เว็บไซต์อิสระ ไม่ใช่เว็บไซต์ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา · ช่วงทดลองใช้: พบข้อผิดพลาดหรืออยากให้เพิ่มอะไร บอกเราได้
FDA Thailand Guideทดลองใช้
ไทย
เข้าสู่ระบบ ปรึกษาทีม
โรงงาน / OEM

แล็บตรวจอาหาร: อย. ขอผลตรวจอะไร เมื่อไร และเลือกห้องปฏิบัติการอย่างไรให้ยื่นได้

อ่าน 13 นาที · อัปเดต 16 พ.ย. 2569

อาหารไทยหลายชนิดวางเรียงบนโต๊ะสแตนเลส ได้แก่ ข้าวสาร น้ำพริก เครื่องดื่มสมุนไพร มะม่วงอบแห้ง เส้นขนมจีน ซอสในโหลแก้ว คุกกี้ และน้ำมันพืช ทุกชิ้นไม่มีฉลาก หลังโต๊ะเป็นผนังสีกรมท่า ภาพประกอบเรื่องแล็บตรวจอาหาร

แล็บตรวจอาหาร: อย. ขอผลตรวจตอนไหนบ้าง

ผู้ผลิตและผู้นำเข้าอาหารมักถามว่าจะส่งตัวอย่างไปแล็บตรวจอาหารที่ไหน ต้องตรวจอะไร และ อย. (สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา) จะขอดูผลเมื่อไร คำตอบขึ้นกับประเภทอาหารและขั้นตอนที่กำลังทำ

ช่วงที่ อย. หรือผู้ตรวจประเมินมักขอดูผลวิเคราะห์ มีดังนี้

  • ตอนขอเลขสารบบอาหาร สำหรับอาหารที่มีประกาศกำหนดคุณภาพหรือมาตรฐานไว้เฉพาะ และอาหารควบคุมเฉพาะบางประเภท
  • ตอนตรวจสถานที่ผลิตตาม GMP 420 ซึ่งกำหนดให้ผลิตภัณฑ์สุดท้ายมีผลตรวจจากห้องปฏิบัติการอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
  • ตอนทำฉลากโภชนาการ ค่าพลังงานและสารอาหารต้องมาจากผลวิเคราะห์ผลิตภัณฑ์สุดท้าย
  • ตอนนำเข้า อาหารบางกลุ่มต้องแสดงหนังสือรับรองผลวิเคราะห์ที่ด่านอาหารและยา
  • ตอนส่งออก ผู้ซื้อต่างประเทศมักขอผลวิเคราะห์ตามข้อกำหนดของประเทศปลายทาง

บทความนี้ไล่ทีละช่วงว่าผลตรวจแบบไหนใช้ได้ ห้องปฏิบัติการแบบไหนที่เอกสารของ อย. ยอมรับ ตรวจรายการอะไร และส่งตัวอย่างอย่างไรให้รายงานที่ได้กลับมาใช้ยื่นได้ ส่วนการศึกษาอายุการเก็บรักษา อ่านแยกได้ที่ อายุการเก็บรักษาอาหาร

อย. ขอผลตรวจอาหารตอนไหน
ช่วงที่ใช้ผลตรวจที่ต้องมีอ้างอิง
ขอเลขสารบบ (นม เครื่องดื่มปิดสนิท ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ฯลฯ)ผลตามประกาศเฉพาะ ชุดต้นฉบับ เมื่อผลิตหรือนำเข้าครั้งแรกระเบียบเลขสารบบอาหาร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569
ตรวจสถานที่ผลิต GMPผลตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้าย อย่างน้อยปีละ 1 ครั้งประกาศฯ ฉบับที่ 420 ข้อ 3.9.1
น้ำและน้ำแข็งที่ใช้ผลิตผลตรวจตามมาตรฐานน้ำหรือน้ำแข็ง อย่างน้อยปีละ 1 ครั้งประกาศฯ ฉบับที่ 420 ข้อ 3.3.3
ฉลากโภชนาการผลวิเคราะห์ผลิตภัณฑ์สุดท้าย ใช้การคำนวณแทนไม่ได้ถาม-ตอบ ประกาศฯ ฉบับที่ 445
นำเข้าผักผลไม้ตรวจที่ด่าน หรือหนังสือรับรองผลสารพิษตกค้างของรุ่นนั้นคำชี้แจงมาตรการเฝ้าระวังผักผลไม้ 2563

ที่มา: ระเบียบ อย. ว่าด้วยเลขสารบบอาหาร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 · ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 · ถาม-ตอบประกาศฯ (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 · คำชี้แจงมาตรการเฝ้าระวังผักและผลไม้ 24 ม.ค. 2563

ขอเลขสารบบอาหาร: ผลิตภัณฑ์ที่ต้องยื่นผลวิเคราะห์ตั้งแต่ครั้งแรก

เลขสารบบอาหาร (เลข 13 หลักในกรอบ อย.) ของอาหารหลายประเภทขอได้โดยไม่ต้องแนบผลวิเคราะห์ แต่ระเบียบสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ว่าด้วยการดำเนินการเกี่ยวกับเลขสารบบอาหาร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 กำหนดให้ผลิตภัณฑ์กลุ่มหนึ่งต้องยื่นรายงานผลการตรวจวิเคราะห์คุณภาพหรือมาตรฐานตามประกาศเฉพาะของอาหารนั้นเพิ่มเติม ได้แก่

  • นมโค นมปรุงแต่ง นมเปรี้ยว และผลิตภัณฑ์ของนม
  • ไอศกรีม
  • เครื่องดื่มในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท และอาหารในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท
  • กาแฟผสม กาแฟสำเร็จรูปผสม และกาแฟปรุงสำเร็จ
  • เครื่องดื่มเกลือแร่
  • ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร รอยัลเยลลี และผลิตภัณฑ์รอยัลเยลลี

ระเบียบระบุให้ส่ง ชุดต้นฉบับ เมื่อผลิตหรือนำเข้าเพื่อจำหน่ายเป็นครั้งแรก โดยวิเคราะห์จากหน่วยงานของรัฐทั้งในและต่างประเทศ หน่วยงานที่รัฐของประเทศนั้นมอบหมายหรือรับรอง หรือหน่วยงานทั้งในและต่างประเทศที่ได้รับการรับรองโดยหน่วยงานรับรองห้องปฏิบัติการตามมาตรฐานสากล ผลจากแล็บต่างประเทศจึงใช้ได้ถ้าเข้าเกณฑ์นี้

อายุของรายงานในแบบตรวจสอบคำขอ

อาหารที่ต้องขึ้นทะเบียนตำรับ มีแบบตรวจสอบคำขอของ อย. แยกตามประเภท เช่น แบบตรวจสอบสำหรับอาหารที่มีวัตถุประสงค์พิเศษ ระบุว่ารายงานผลการตรวจวิเคราะห์ต้องมีอายุไม่เกิน 1 ปี นับจากวันที่ออกรายงาน และห้องปฏิบัติการเอกชนต้องได้รับ ISO17025 พร้อมแสดงหลักฐาน ในทางปฏิบัติ ก่อนส่งตัวอย่างจึงควรเปิดแบบตรวจสอบของประเภทอาหารตัวเองดูก่อนว่าต้องตรวจรายการไหน แล้วนัดเวลาส่งให้รายงานยังไม่เก่าเกินในวันยื่น

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าอาหารของคุณอยู่กลุ่มไหน อ่าน เลขสารบบอาหาร ก่อน ส่วนตัวอย่างอาหารที่มีประกาศมาตรฐานเฉพาะพร้อมรายการตรวจชัดเจน ดูได้จาก การขออนุญาตน้ำผึ้ง

ถุงซิปใสบรรจุตัวอย่างข้าวสาร พริกป่น และผงแกง ปิดผนึกด้วยแถบสีส้ม วางบนโต๊ะไม้ในแสงแดดส่องเฉียง ภาพประกอบเรื่องแล็บตรวจอาหาร

GMP 420 ข้อ 3.9.1: ตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง

ต่อให้ไม่ต้องยื่นผลตอนขอเลขสารบบ ผู้ผลิตอาหารส่วนใหญ่ยังต้องมีผลตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้าย เพราะประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 ข้อ 3.9.1 กำหนดว่าผลิตภัณฑ์สุดท้ายต้อง "มีคุณภาพหรือมาตรฐานสอดคล้องเป็นไปตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขที่เกี่ยวข้อง" โดยต้องมีผลการตรวจวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการของรัฐ หรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองระบบงาน อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง

ข้อ 3.3.3 ของประกาศเดียวกันยังกำหนดให้น้ำและน้ำแข็งที่เป็นส่วนผสม หรือที่สัมผัสอาหารพร้อมบริโภค มีผลตรวจจากห้องปฏิบัติการของรัฐหรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองระบบงานอย่างน้อยปีละ 1 ครั้งเช่นกัน และข้อ 3.12 ให้เก็บบันทึกและรายงานไว้อย่างน้อย 1 ปีหลังพ้นระยะเวลาวางจำหน่ายที่แสดงบนฉลาก รายละเอียดข้อกำหนดอื่นอ่านได้ที่ ข้อกำหนด GMP 420

คู่มือรายการตรวจของกองอาหาร: ส่วนที่ 1 กับส่วนที่ 2

คำถามต่อมาคือต้องตรวจรายการไหน กองอาหาร อย. ทำคู่มือรายการตรวจวิเคราะห์คุณภาพหรือมาตรฐานของผลิตภัณฑ์สุดท้ายสำหรับอาหารทุกประเภทไว้ (คู่มือนี้เป็นแนวทาง ไม่ใช่ตัวประกาศ) แบ่งเป็น 2 ส่วน

  • ส่วนที่ 1 รายการตรวจของอาหารที่มีประกาศกำหนดคุณภาพมาตรฐานไว้เฉพาะ คือ อาหารควบคุมเฉพาะ และอาหารกำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน เช่น น้ำบริโภค ชา กาแฟ น้ำผึ้ง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร นม และเครื่องดื่มในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท
  • ส่วนที่ 2 รายการตรวจสำหรับอาหารทุกชนิด ตามประกาศที่ครอบคลุมทุกผลิตภัณฑ์ ได้แก่ สารปนเปื้อน จุลินทรีย์ที่ทำให้เกิดโรค วัตถุเจือปนอาหาร สารพิษตกค้าง และผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนของกัญชา กัญชง หรือสารสกัดแคนนาบิไดออล

คู่มือยกตัวอย่างว่า อาหารที่มีประกาศเฉพาะ เช่น เครื่องดื่มในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท ต้องตรวจทั้งส่วนที่ 1 และส่วนที่ 2 ส่วนอาหารที่ไม่มีประกาศเฉพาะ เช่น อาหารสำเร็จรูปพร้อมบริโภค หรือข้าวสารบรรจุถุง ให้ตรวจเฉพาะส่วนที่ 2

ผลิตหลายสินค้า ต้องส่งตรวจทุกตัวไหม

คู่มือข้อตกลงการใช้งานข้อ 5 ระบุว่าผู้ผลิตที่มีผลิตภัณฑ์จำนวนมากให้เก็บตัวอย่างตามปัจจัยเสี่ยง เช่น ประเภทอาหาร กลุ่มผู้บริโภค หรือปริมาณการผลิต โดยสุ่มตัวอย่างที่มีสูตรใกล้เคียงกันเป็นตัวแทนได้ แต่ให้ส่งตัวอย่างทุกผลิตภัณฑ์ที่ผลิตเพื่อจำหน่ายในครั้งแรกตรวจวิเคราะห์ แล้วสุ่มส่งตรวจหลังจากนั้นอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง และข้อ 6 ระบุว่าวิธีวิเคราะห์ต้องให้ผลเป็นหน่วยวัดเดียวกับที่ประกาศกำหนด

ตรวจคุณค่าทางโภชนาการ: ผลวิเคราะห์สำหรับฉลากและเกณฑ์เทียบกับฉลาก

ฉลากโภชนาการเป็นเหตุผลที่พบบ่อยที่สุดที่ผู้ประกอบการต้องตรวจคุณค่าทางโภชนาการ เอกสารถาม-ตอบของ อย. เรื่องประกาศฉลากโภชนาการ (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 ตอบประเด็นที่ถามกันบ่อยไว้ดังนี้

  • ค่าพลังงานและสารอาหารบนฉลากโภชนาการต้องมาจากการวิเคราะห์ผลิตภัณฑ์สุดท้าย จากห้องปฏิบัติการของหน่วยงานของรัฐ หรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง ISO 17025 และใช้การคำนวณจากสูตรแทนไม่ได้
  • อาหารนำเข้าใช้ข้อมูลโภชนาการจากฉลากประเทศต้นทางไม่ได้ แต่ใช้รายงานผลการตรวจวิเคราะห์ของอาหารนั้นมาทำฉลากได้
  • ประกาศไม่ได้กำหนดอายุของรายงานผลโภชนาการ ขึ้นกับระบบควบคุมคุณภาพของผู้ผลิต แต่ถ้ามีการเก็บตัวอย่างไปตรวจ ผลต้องสอดคล้องกับที่แสดงบนฉลาก
  • สินค้าที่สูตรเหมือนกันต่างกันเพียงกลิ่น อาจใช้ผลร่วมกันได้โดยพิจารณาเป็นรายกรณี แต่ถ้าสูตรต่างกัน เช่น รสนมกับรสช็อกโกแลต ต้องส่งวิเคราะห์ใหม่
  • หน่วยงานที่ไม่ใช่หน่วยงานของรัฐ ต้องได้รับการรับรองตามมาตรฐานสากลอย่างน้อยเทียบเท่า ISO/IEC 17025 ในแต่ละรายการสารอาหารด้วย

ผลตรวจต้องห่างจากฉลากได้แค่ไหน

คู่มือรายการตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายของกองอาหาร (ข้อ 7) ให้เกณฑ์การยอมรับความต่างระหว่างผลวิเคราะห์กับค่าบนฉลากไว้ดังนี้

  • โปรตีน คาร์โบไฮเดรตทั้งหมด ใยอาหาร และไขมันไม่อิ่มตัว ต้องพบไม่น้อยกว่าร้อยละ 80 ของค่าบนฉลาก
  • พลังงาน น้ำตาลทั้งหมด ไขมันทั้งหมด ไขมันอิ่มตัว ไขมันทรานส์ และคอเลสเตอรอล ต้องอยู่ระหว่างร้อยละ 80 ถึง 120 ของค่าบนฉลาก
  • โซเดียม ต้องอยู่ระหว่างร้อยละ 80 ถึง 120
  • วิตามินและแร่ธาตุที่มีตามธรรมชาติ ไม่น้อยกว่าร้อยละ 80 ส่วนที่เติมลงไป ไม่น้อยกว่าร้อยละ 100 ของค่าบนฉลาก และไม่เกินปริมาณสูงสุดที่ยอมให้มีได้

ชุดพื้นฐานมักเรียกว่าการวิเคราะห์องค์ประกอบหลัก (proximate) คือ ความชื้น เถ้า โปรตีน ไขมัน และคาร์โบไฮเดรต แล้วเพิ่มรายการอื่นตามรูปแบบฉลาก จึงควรเลือกก่อนว่าจะใช้ฉลากแบบเต็มหรือแบบย่อ อ่านที่ ฉลากโภชนาการแบบเต็มกับแบบย่อ และวิธีอ่านค่าบนฉลากที่ วิธีอ่านฉลากโภชนาการ

ตรวจสารปนเปื้อนในอาหาร: โลหะหนัก สารพิษจากเชื้อรา และสารพิษตกค้าง

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 เรื่อง มาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน ให้ความหมายของ "สารปนเปื้อน" ว่าเป็นสารที่ปนเปื้อนกับอาหารโดยไม่ได้ตั้งใจเติมลงไป แต่เกิดจากการผลิต การแปรรูป การบรรจุ การขนส่ง การเก็บรักษา หรือจากสิ่งแวดล้อม (ไม่รวมสิ่งแปลกปลอมทางกายภาพ) ค่าสูงสุดของแต่ละสารอยู่ในบัญชีหมายเลข 1 ท้ายประกาศ

ไม่มีค่าเฉพาะของอาหารชนิดนั้น ใช้ค่าอะไร

คำชี้แจงของ อย. เรื่องมาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน อธิบายลำดับการใช้ค่าไว้ดังนี้

  1. ใช้ค่าในบัญชีหมายเลข 1 ของประกาศฉบับที่ 414 ก่อน
  2. ถ้าไม่มี ให้ใช้ค่าตามมาตรฐานทั่วไปของโคเด็กซ์ด้านสารปนเปื้อนและสารพิษในอาหาร (CODEX STAN 193-1995) ฉบับล่าสุด
  3. ถ้าผลิตภัณฑ์สุดท้ายไม่มีค่า แต่วัตถุดิบมีค่า เช่น ขนมปังแครกเกอร์ที่ทำจากแป้งสาลี ผู้ผลิตต้องมีหลักฐาน เช่น รายงานผลการตรวจวิเคราะห์ หรือหนังสือรับรองผลการตรวจวิเคราะห์ (COA) แสดงว่าควบคุมคุณภาพวัตถุดิบตาม GMP
  4. ถ้าทั้งผลิตภัณฑ์และวัตถุดิบหลักไม่มีค่าเฉพาะ ยอมให้พบดีบุกไม่เกิน 250 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ตะกั่วไม่เกิน 1 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ปรอทไม่เกิน 0.02 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม สารหนูทั้งหมดไม่เกิน 2 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และแอฟลาทอกซินทั้งหมดไม่เกิน 20 ไมโครกรัมต่อกิโลกรัม โดยคำชี้แจงระบุว่าอาจไม่จำเป็นต้องตรวจทุกรายการ ขึ้นอยู่กับความเสี่ยงของการปนเปื้อน

สังเกตหน่วย: มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมใช้กับโลหะ ส่วนไมโครกรัมต่อกิโลกรัม (เล็กกว่า 1,000 เท่า) ใช้กับแอฟลาทอกซิน ซึ่งเป็นสารพิษจากเชื้อรา (mycotoxin) ที่พบในถั่วลิสง ข้าวโพด และธัญพืชที่เก็บในที่ชื้น

สารพิษตกค้างจากการเกษตร

สารพิษตกค้าง เช่น สารเคมีกำจัดศัตรูพืช อยู่ในประกาศอีกฉบับ คู่มือรายการตรวจของกองอาหารให้ตรวจตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 460) พ.ศ. 2568 และระบุว่าประเภทอาหารอื่นนอกเหนือจากรายการที่ระบุไม่ต้องตรวจเป็นประจำทุกปี เว้นแต่มีอุบัติการณ์หรือมีเหตุให้สงสัยว่ามีสารตกค้างเกินที่กำหนด

ประกาศฉบับที่ 414 ยังกำหนดวิธีวิเคราะห์ไว้ในบัญชีหมายเลข 2 ในทางปฏิบัติ เมื่อสั่งตรวจสารปนเปื้อนควรถามแล็บว่าค่าต่ำสุดที่วัดได้ (LOQ) ต่ำกว่าค่าสูงสุดในประกาศพอหรือไม่ ถ้า LOQ สูงกว่าเกณฑ์ ผลที่รายงานว่า "ตรวจไม่พบ" จะใช้ยืนยันว่าผ่านเกณฑ์ไม่ได้

ตรวจจุลินทรีย์ในอาหาร: เชื้อก่อโรคตามประกาศฉบับที่ 416 และยีสต์รา

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 416) พ.ศ. 2563 กำหนดว่าอาหารตามบัญชีหมายเลข 1 ที่ผลิต นำเข้า หรือจำหน่าย ต้องไม่มีจุลินทรีย์ที่ทำให้เกิดโรค เว้นแต่ตามชนิดและปริมาณที่ระบุในบัญชีหมายเลข 2 และวิธีตรวจให้เป็นไปตามบัญชีหมายเลข 3 เกณฑ์แบ่งตามกลุ่มอาหาร เชื้อที่เห็นบ่อยในบัญชี เช่น แซลโมเนลลา สแตฟิโลค็อกคัส ออเรียส แบซิลลัส ซีเรียส คลอสทริเดียม เพอร์ฟริงเจนส์ และลิสทีเรีย โมโนไซโตจีเนส

ข้อ 4 ของประกาศระบุว่าประกาศนี้ไม่ใช้บังคับกับผลิตภัณฑ์เสริมอาหารและวัตถุเจือปนอาหาร สองกลุ่มนี้จึงต้องดูเกณฑ์จุลินทรีย์ในประกาศเฉพาะของตัวเอง เช่น คู่มือรายการตรวจของกองอาหารสรุปเกณฑ์ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไว้ว่า Staphylococcus aureus ไม่พบในอาหาร 0.1 กรัม Clostridium spp. ไม่พบในอาหาร 0.1 กรัม และ Salmonella spp. ไม่พบในอาหาร 25 กรัม

อ่านหน่วยให้ถูก: "ไม่พบใน 25 กรัม" คือตรวจแบบพบหรือไม่พบในตัวอย่าง 25 กรัม ส่วน CFU ต่อกรัม คือจำนวนโคโลนีที่นับได้ต่ออาหาร 1 กรัม ใช้กับเกณฑ์แบบ "ไม่เกิน"

ยีสต์และรา และเกณฑ์ในประกาศเฉพาะ

ยีสต์และราไม่ใช่เชื้อก่อโรคตามประกาศฉบับที่ 416 แต่ประกาศมาตรฐานรายผลิตภัณฑ์บางฉบับกำหนดไว้ เช่น น้ำผึ้งตามประกาศ (ฉบับที่ 211) พ.ศ. 2543 ที่คู่มือของกองอาหารสรุปไว้ว่า ยีสต์และราไม่เกิน 10 ต่อน้ำผึ้ง 1 กรัม คู่กับเกณฑ์อื่น เช่น ความชื้นไม่เกินร้อยละ 21 ของน้ำหนัก และค่าไฮดรอกซีเมทธิลเฟอร์ฟิวรัลไม่เกิน 80 มิลลิกรัมต่อ 1 กิโลกรัม ดังนั้นก่อนสั่งตรวจจุลินทรีย์ในอาหาร ควรเปิดทั้งประกาศฉบับที่ 416 และประกาศเฉพาะของสินค้า แล้วรวมรายการไว้ในใบส่งตรวจครั้งเดียว

การตรวจจุลินทรีย์ต้องใช้ห้องปฏิบัติการที่มีขอบข่ายการรับรองด้านจุลชีววิทยาสำหรับเชื้อและวิธีนั้นโดยตรง ซึ่งไม่ใช่ทุกแล็บที่ตรวจเคมีได้จะมีขอบข่ายนี้

วัตถุเจือปนอาหาร สารก่อภูมิแพ้ และรายการตรวจอื่นที่ควรรู้

วัตถุเจือปนอาหาร

คู่มือรายการตรวจของกองอาหารให้ผู้ผลิตตรวจวัตถุเจือปนอาหารอย่างน้อย 4 กลุ่มหน้าที่ คือ วัตถุกันเสีย วัตถุให้ความหวานแทนน้ำตาล สีผสมอาหาร และสารป้องกันการเกิดออกซิเดชัน โดยส่งตรวจเฉพาะรายการที่มีการใช้ในกระบวนการผลิต ในทางปฏิบัติจึงควรแนบรายชื่อวัตถุเจือปนที่ใช้จริงไปกับใบส่งตรวจ แล็บจะได้เลือกวิธีถูก และเทียบผลกับปริมาณสูงสุดที่ประกาศวัตถุเจือปนอาหารอนุญาตให้ใช้ในอาหารประเภทนั้น

สารก่อภูมิแพ้

การตรวจโปรตีนก่อภูมิแพ้ เช่น กลูเตน นม ไข่ ถั่วลิสง หรือถั่วเหลือง ด้วยชุดทดสอบทางภูมิคุ้มกัน เป็นเครื่องมือเชิงปฏิบัติที่ใช้ทวนสอบการทำความสะอาดไลน์ผลิตที่ใช้ร่วมกันหลายสูตร และใช้สนับสนุนข้อความบนฉลาก เช่น ข้อความว่าไม่มีกลูเตน ผลตรวจไม่ได้แทนการแสดงข้อมูลสารก่อภูมิแพ้บนฉลาก แต่ช่วยให้ข้อมูลที่แสดงตรงกับความจริง ข้อกำหนดการแสดงสารก่อภูมิแพ้บนฉลาก อ่านที่ ฉลากอาหาร

อาหารที่มีประกาศเฉพาะยังมีรายการของตัวเอง เช่น น้ำผึ้งในคู่มือกองอาหารมีทั้งน้ำตาลรีดิวซิ่ง น้ำตาลซูโครส และค่าไดแอสเตสแอกติวิตี ควรเลือกแล็บที่ทำวิธีเหล่านี้เป็นประจำ

ส่วนวิธีวิเคราะห์ ประกาศ อย. เรื่อง การตรวจวิเคราะห์อาหาร (1 สิงหาคม 2567) กำหนดวิธีไว้ในบัญชีท้ายประกาศ ถ้าใช้ไม่ได้ ให้ใช้วิธีที่ผ่านการประเมินความใช้ได้ซึ่งตรวจสอบได้ตามระบบ ISO/IEC 17025

อาหารนำเข้าและส่งออก: ผลวิเคราะห์ที่ด่านและที่ผู้ซื้อขอ

อาหารนำเข้า

  • ที่ด่านอาหารและยา อาหารบางกลุ่มมีมาตรการเฉพาะ ตัวอย่างเช่น คำชี้แจงมาตรการเฝ้าระวังผักและผลไม้ที่อาจมีสารพิษตกค้างทางการเกษตร (24 มกราคม 2563) ระบุให้ตรวจสอบสารพิษตกค้างที่ด่านทุกครั้งที่นำเข้า หรือให้ผู้นำเข้าแสดงหนังสือรับรองผลการตรวจวิเคราะห์ที่ออกโดยหน่วยงานของรัฐของประเทศแหล่งกำเนิด หรือสถาบันเอกชนที่ได้รับการรับรองความสามารถห้องปฏิบัติการตาม ISO/IEC 17025 ประกอบการนำเข้ารุ่นนั้น
  • ตอนขอเลขสารบบ อาหารนำเข้าในกลุ่มที่ระเบียบเลขสารบบระบุ ต้องส่งผลวิเคราะห์ชุดต้นฉบับเมื่อนำเข้าเพื่อจำหน่ายครั้งแรก
  • ตอนทำฉลากภาษาไทย ใช้ข้อมูลโภชนาการจากฉลากต่างประเทศแทนไม่ได้ แต่ใช้รายงานผลวิเคราะห์ได้

นอกจากนี้ประกาศ GMP 420 ข้อ 6 กำหนดให้ผู้นำเข้าอาหารเพื่อจำหน่ายต้องจัดให้มีเอกสารรับรองว่าผู้ผลิตต่างประเทศได้มาตรฐานเทียบเท่าหรือไม่ต่ำกว่าเกณฑ์ในประกาศ ในทางปฏิบัติผู้นำเข้าจึงควรขอผลตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายประจำปีจากผู้ผลิตต้นทางเก็บไว้ด้วย อ่านขั้นตอนนำเข้าครบที่ ใบอนุญาตนำเข้าอาหาร

อาหารส่งออก

หนังสือรับรองเพื่อการส่งออกของ อย. อ้างอิงใบอนุญาตและเลขสารบบที่มีอยู่แล้ว แต่ผู้ซื้อต่างประเทศมักขอผลวิเคราะห์เพิ่มตามข้อกำหนดของประเทศปลายทาง บางรายขอรายล็อต และอาจระบุชื่อแล็บหรือมาตรฐานการรับรองที่ยอมรับ ควรตกลงรายการตรวจ วิธี และแล็บไว้ในสัญญาตั้งแต่ต้น รายละเอียดเอกสารส่งออกอ่านที่ ส่งออกอาหารแปรรูป

บริการตรวจวิเคราะห์อาหาร: เลือกแล็บที่ อย. ยอมรับ และอ่านขอบข่ายให้เป็น

เอกสารของ อย. ใช้ถ้อยคำต่างกันเล็กน้อย แต่แกนเดียวกัน คือผลต้องมาจากห้องปฏิบัติการของรัฐ หรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองตามมาตรฐานสากล

  • GMP 420 ข้อ 3.9.1: ห้องปฏิบัติการของรัฐ หรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองระบบงาน
  • คู่มือของกองอาหาร: หน่วยงานของรัฐทั้งในและต่างประเทศ หรือที่ได้รับการรับรองโดยหน่วยงานรับรองห้องปฏิบัติการตามมาตรฐานสากล เช่น ISO/IEC 17025 และอาจใช้ COA จากห้องปฏิบัติการดังกล่าว แล้วแต่กรณีตามที่คู่มือกำหนด
  • ถาม-ตอบฉลากโภชนาการ: หน่วยงานที่ไม่ใช่ของรัฐต้องได้รับการรับรองอย่างน้อยเทียบเท่า ISO/IEC 17025 ในแต่ละรายการสารอาหาร

ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ แล็บต่างประเทศใช้ได้ถ้าเข้าเกณฑ์ และการที่แล็บ "ได้ ISO/IEC 17025" ยังไม่พอ ต้องได้รับการรับรองในรายการที่คุณส่งด้วย

อ่านขอบข่ายการรับรอง (scope)

การรับรอง ISO/IEC 17025 ให้เป็นรายการทดสอบ ไม่ใช่ทั้งแล็บ ในทางปฏิบัติก่อนจ้างบริการตรวจวิเคราะห์อาหาร ควรขอใบรับรองพร้อมเอกสารขอบข่าย แล้วเทียบ 3 เรื่อง

  1. รายการทดสอบ ตรงกับสิ่งที่ต้องการ เช่น ตะกั่ว ไม่ใช่โลหะหนักรวม
  2. วิธีทดสอบ ตรงกับที่ใช้จริง หรือสอดคล้องกับวิธีที่ประกาศยอมรับ
  3. ชนิดตัวอย่าง (matrix) ครอบคลุมอาหารของคุณ เช่น รับรองในน้ำแต่ไม่ได้รับรองในอาหารไขมันสูง

แบบตรวจสอบคำขอของ อย. สำหรับอาหารที่มีวัตถุประสงค์พิเศษระบุว่า ถ้ามีการระบุ accreditation ISO 17025 ในใบรายงานผลแล้ว ไม่ต้องยื่นเอกสาร scope of accreditation จากหน่วยรับรองระบบห้องปฏิบัติการ ในทางปฏิบัติจึงควรขอให้แล็บแสดงเครื่องหมายหรือข้อความการรับรองกำกับรายการที่อยู่ในขอบข่ายบนรายงาน

COA จากผู้ผลิต กับผลตรวจอิสระ

COA จากผู้ผลิตวัตถุดิบใช้รับวัตถุดิบและเป็นหลักฐานควบคุมวัตถุดิบได้ แต่ผลของผลิตภัณฑ์สุดท้ายที่จะยื่นหรือแสดงต่อผู้ตรวจประเมิน ในทางปฏิบัติควรเป็นรายงานจากแล็บของรัฐหรือแล็บที่ได้รับการรับรองในรายการนั้น ถ้าต้องการให้ทีมช่วยประสานห้องปฏิบัติการพันธมิตรที่ได้รับการรับรองในรายการที่ต้องใช้ ดูที่ บริการทดสอบ

ตรวจรายงานผลวิเคราะห์ก่อนนำไปใช้
  • ชื่อและที่อยู่ผู้ส่ง ชื่อสินค้า เลขรุ่นผลิต ตรงกับฉลากและเอกสารที่ยื่น
  • วันรับตัวอย่าง วันทดสอบ และวันออกรายงาน
  • วิธีทดสอบของแต่ละรายการ
  • ค่าต่ำสุดที่วัดได้ (LOD หรือ LOQ) ต่ำกว่าเกณฑ์ในประกาศ
  • หน่วยที่รายงานตรงกับหน่วยในประกาศ
  • เครื่องหมายการรับรองกำกับรายการที่อยู่ในขอบข่าย
  • ลายมือชื่อผู้มีอำนาจลงนาม และเป็นฉบับจริงเมื่อต้องยื่นต้นฉบับ

ที่มา: แนวปฏิบัติทั่วไป อ้างอิงคู่มือรายการตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายของกองอาหาร ข้อ 6 และแบบตรวจสอบคำขอของ อย.

ส่งตรวจอาหารอย่างไร ให้ได้รายงานที่ใช้ยื่นได้จริง

รายงานที่ใช้ไม่ได้ส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากแล็บตรวจผิด แต่เกิดจากการส่งตรวจอาหารที่ไม่ได้วางแผน ต่อไปนี้เป็นแนวปฏิบัติทั่วไป ไม่ใช่ข้อกำหนดในประกาศ

ก่อนส่ง

  • ทำรายการตรวจจากประกาศ: รวมรายการจากประกาศเฉพาะของสินค้า ประกาศสารปนเปื้อน ประกาศจุลินทรีย์ที่ทำให้เกิดโรค วัตถุเจือปนที่ใช้จริง และค่าที่จะแสดงบนฉลาก ระบุหน่วยที่ประกาศใช้ไว้ในใบส่งตรวจ
  • เลือกรุ่นผลิตให้ถูก: ใช้รุ่นผลิตจริงในบรรจุภัณฑ์ที่จะขาย ไม่ใช่ตัวอย่างทดลองในห้องพัฒนาสูตร และจดเลขรุ่นกับวันผลิตไว้ ถ้ารายงานต้องอ้างรุ่นเดียวกันทุกรายการ ให้ส่งจากรุ่นเดียวกัน
  • ถามปริมาณตัวอย่างล่วงหน้า: แต่ละรายการใช้ปริมาณต่างกัน การตรวจจุลินทรีย์บางเชื้อใช้ตัวอย่างหลายสิบกรัมต่อรายการ ควรส่งเผื่อตรวจซ้ำ และเก็บตัวอย่างคู่ (retained sample) รุ่นเดียวกันไว้ที่โรงงาน

ระหว่างส่ง

ส่งในบรรจุภัณฑ์เดิมที่ยังปิดผนึก (ถ้าต้องแบ่ง ใช้ภาชนะปลอดเชื้อสำหรับงานจุลินทรีย์) คุมอุณหภูมิตามชนิดอาหาร และกรอกใบส่งตัวอย่างพร้อมบันทึกผู้ส่ง ผู้รับ และวันเวลา (chain of custody) เพื่อให้ตามได้ว่าตัวอย่างไม่ถูกสลับ

เมื่อได้รายงานกลับมา

ตรวจรายงานตามเช็กลิสต์ในหัวข้อก่อนหน้าก่อนนำไปยื่นหรือเก็บเข้าแฟ้ม GMP ถ้าผลไม่ผ่านเกณฑ์ ควรหาสาเหตุ แก้ไขกระบวนการ แล้วตรวจรุ่นใหม่ แทนการส่งซ้ำหลายแล็บจนกว่าจะได้ผลที่ผ่าน

ส่งตรวจอาหาร 6 ขั้น
  1. 1
    ระบุว่าผลจะใช้ทำอะไรขอเลขสารบบ GMP ฉลาก นำเข้า หรือส่งออก
  2. 2
    ทำรายการตรวจจากประกาศประกาศเฉพาะ 414 416 วัตถุเจือปน และค่าบนฉลาก
  3. 3
    เลือกแล็บจากขอบข่ายรายการ วิธี และชนิดตัวอย่างต้องอยู่ในการรับรอง
  4. 4
    เก็บตัวอย่างจากรุ่นผลิตจริงปริมาณพอ ปิดผนึก เก็บตัวอย่างคู่ไว้
  5. 5
    ส่งพร้อมใบส่งตัวอย่างคุมอุณหภูมิ บันทึกการส่งต่อ
  6. 6
    ตรวจรายงานแล้วเก็บเข้าแฟ้มเก็บอย่างน้อย 1 ปีหลังพ้นวันวางจำหน่ายบนฉลาก

ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 ข้อ 3.12 และแนวปฏิบัติทั่วไป

คำถามที่พบบ่อย

อาหารทุกชนิดต้องส่งแล็บตรวจไหม

ผู้ผลิตที่อยู่ภายใต้ GMP 420 ต้องมีผลตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายจากห้องปฏิบัติการของรัฐหรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองระบบงานอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ส่วนการยื่นผลตอนขอเลขสารบบ ใช้กับอาหารบางกลุ่ม เช่น นม เครื่องดื่มในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ใช้แล็บต่างประเทศได้ไหม

ได้ ถ้าเป็นหน่วยงานของรัฐ หน่วยงานที่รัฐของประเทศนั้นมอบหมายหรือรับรอง หรือได้รับการรับรองโดยหน่วยงานรับรองห้องปฏิบัติการตามมาตรฐานสากล ตามที่ระเบียบเลขสารบบอาหารและคู่มือของกองอาหารระบุ และควรได้รับการรับรองในรายการที่ส่งตรวจ

COA จากซัพพลายเออร์ใช้แทนผลตรวจผลิตภัณฑ์สุดท้ายได้ไหม

COA ของวัตถุดิบใช้เป็นหลักฐานควบคุมวัตถุดิบได้ แต่ไม่ได้บอกคุณภาพของผลิตภัณฑ์สุดท้าย คู่มือของกองอาหารยอมรับ COA เมื่อออกจากห้องปฏิบัติการที่เข้าเกณฑ์ แล้วแต่กรณีตามที่คู่มือกำหนด

รายงานผลวิเคราะห์ใช้ได้นานเท่าไร

ขึ้นกับเรื่องที่ยื่น แบบตรวจสอบคำขอขึ้นทะเบียนบางประเภทกำหนดอายุรายงานไม่เกิน 1 ปีนับจากวันออกรายงาน ส่วนผลโภชนาการ อย. ตอบว่าไม่ได้กำหนดอายุ แต่ผลต้องยังสอดคล้องกับฉลาก

เปลี่ยนรสชาติใหม่ ต้องตรวจโภชนาการใหม่ไหม

ถ้าสูตรเหมือนเดิมต่างกันเพียงกลิ่น อาจใช้ผลร่วมกันได้โดยพิจารณาเป็นรายกรณี แต่ถ้าสูตรส่วนประกอบต่างกัน เช่น รสนมกับรสช็อกโกแลต ต้องส่งวิเคราะห์ใหม่

ผลตรวจรายงานว่าตรวจไม่พบ แปลว่าผ่านเกณฑ์เสมอไหม

ไม่เสมอไป ต้องดูค่าต่ำสุดที่แล็บวัดได้ (LOD หรือ LOQ) ว่าต่ำกว่าค่าสูงสุดในประกาศหรือไม่ และดูว่าหน่วยที่รายงานตรงกับประกาศ

แหล่งอ้างอิง

  1. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 เรื่อง วิธีการผลิต เครื่องมือเครื่องใช้ในการผลิต และการเก็บรักษาอาหาร · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  2. รายการตรวจวิเคราะห์คุณภาพหรือมาตรฐานของผลิตภัณฑ์สุดท้าย ตาม GMP 420 (กองอาหาร) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  3. ระเบียบสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ว่าด้วยการดำเนินการเกี่ยวกับเลขสารบบอาหาร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  4. แบบตรวจสอบคำขอและบันทึกข้อบกพร่อง สำหรับอาหารที่มีวัตถุประสงค์พิเศษ (อย.) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  5. ประเด็นถาม-ตอบ เกี่ยวกับประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 เรื่อง ฉลากโภชนาการ · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  6. ประเด็นถาม-ตอบ เกี่ยวกับประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยอาหารที่ต้องแสดงฉลากโภชนาการ และค่าพลังงาน น้ำตาล ไขมัน และโซเดียมแบบจีดีเอ · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  7. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 เรื่อง มาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  8. ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง คำชี้แจงประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยมาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  9. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 416) พ.ศ. 2563 เรื่อง กำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน หลักเกณฑ์ เงื่อนไข และวิธีการในการตรวจวิเคราะห์ของอาหารด้านจุลินทรีย์ที่ทำให้เกิดโรค · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  10. ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง การตรวจวิเคราะห์อาหาร ลงวันที่ 1 สิงหาคม 2567 · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ
  11. ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง คำชี้แจงมาตรการเฝ้าระวังผักและผลไม้ที่อาจมีสารพิษตกค้างทางการเกษตร (24 มกราคม 2563) · เปิดต้นฉบับ · ค้นในคลังประกาศ

ข้อมูลในบทความนี้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำวินิจฉัยของ อย. และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายอาจเปลี่ยนได้ — ตรวจประกาศฉบับล่าสุดหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นหรือผลิตจริง พบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงานเพื่อแก้ไข

บทความที่เกี่ยวข้อง

โรงงาน / OEMอายุการเก็บรักษาอาหาร: กฎหมายกำหนดอะไร และหา shelf life อย่างไรให้มีหลักฐานรองรับอายุการเก็บรักษาอาหารใครเป็นผู้กำหนด ใช้คำหมดอายุหรือควรบริโภคก่อน ทดสอบแบบเก็บจริงและแบบเร่งอย่างไร ตรวจอะไรบ้าง และเก็บเอกสารอะไรไว้ให้เจ้าหน้าที่ตรวจอ่าน 13 นาที · อัปเดต 15 พ.ย. 2569เจ้าของแบรนด์ฉลากอาหารต้องมีอะไรบ้าง ตามประกาศ อย. ฉบับล่าสุด พร้อมตัวอย่างฉลากฉลากอาหารต้องมีอะไรบ้างตามประกาศ อย. ฉบับที่ 450 ที่แก้ไขโดยฉบับที่ 474 สารก่อภูมิแพ้ 10 กลุ่ม วันหมดอายุ ขนาดตัวอักษร ฉลากนำเข้า พร้อมตัวอย่างฉลากอ่าน 13 นาที · อัปเดต 15 พ.ย. 2569โรงงาน / OEMGMP 420 คืออะไร ข้อกำหนดหลัก แบบตรวจ ตส. ที่ใช้จริง และเกณฑ์ผ่านGMP 420 คืออะไร ข้อกำหนดพื้นฐาน 5 หมวดและข้อกำหนดเฉพาะ แบบตรวจ ตส.1–ตส.5 วิธีให้คะแนน เกณฑ์ผ่าน ข้อบกพร่องรุนแรง และหนังสือรับรองจากหน่วยรับรองอ่าน 11 นาที · อัปเดต 26 ต.ค. 2569