม เครื่อง ดื่มในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท และอาหาร ในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท กาแฟผสม กาแฟสำเร็จรูปผสม และกาแฟปรุงสำเร็จ เครื่องดื่มเกลือแร่ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร รอยัลเยลลี และผลิตภัณฑ์รอยัลเยลลี ระเบียบระบุให้ส่ง ชุดต้นฉบับ เมื่อผลิตหรือนำ เข้าเพื่อจำหน่าย เป็นครั้งแรก โดยวิเคราะห์ จากหน่วย งานของรัฐทั้ง ในและต่างประเทศ หน่วยงานที่รัฐ ของประเทศ นั้นมอบหมาย หรือรับรอง หรือหน่วย งานทั้งในและ ต่างประเทศ ที่ได้รับการรับรอง โดยหน่วย งานรับรอง ห้องปฏิบัติ การตามมาตรฐานสากล ผลจากแล็บต่าง ประเทศ จึงใช้ได้ ถ้าเข้าเกณฑ์นี้
อายุของรายงาน ในแบบตรวจ สอบคำขอ อาหาร ที่ต้องขึ้นทะเบียนตำรับ มีแบบตรวจสอบคำขอของ อย. แยกตามประเภท เช่น แบบตรวจ สอบสำหรับ อาหาร ที่มีวัตถุประสงค์พิเศษ ระบุว่ารายงาน ผลการตรวจ วิเคราะห์ ต้องมีอายุ ไม่เกิน 1 ปี นับจากวันที่ออกรายงาน และห้องปฏิบัติ การเอกชน ต้องได้รับ ISO17025 พร้อมแสดงหลักฐาน ในทางปฏิบัติ ก่อนส่งตัว อย่างจึงควรเปิด แบบตรวจ สอบของประเภท อาหาร ตัวเองดูก่อนว่า ต้องตรวจ รายการไหน แล้วนัดเวลา ส่งให้รายงาน ยังไม่เก่าเกิน ในวันยื่น
ถ้ายังไม่แน่ใจ ว่าอาหาร ของคุณอยู่กลุ่มไหน อ่าน เลขสารบบอาหาร ก่อน ส่วนตัวอย่าง อาหาร ที่มีประกาศ มาตรฐาน เฉพาะ พร้อมรายการ ตรวจชัดเจน ดูได้จาก การขออนุญาตน้ำผึ้ง
GMP 420 ข้อ 3.9.1: ตรวจผลิตภัณฑ์ สุดท้าย อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ต่อให้ไม่ต้องยื่น ผลตอนขอเลข สารบบ ผู้ผลิตอาหาร ส่วนใหญ่ยังต้อง มีผลตรวจ ผลิตภัณฑ์ สุดท้าย เพราะ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 ข้อ 3.9.1 กำหนด ว่าผลิตภัณฑ์ สุดท้ายต้อง "มีคุณภาพ หรือมาตรฐาน สอดคล้อง เป็นไปตามประกาศ กระทรวง สาธารณสุข ที่เกี่ยวข้อง" โดยต้องมีผลการ ตรวจวิเคราะห์ จากห้องปฏิบัติ การของรัฐ หรือห้องปฏิบัติ การที่ได้รับการ รับรอง ระบบงาน อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
ข้อ 3.3.3 ของประกาศ เดียวกัน ยังกำหนด ให้น้ำและน้ำแข็ง ที่เป็นส่วนผสม หรือที่สัมผัส อาหาร พร้อมบริโภค มีผลตรวจ จากห้องปฏิบัติ การของรัฐหรือ ห้องปฏิบัติ การที่ได้รับการ รับรอง ระบบงานอย่าง น้อยปีละ 1 ครั้งเช่นกัน และข้อ 3.12 ให้เก็บบันทึก และรายงาน ไว้อย่างน้อย 1 ปีหลังพ้นระยะ เวลาวางจำหน่าย ที่แสดง บนฉลาก รายละเอียด ข้อกำหนด อื่นอ่านได้ที่ ข้อกำหนด GMP 420
คู่มือรายการ ตรวจของกอง อาหาร: ส่วนที่ 1 กับส่วนที่ 2คำถาม ต่อมาคือต้องตรวจ รายการไหน กองอาหาร อย. ทำคู่มือรายการ ตรวจวิเคราะห์ คุณภาพ หรือมาตรฐาน ของผลิตภัณฑ์ สุดท้าย สำหรับ อาหาร ทุกประเภทไว้ (คู่มือนี้เป็นแนวทาง ไม่ใช่ตัวประกาศ) แบ่งเป็น 2 ส่วน
ส่วนที่ 1 รายการ ตรวจของอาหาร ที่มีประกาศ กำหนด คุณภาพ มาตรฐาน ไว้เฉพาะ คือ อาหารควบคุมเฉพาะ และอาหาร กำหนด คุณภาพ หรือมาตรฐาน เช่น น้ำบริโภค ชา กาแฟ น้ำผึ้ง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร นม และเครื่อง ดื่มในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท ส่วนที่ 2 รายการ ตรวจสำหรับ อาหาร ทุกชนิด ตามประกาศ ที่ครอบคลุม ทุกผลิตภัณฑ์ ได้แก่ สารปนเปื้อน จุลินทรีย์ที่ทำให้เกิดโรค วัตถุเจือปนอาหาร สารพิษตกค้าง และผลิตภัณฑ์ ที่มีส่วนของกัญชา กัญชง หรือสารสกัดแคนนาบิไดออล คู่มือยกตัวอย่างว่า อาหารที่มีประกาศเฉพาะ เช่น เครื่อง ดื่มในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท ต้องตรวจทั้งส่วนที่ 1 และส่วนที่ 2 ส่วนอาหาร ที่ไม่มีประกาศ เฉพาะ เช่น อาหาร สำเร็จรูป พร้อมบริโภค หรือข้าวสารบรรจุถุง ให้ตรวจเฉพาะส่วนที่ 2
ผลิตหลายสินค้า ต้องส่งตรวจทุกตัวไหม คู่มือข้อตกลงการใช้งานข้อ 5 ระบุว่าผู้ผลิตที่ มีผลิตภัณฑ์ จำนวน มากให้เก็บตัวอย่าง ตามปัจจัยเสี่ยง เช่น ประเภทอาหาร กลุ่มผู้บริโภค หรือปริมาณการผลิต โดยสุ่มตัวอย่าง ที่มีสูตรใกล้เคียง กันเป็นตัวแทนได้ แต่ให้ส่งตัว อย่างทุกผลิตภัณฑ์ ที่ผลิตเพื่อจำหน่าย ในครั้งแรกตรวจ วิเคราะห์ แล้วสุ่มส่งตรวจ หลังจากนั้นอย่าง น้อยปีละ 1 ครั้ง และข้อ 6 ระบุว่าวิธีวิเคราะห์ ต้องให้ผลเป็น หน่วยวัดเดียว กับที่ประกาศ กำหนด
ตรวจคุณค่าทางโภชนาการ: ผลวิเคราะห์ สำหรับ ฉลากและเกณฑ์ เทียบกับฉลาก ฉลากโภชนาการ เป็นเหตุผล ที่พบบ่อยที่สุดที่ ผู้ประกอบ การต้องตรวจ คุณค่าทางโภชนาการ เอกสารถาม-ตอบของ อย. เรื่องประกาศ ฉลากโภชนาการ (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 ตอบประเด็น ที่ถามกันบ่อยไว้ดังนี้
ค่าพลังงาน และสารอาหาร บนฉลาก โภชนาการ ต้องมาจากการ วิเคราะห์ ผลิตภัณฑ์ สุดท้าย จากห้องปฏิบัติ การของหน่วย งานของรัฐ หรือห้องปฏิบัติ การที่ได้รับการ รับรอง ISO 17025 และใช้การคำนวณ จากสูตรแทนไม่ได้ อาหาร นำเข้าใช้ข้อมูล โภชนาการ จากฉลาก ประเทศ ต้นทางไม่ได้ แต่ใช้รายงาน ผลการตรวจ วิเคราะห์ ของอาหาร นั้นมาทำฉลากได้ ประกาศ ไม่ได้กำหนด อายุของรายงาน ผลโภชนาการ ขึ้นกับระบบ ควบคุม คุณภาพ ของผู้ผลิต แต่ถ้ามีการเก็บ ตัวอย่าง ไปตรวจ ผลต้องสอดคล้อง กับที่แสดง บนฉลาก สินค้าที่สูตรเหมือน กันต่างกันเพียงกลิ่น อาจใช้ผลร่วม กันได้โดยพิจารณา เป็นรายกรณี แต่ถ้าสูตรต่างกัน เช่น รสนมกับรสช็อกโกแลต ต้องส่งวิเคราะห์ใหม่ หน่วยงานที่ไม่ใช่ หน่วยงานของรัฐ ต้องได้รับการ รับรอง ตามมาตรฐาน สากลอย่าง น้อยเทียบเท่า ISO/IEC 17025 ในแต่ละ รายการ สารอาหารด้วย ผลตรวจ ต้องห่างจากฉลาก ได้แค่ไหน คู่มือรายการ ตรวจผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ของกอง อาหาร (ข้อ 7) ให้เกณฑ์ การยอมรับ ความต่างระหว่าง ผลวิเคราะห์ กับค่าบนฉลาก ไว้ดังนี้
โปรตีน คาร์โบไฮเดรตทั้งหมด ใยอาหาร และไขมันไม่อิ่มตัว ต้องพบไม่น้อยกว่าร้อยละ 80 ของค่าบนฉลาก พลังงาน น้ำตาลทั้งหมด ไขมันทั้งหมด ไขมันอิ่มตัว ไขมันทรานส์ และคอเลสเตอรอล ต้องอยู่ระหว่างร้อยละ 80 ถึง 120 ของค่าบนฉลาก โซเดียม ต้องอยู่ระหว่างร้อยละ 80 ถึง 120วิตามิน และแร่ธาตุที่มี ตามธรรมชาติ ไม่น้อยกว่าร้อยละ 80 ส่วนที่เติมลงไป ไม่น้อยกว่าร้อยละ 100 ของค่าบนฉลาก และไม่เกินปริมาณ สูงสุดที่ยอมให้มีได้ ชุดพื้นฐานมักเรียก ว่าการ วิเคราะห์ องค์ประกอบหลัก (proximate) คือ ความชื้น เถ้า โปรตีน ไขมัน และคาร์โบไฮเดรต แล้วเพิ่มรายการ อื่นตามรูปแบบฉลาก จึงควรเลือก ก่อนว่าจะใช้ฉลาก แบบเต็มหรือแบบย่อ อ่านที่ ฉลากโภชนาการ แบบเต็มกับแบบย่อ และวิธีอ่านค่าบนฉลากที่ วิธีอ่านฉลากโภชนาการ
ตรวจสารปนเปื้อน ในอาหาร: โลหะหนัก สารพิษจากเชื้อรา และสารพิษตกค้าง ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 เรื่อง มาตรฐาน อาหาร ที่มีสารปนเปื้อน ให้ความหมายของ "สารปนเปื้อน" ว่าเป็นสารที่ปน เปื้อนกับอาหาร โดยไม่ได้ตั้งใจ เติมลงไป แต่เกิดจากการผลิต การแปรรูป การบรรจุ การขนส่ง การเก็บรักษา หรือจากสิ่งแวดล้อม (ไม่รวมสิ่งแปลก ปลอมทางกายภาพ) ค่าสูงสุด ของแต่ละ สารอยู่ในบัญชี หมายเลข 1 ท้ายประกาศ
ไม่มีค่าเฉพาะ ของอาหาร ชนิดนั้น ใช้ค่าอะไร คำชี้แจงของ อย. เรื่องมาตรฐาน อาหาร ที่มีสารปนเปื้อน อธิบาย ลำดับการใช้ค่า ไว้ดังนี้
ใช้ค่าในบัญชีหมายเลข 1 ของประกาศฉบับที่ 414 ก่อน ถ้าไม่มี ให้ใช้ค่าตามมาตรฐาน ทั่วไปของโคเด็ก ซ์ด้านสารปนเปื้อน และสารพิษใน อาหาร (CODEX STAN 193-1995) ฉบับล่าสุด ถ้าผลิตภัณฑ์สุดท้ายไม่มีค่า แต่วัตถุดิบมีค่า เช่น ขนมปัง แครกเกอร์ ที่ทำจากแป้งสาลี ผู้ผลิตต้องมีหลักฐาน เช่น รายงาน ผลการตรวจ วิเคราะห์ หรือหนังสือ รับรอง ผลการตรวจ วิเคราะห์ (COA) แสดงว่าควบคุม คุณภาพ วัตถุดิบตาม GMPถ้าทั้งผลิตภัณฑ์ และวัตถุดิบ หลักไม่มีค่าเฉพาะ ยอมให้พบดีบุกไม่เกิน 250 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ตะกั่วไม่เกิน 1 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ปรอทไม่เกิน 0.02 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม สารหนูทั้งหมดไม่เกิน 2 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และแอฟลาทอก ซินทั้งหมดไม่เกิน 20 ไมโครกรัมต่อกิโลกรัม โดยคำชี้แจง ระบุว่าอาจไม่ จำเป็น ต้องตรวจ ทุกรายการ ขึ้นอยู่กับความ เสี่ยงของการ ปนเปื้อน สังเกตหน่วย: มิลลิกรัม ต่อกิโลกรัม ใช้กับโลหะ ส่วนไมโครกรัมต่อกิโลกรัม (เล็กกว่า 1,000 เท่า) ใช้กับแอฟลาทอกซิน ซึ่งเป็นสารพิษจากเชื้อรา (mycotoxin) ที่พบในถั่วลิสง ข้าวโพด และธัญพืชที่เก็บในที่ชื้น
สารพิษตกค้าง จากการเกษตร สารพิษตกค้าง เช่น สารเคมีกำจัดศัตรูพืช อยู่ในประกาศอีกฉบับ คู่มือรายการ ตรวจของกอง อาหาร ให้ตรวจ ตามประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 460) พ.ศ. 2568 และระบุว่าประเภท อาหาร อื่นนอกเหนือ จากรายการ ที่ระบุไม่ต้องตรวจ เป็นประจำทุกปี เว้นแต่มีอุบัติการณ์ หรือมีเหตุให้สงสัย ว่ามีสารตกค้าง เกินที่กำหนด
ประกาศฉบับที่ 414 ยังกำหนด วิธีวิเคราะห์ ไว้ในบัญชีหมายเลข 2 ในทางปฏิบัติ เมื่อสั่งตรวจ สารปนเปื้อน ควรถามแล็บว่า ค่าต่ำสุดที่วัดได้ (LOQ) ต่ำกว่าค่าสูงสุด ในประกาศ พอหรือไม่ ถ้า LOQ สูงกว่าเกณฑ์ ผลที่รายงานว่า "ตรวจไม่พบ" จะใช้ยืนยัน ว่าผ่านเกณฑ์ไม่ได้
ตรวจจุลินทรีย์ในอาหาร: เชื้อก่อโรคตาม ประกาศฉบับที่ 416 และยีสต์รา ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 416) พ.ศ. 2563 กำหนด ว่าอาหาร ตามบัญชีหมายเลข 1 ที่ผลิต นำเข้า หรือจำหน่าย ต้องไม่มีจุลินทรีย์ ที่ทำให้ เกิดโรค เว้นแต่ตามชนิด และปริมาณ ที่ระบุในบัญชีหมายเลข 2 และวิธีตรวจ ให้เป็นไปตาม บัญชีหมายเลข 3 เกณฑ์แบ่งตามกลุ่มอาหาร เชื้อที่เห็นบ่อยในบัญชี เช่น แซลโมเนลลา สแตฟิโลค็อกคัส ออเรียส แบซิลลัส ซีเรียส คลอสทริเดียม เพอร์ฟริงเจนส์ และลิสทีเรีย โมโนไซโตจีเนส
ข้อ 4 ของประกาศ ระบุว่าประกาศ นี้ไม่ใช้บังคับ กับผลิตภัณฑ์ เสริมอาหาร และวัตถุเจือปน อาหาร สองกลุ่มนี้จึงต้อง ดูเกณฑ์ จุลินทรีย์ ในประกาศ เฉพาะ ของตัวเอง เช่น คู่มือรายการ ตรวจของกอง อาหาร สรุปเกณฑ์ ผลิตภัณฑ์ เสริมอาหารไว้ว่า Staphylococcus aureus ไม่พบในอาหาร 0.1 กรัม Clostridium spp. ไม่พบในอาหาร 0.1 กรัม และ Salmonella spp. ไม่พบในอาหาร 25 กรัม
อ่านหน่วยให้ถูก: "ไม่พบใน 25 กรัม" คือตรวจ แบบพบหรือไม่ พบในตัวอย่าง 25 กรัม ส่วน CFU ต่อกรัม คือจำนวน โคโลนีที่นับได้ ต่ออาหาร 1 กรัม ใช้กับเกณฑ์แบบ "ไม่เกิน"
ยีสต์และรา และเกณฑ์ในประกาศเฉพาะ ยีสต์และราไม่ใช่ เชื้อก่อโรคตาม ประกาศฉบับที่ 416 แต่ประกาศ มาตรฐาน รายผลิตภัณฑ์ บางฉบับกำหนดไว้ เช่น น้ำผึ้งตามประกาศ (ฉบับที่ 211) พ.ศ. 2543 ที่คู่มือของกอง อาหาร สรุปไว้ว่า ยีสต์และราไม่เกิน 10 ต่อน้ำผึ้ง 1 กรัม คู่กับเกณฑ์อื่น เช่น ความชื้นไม่เกินร้อยละ 21 ของน้ำหนัก และค่าไฮดรอก ซีเมทธิลเฟอร์ ฟิวรัลไม่เกิน 80 มิลลิกรัมต่อ 1 กิโลกรัม ดังนั้นก่อนสั่งตรวจ จุลินทรีย์ ในอาหาร ควรเปิดทั้งประกาศฉบับที่ 416 และประกาศ เฉพาะ ของสินค้า แล้วรวมรายการ ไว้ในใบส่งตรวจ ครั้งเดียว
การตรวจ จุลินทรีย์ ต้องใช้ห้องปฏิบัติ การที่มีขอบข่าย การรับรอง ด้านจุลชีววิทยา สำหรับ เชื้อและวิธีนั้น โดยตรง ซึ่งไม่ใช่ ทุกแล็บที่ตรวจ เคมีได้จะมีขอบข่ายนี้
วัตถุเจือปนอาหาร สารก่อภูมิแพ้ และรายการตรวจอื่นที่ควรรู้ วัตถุเจือปนอาหาร คู่มือรายการ ตรวจของกอง อาหาร ให้ผู้ผลิตตรวจ วัตถุเจือปน อาหาร อย่างน้อย 4 กลุ่มหน้าที่ คือ วัตถุกันเสีย วัตถุให้ความ หวานแทนน้ำตาล สีผสมอาหาร และสารป้องกัน การเกิดออกซิเดชัน โดยส่งตรวจ เฉพาะ รายการ ที่มีการใช้ในกระบวนการผลิต ในทางปฏิบัติ จึงควรแนบราย ชื่อวัตถุเจือปน ที่ใช้จริงไปกับ ใบส่งตรวจ แล็บจะได้เลือกวิธีถูก และเทียบ ผลกับปริมาณ สูงสุดที่ประกาศ วัตถุเจือปน อาหาร อนุญาต ให้ใช้ในอาหาร ประเภทนั้น
สารก่อภูมิแพ้ การตรวจโปรตีนก่อภูมิแพ้ เช่น กลูเตน นม ไข่ ถั่วลิสง หรือถั่วเหลือง ด้วยชุดทดสอบทางภูมิคุ้มกัน เป็นเครื่อง มือเชิงปฏิบัติ ที่ใช้ทวนสอบการ ทำความ สะอาด ไลน์ผลิตที่ใช้ร่วม กันหลายสูตร และใช้สนับสนุน ข้อความ บนฉลาก เช่น ข้อความว่าไม่มีกลูเตน ผลตรวจ ไม่ได้แทนการ แสดงข้อมูล สารก่อภูมิแพ้ บนฉลาก แต่ช่วยให้ข้อมูล ที่แสดง ตรงกับความจริง ข้อกำหนดการ แสดงสารก่อภูมิแพ้ บนฉลาก อ่านที่ ฉลากอาหาร
อาหาร ที่มีประกาศ เฉพาะ ยังมีรายการ ของตัวเอง เช่น น้ำผึ้งในคู่มือกอง อาหาร มีทั้งน้ำตาลรีดิวซิ่ง น้ำตาลซูโครส และค่าไดแอสเตสแอกติวิตี ควรเลือก แล็บที่ทำวิธีเหล่า นี้เป็นประจำ
ส่วนวิธีวิเคราะห์ ประกาศ อย. เรื่อง การตรวจวิเคราะห์อาหาร (1 สิงหาคม 2567) กำหนด วิธีไว้ในบัญชีท้าย ประกาศ ถ้าใช้ไม่ได้ ให้ใช้วิธีที่ผ่าน การประเมิน ความใช้ได้ ซึ่งตรวจ สอบได้ตามระบบ ISO/IEC 17025
อาหารนำเข้าและส่งออก: ผลวิเคราะห์ ที่ด่านและที่ผู้ซื้อขอ อาหารนำเข้า ที่ด่านอาหารและยา อาหาร บางกลุ่มมีมาตรการ เฉพาะ ตัวอย่างเช่น คำชี้แจง มาตรการ เฝ้าระวัง ผักและผลไม้ที่ อาจมีสารพิษตกค้าง ทางการ เกษตร (24 มกราคม 2563) ระบุให้ตรวจ สอบสารพิษตกค้าง ที่ด่านทุกครั้งที่ นำเข้า หรือให้ผู้นำเข้า แสดงหนังสือ รับรอง ผลการตรวจ วิเคราะห์ ที่ออกโดยหน่วย งานของรัฐของ ประเทศ แหล่งกำเนิด หรือสถาบัน เอกชน ที่ได้รับการรับรอง ความสามารถ ห้องปฏิบัติ การตาม ISO/IEC 17025 ประกอบการนำเข้ารุ่นนั้น ตอนขอเลขสารบบ อาหาร นำเข้าในกลุ่ม ที่ระเบียบ เลขสารบบระบุ ต้องส่งผลวิเคราะห์ ชุดต้นฉบับ เมื่อนำเข้าเพื่อ จำหน่าย ครั้งแรก ตอนทำฉลากภาษาไทย ใช้ข้อมูล โภชนาการ จากฉลาก ต่างประเทศ แทนไม่ได้ แต่ใช้รายงาน ผลวิเคราะห์ได้ นอกจากนี้ประกาศ GMP 420 ข้อ 6 กำหนด ให้ผู้นำเข้าอาหาร เพื่อจำหน่าย ต้องจัดให้มีเอกสาร รับรอง ว่าผู้ผลิตต่างประเทศ ได้มาตรฐาน เทียบเท่าหรือ ไม่ต่ำกว่าเกณฑ์ ในประกาศ ในทางปฏิบัติ ผู้นำเข้าจึงควร ขอผลตรวจ ผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ประจำ ปีจากผู้ผลิตต้นทาง เก็บไว้ด้วย อ่านขั้นตอนนำเข้าครบที่ ใบอนุญาตนำเข้าอาหาร
อาหารส่งออก หนังสือ รับรอง เพื่อการส่งออกของ อย. อ้างอิง ใบอนุญาต และเลขสารบบ ที่มีอยู่แล้ว แต่ผู้ซื้อต่างประเทศ มักขอผลวิเคราะห์ เพิ่มตามข้อกำหนด ของประเทศ ปลายทาง บางรายขอรายล็อต และอาจระบุชื่อ แล็บหรือมาตรฐาน การรับรอง ที่ยอมรับ ควรตกลงรายการตรวจ วิธี และแล็บไว้ในสัญญาตั้งแต่ต้น รายละเอียด เอกสาร ส่งออกอ่านที่ ส่งออกอาหารแปรรูป
บริการ ตรวจวิเคราะห์ อาหาร: เลือกแล็บที่ อย. ยอมรับ และอ่านขอบข่ายให้เป็น เอกสารของ อย. ใช้ถ้อยคำต่างกันเล็กน้อย แต่แกนเดียวกัน คือผลต้องมาจาก ห้องปฏิบัติ การของรัฐ หรือห้องปฏิบัติ การที่ได้รับการ รับรอง ตามมาตรฐานสากล
GMP 420 ข้อ 3.9.1 : ห้องปฏิบัติการของรัฐ หรือห้องปฏิบัติ การที่ได้รับการ รับรอง ระบบงาน คู่มือของกองอาหาร : หน่วยงานของ รัฐทั้งในและต่าง ประเทศ หรือที่ได้รับการ รับรอง โดยหน่วย งานรับรอง ห้องปฏิบัติ การตามมาตรฐานสากล เช่น ISO/IEC 17025 และอาจใช้ COA จากห้องปฏิบัติการดังกล่าว แล้วแต่กรณีตามที่คู่มือกำหนด ถาม-ตอบฉลากโภชนาการ : หน่วยงานที่ไม่ใช่ ของรัฐต้องได้ รับการรับรอง อย่างน้อยเทียบเท่า ISO/IEC 17025 ในแต่ละรายการสารอาหาร ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ แล็บต่างประเทศ ใช้ได้ถ้าเข้าเกณฑ์ และการที่แล็บ "ได้ ISO/IEC 17025" ยังไม่พอ ต้องได้รับการ รับรอง ในรายการ ที่คุณส่งด้วย
อ่านขอบข่ายการรับรอง (scope)การรับรอง ISO/IEC 17025 ให้เป็นรายการทดสอบ ไม่ใช่ทั้งแล็บ ในทางปฏิบัติ ก่อนจ้างบริการ ตรวจวิเคราะห์ อาหาร ควรขอใบรับ รองพร้อม เอกสาร ขอบข่าย แล้วเทียบ 3 เรื่อง
รายการทดสอบ ตรงกับสิ่งที่ต้องการ เช่น ตะกั่ว ไม่ใช่โลหะหนักรวม วิธีทดสอบ ตรงกับที่ใช้จริง หรือสอดคล้อง กับวิธีที่ประกาศ ยอมรับ ชนิดตัวอย่าง (matrix) ครอบคลุมอาหารของคุณ เช่น รับรอง ในน้ำแต่ไม่ได้ รับรอง ในอาหาร ไขมันสูง แบบตรวจสอบคำขอของ อย. สำหรับ อาหาร ที่มีวัตถุประสงค์ พิเศษระบุว่า ถ้ามีการระบุ accreditation ISO 17025 ในใบรายงานผลแล้ว ไม่ต้องยื่นเอกสาร scope of accreditation จากหน่วย รับรอง ระบบห้องปฏิบัติการ ในทางปฏิบัติ จึงควรขอให้แล็บ แสดงเครื่องหมาย หรือข้อความ การรับรอง กำกับรายการ ที่อยู่ในขอบข่าย บนรายงาน
COA จากผู้ผลิต กับผลตรวจอิสระ COA จากผู้ผลิตวัตถุดิบ ใช้รับวัตถุดิบ และเป็นหลักฐาน ควบคุม วัตถุดิบได้ แต่ผลของผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ที่จะยื่นหรือแสดง ต่อผู้ตรวจ ประเมิน ในทางปฏิบัติ ควรเป็นรายงาน จากแล็บของรัฐ หรือแล็บที่ได้รับ การรับรอง ในรายการนั้น ถ้าต้องการ ให้ทีมช่วยประสาน ห้องปฏิบัติ การพันธมิตร ที่ได้รับการรับรอง ในรายการ ที่ต้องใช้ ดูที่ บริการทดสอบ
ตรวจรายงาน ผลวิเคราะห์ ก่อนนำไปใช้ ✓ ชื่อและที่อยู่ผู้ส่ง ชื่อสินค้า เลขรุ่นผลิต ตรงกับฉลาก และเอกสารที่ยื่น
✓ วันรับตัวอย่าง วันทดสอบ และวันออกรายงาน
✓ วิธีทดสอบของแต่ละรายการ
✓ ค่าต่ำสุดที่วัดได้ (LOD หรือ LOQ) ต่ำกว่าเกณฑ์ในประกาศ
✓ หน่วยที่รายงาน ตรงกับหน่วย ในประกาศ
✓ เครื่องหมาย การรับรอง กำกับรายการ ที่อยู่ในขอบข่าย
✓ ลายมือชื่อผู้มีอำนาจลงนาม และเป็นฉบับจริง เมื่อต้องยื่นต้นฉบับ
ที่มา: แนวปฏิบัติทั่วไป อ้างอิง คู่มือรายการ ตรวจผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ของกอง อาหาร ข้อ 6 และแบบตรวจสอบคำขอของ อย.
ส่งตรวจอาหารอย่างไร ให้ได้รายงานที่ใช้ยื่นได้จริง รายงาน ที่ใช้ไม่ได้ส่วน ใหญ่ไม่ได้เกิด จากแล็บตรวจผิด แต่เกิดจากการ ส่งตรวจ อาหาร ที่ไม่ได้วางแผน ต่อไปนี้เป็นแนวปฏิบัติทั่วไป ไม่ใช่ข้อกำหนดในประกาศ
ก่อนส่ง ทำรายการ ตรวจจากประกาศ : รวมรายการ จากประกาศ เฉพาะ ของสินค้า ประกาศสารปนเปื้อน ประกาศ จุลินทรีย์ ที่ทำให้ เกิดโรค วัตถุเจือปนที่ใช้จริง และค่าที่จะแสดงบนฉลาก ระบุหน่วย ที่ประกาศ ใช้ไว้ในใบส่งตรวจ เลือกรุ่นผลิตให้ถูก : ใช้รุ่นผลิตจริง ในบรรจุ ภัณฑ์ที่จะขาย ไม่ใช่ตัวอย่าง ทดลอง ในห้องพัฒนาสูตร และจดเลขรุ่นกับวันผลิตไว้ ถ้ารายงาน ต้องอ้างรุ่นเดียวกัน ทุกรายการ ให้ส่งจากรุ่นเดียวกัน ถามปริมาณตัวอย่างล่วงหน้า : แต่ละรายการ ใช้ปริมาณ ต่างกัน การตรวจ จุลินทรีย์ บางเชื้อใช้ตัวอย่าง หลายสิบกรัมต่อ รายการ ควรส่งเผื่อตรวจซ้ำ และเก็บตัวอย่างคู่ (retained sample) รุ่นเดียวกันไว้ที่โรงงาน ระหว่างส่ง ส่งในบรรจุ ภัณฑ์เดิมที่ยังปิดผนึก (ถ้าต้องแบ่ง ใช้ภาชนะ ปลอดเชื้อสำหรับ งานจุลินทรีย์) คุมอุณหภูมิตามชนิดอาหาร และกรอก ใบส่งตัว อย่างพร้อม บันทึกผู้ส่ง ผู้รับ และวันเวลา (chain of custody) เพื่อให้ตามได้ ว่าตัวอย่าง ไม่ถูกสลับ
เมื่อได้รายงานกลับมา ตรวจรายงาน ตามเช็กลิสต์ ในหัวข้อ ก่อนหน้าก่อนนำ ไปยื่นหรือเก็บ เข้าแฟ้ม GMP ถ้าผลไม่ผ่านเกณฑ์ ควรหาสาเหตุ แก้ไขกระบวนการ แล้วตรวจรุ่นใหม่ แทนการส่งซ้ำ หลายแล็บจนกว่า จะได้ผลที่ผ่าน
ส่งตรวจอาหาร 6 ขั้น 1 ระบุว่าผลจะใช้ทำอะไร ขอเลขสารบบ GMP ฉลาก นำเข้า หรือส่งออก
2 ทำรายการ ตรวจจากประกาศ ประกาศเฉพาะ 414 416 วัตถุเจือปน และค่าบนฉลาก
3 เลือกแล็บจากขอบข่าย รายการ วิธี และชนิดตัวอย่าง ต้องอยู่ในการ รับรอง
4 เก็บตัวอย่างจากรุ่นผลิตจริง ปริมาณพอ ปิดผนึก เก็บตัวอย่างคู่ไว้
5 ส่งพร้อมใบส่งตัวอย่าง คุมอุณหภูมิ บันทึกการส่งต่อ
6 ตรวจรายงาน แล้วเก็บเข้าแฟ้ม เก็บอย่างน้อย 1 ปีหลังพ้นวันวาง จำหน่าย บนฉลาก
ที่มา: ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 ข้อ 3.12 และแนวปฏิบัติทั่วไป
คำถามที่พบบ่อย อาหาร ทุกชนิดต้องส่ง แล็บตรวจไหม ผู้ผลิตที่อยู่ภายใต้ GMP 420 ต้องมีผลตรวจ ผลิตภัณฑ์ สุดท้าย จากห้องปฏิบัติ การของรัฐหรือ ห้องปฏิบัติ การที่ได้รับการ รับรอง ระบบงานอย่าง น้อยปีละ 1 ครั้ง ส่วนการยื่นผล ตอนขอเลขสารบบ ใช้กับอาหารบางกลุ่ม เช่น นม เครื่อง ดื่มในภาชนะ บรรจุที่ปิดสนิท และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
ใช้แล็บต่างประเทศได้ไหม ได้ ถ้าเป็นหน่วยงานของรัฐ หน่วยงานที่รัฐ ของประเทศ นั้นมอบหมาย หรือรับรอง หรือได้รับการ รับรอง โดยหน่วย งานรับรอง ห้องปฏิบัติ การตามมาตรฐานสากล ตามที่ระเบียบ เลขสารบบ อาหาร และคู่มือของกอง อาหารระบุ และควรได้รับ การรับรอง ในรายการ ที่ส่งตรวจ
COA จากซัพพลาย เออร์ใช้แทนผล ตรวจผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ได้ไหม COA ของวัตถุดิบ ใช้เป็นหลักฐาน ควบคุม วัตถุดิบได้ แต่ไม่ได้บอกคุณภาพ ของผลิตภัณฑ์ สุดท้าย คู่มือของกองอาหารยอมรับ COA เมื่อออกจากห้อง ปฏิบัติการที่เข้าเกณฑ์ แล้วแต่กรณีตามที่คู่มือกำหนด
รายงาน ผลวิเคราะห์ ใช้ได้นานเท่าไร ขึ้นกับเรื่องที่ยื่น แบบตรวจ สอบคำขอ ขึ้นทะเบียน บางประเภท กำหนด อายุรายงาน ไม่เกิน 1 ปีนับจากวันออกรายงาน ส่วนผลโภชนาการ อย. ตอบว่าไม่ได้กำหนดอายุ แต่ผลต้องยังสอดคล้อง กับฉลาก
เปลี่ยนรสชาติใหม่ ต้องตรวจ โภชนาการ ใหม่ไหม ถ้าสูตรเหมือน เดิมต่างกันเพียงกลิ่น อาจใช้ผลร่วม กันได้โดยพิจารณา เป็นรายกรณี แต่ถ้าสูตรส่วน ประกอบ ต่างกัน เช่น รสนมกับรสช็อกโกแลต ต้องส่งวิเคราะห์ใหม่
ผลตรวจ รายงาน ว่าตรวจไม่พบ แปลว่าผ่านเกณฑ์เสมอไหม ไม่เสมอไป ต้องดูค่าต่ำสุดที่แล็บวัดได้ (LOD หรือ LOQ) ว่าต่ำกว่าค่าสูงสุด ในประกาศ หรือไม่ และดูว่าหน่วย ที่รายงาน ตรงกับประกาศ
แหล่งอ้างอิง ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 เรื่อง วิธีการผลิต เครื่อง มือเครื่อง ใช้ในการผลิต และการเก็บรักษาอาหาร · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ รายการ ตรวจวิเคราะห์ คุณภาพ หรือมาตรฐาน ของผลิตภัณฑ์ สุดท้าย ตาม GMP 420 (กองอาหาร) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ระเบียบ สำนักงาน คณะกรรมการ อาหาร และยา ว่าด้วยการดำเนิน การเกี่ยว กับเลขสารบบ อาหาร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ แบบตรวจ สอบคำขอ และบันทึก ข้อบกพร่อง สำหรับ อาหาร ที่มีวัตถุประสงค์พิเศษ (อย.) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประเด็นถาม-ตอบ เกี่ยวกับประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 เรื่อง ฉลากโภชนาการ · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประเด็นถาม-ตอบ เกี่ยวกับประกาศ กระทรวง สาธารณสุข ว่าด้วยอาหาร ที่ต้องแสดง ฉลากโภชนาการ และค่าพลังงาน น้ำตาล ไขมัน และโซเดียมแบบจีดีเอ · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 เรื่อง มาตรฐาน อาหาร ที่มีสารปนเปื้อน · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ สำนักงาน คณะกรรมการ อาหาร และยา เรื่อง คำชี้แจง ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข ว่าด้วยมาตรฐาน อาหาร ที่มีสารปนเปื้อน · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ กระทรวง สาธารณสุข (ฉบับที่ 416) พ.ศ. 2563 เรื่อง กำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน หลักเกณฑ์ เงื่อนไข และวิธีการใน การตรวจ วิเคราะห์ ของอาหาร ด้านจุลินทรีย์ ที่ทำให้ เกิดโรค · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ สำนักงาน คณะกรรมการ อาหาร และยา เรื่อง การตรวจวิเคราะห์อาหาร ลงวันที่ 1 สิงหาคม 2567 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ ประกาศ สำนักงาน คณะกรรมการ อาหาร และยา เรื่อง คำชี้แจง มาตรการ เฝ้าระวัง ผักและผลไม้ที่ อาจมีสารพิษตกค้าง ทางการ เกษตร (24 มกราคม 2563) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
ข้อมูลในบทความ นี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่ คำแนะนำ ทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศ ฉบับล่าสุด หรือปรึกษา ผู้เชี่ยวชาญ ก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข
บทความที่เกี่ยวข้อง